نابيدوللا كيكەباەۆ, جانۇزاق ايازبەكوۆ. كيە مەن يە

JnlxvDvKZr8

قوستانايداعى “قازاق تۇلپارى” جىلقى زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك نابيدوللا كيكەباەۆ پەن “قوستاناي تاڭى” گازەتىنىڭ ديرەكتور-باس رەداكتورى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى جۋرناليسى جانۇزاق ايازبەكوۆتىڭ سۇحباتى.

ايازبەكوۆجانۇزاق: جۇرتقا ايان, ەل اۋزىندا ۇش بي ايتىپتى دەگەن سوز بار. تاۋكە زامانىندا كۇلتوبەنىڭ باسىندا جۇرت ۇشەۋىنەن زامان قۇلقىن سۇراپتى. سوندا تولە بي: “جىلقى بىتكەن كوپ كىسىنەپ كەتكەن جوق پا, ايەل بىتكەن كوپ كىسىمسىنىپ كەتكەن جوق پا” دەپ, قازىبەككە مەڭزەگەندە, ول: “جىلقى بىتكەن كوپ كىسىنەسە, ەل شەتىنە بىر دۇبىر جەتەيىن دەپ جۇرگەنى بولماسىن, ايەلدەر كوپ كىسىمسىنسە, قادىرىنىڭ وتەيىن دەپ جۇرگەنى بولماسىن” دەپ, ايتەكەگە بۇرىلادى, سوندا ايتەكە: “ەل شەتىنە دۇبىر جەتسە, اتىڭنىڭ جالى – پاناڭ بولار, كوك ساۋىتىڭ – قاتىن, كوك نايزاڭ – بالاڭ بولار” دەگەن ەكەن.

نابيدوللا: وسى شەشەندەر اڭگىمەسىندە تولە بي ۇي سىرتىنداعى توبەنى — ەرتتەۋلى تۇرعان اتىڭ, ەل ىشىندەگى قارييانى — جازۋلى تۇرعان حاتىڭ” دەيتىنى دە بار عوي. ات ۇستى – توبە ۇستى. ات ۇستىنەن ۇلان-عايىر جازىقتىڭ كوزىڭ تالعانشا كوكجيەگىنە دەيىن شولىپ شىعاسىڭ. اينالاداعى تىرلىك-تىرشىلىككە قاراپ ومىر شىركىننىڭ قاس-قاباعىن اڭدايسىڭ. ات ۇستىنە وتىرعان قازاقتىڭ جۇرەك-جۇيكەسىن, تۇلا بويىن ايرىقشا بىر سەزىم, كۇي كەرنەيدى. قييالىنا قانات بىتەدى, ارمان قۇسى شارىقتايدى. بۇل پالساپا سوز ەمەس, عىلىمي تۇرعىدان دا دايەگى بار ۇعىم.

جانۇزاق: دەمەك, ات ۇستىندەگى قازاق – تاق ۇستىندەگى قازاق. قيسىندى. ال ەندى, الگى, ايەلدى كوك ساۋىتقا تەڭەگەنى, كوك ساۋىت – جانىڭنىڭ قورعانى, ياعني, وتباسى – تاس قامالداي بول, ودان وق وڭايلىقپەن وتپەسە كەرەك, اعارەكي وق وتسە – مەرت بولعانىڭ. بالانى كوك نايزاعا تەڭەۋى, بالاڭ – تىرەگىڭ, جالعاسىڭ, نايزاڭ بولماسا, جاۋدان جايرايسىڭ. زامانىندا ايتىلسا دا, جاڭعىرىعى بۇگىنگى كۇنگە دە جەتىپ وتىر..
وسى ونەر اتاۋلىدا ايەل مەن جىلقىنىڭ قادىر-قاسيەتىنىڭ جىمداسىپ جاراساتىنى دا, كەرەعار باسقا دا رەڭك الاتىنى دا الدىڭنان شىعارى حاق.

نابيدوللا: بۇل يممۋنيتەت. انا – ماڭگىلىك ۇرپاق ۇياسى. جىلقى – عاسىرلار بويى ۇلتتىڭ تىرلىك تۇتقاسى بولىپ كەلدى. وسى يممۋنيتەتتەر تاريح تولقىنىندا تۇنشىعىپ, تالماۋسىراپ كەتۋى ىقتيمال, بىراق جوعالماۋعا تيىس. بۇل دا بىر ار مەملەكەتتىڭ دامۋ ساتىسىنىڭ قاي ساتىسىندا ەكەنىن بىلدىرەتىن كورسەتكىشتەردىڭ بىرى.

جانۇزاق: ەگەر تۋراسىن ايتساق, قازاقتا بۇل يممۋنيتەتتىڭ جاڭعىرىعى عانا قالدى. ات كوپ, گاپ كوپ. ادام مەن تاڭىردى سەلبەستىرۋشى دانەكەر, يەسى ولسە دە, ونىڭ اڭساعان مۇراتىنا جەتكىزەر جەبەۋشى ات دەگەن پالساپالىق افسانالار, اڭىزدار از ايتىلعان جوق.

نابيدوللا: قازىر الەمدە جىلقىنىڭ ادامدىق ينتەلەكتىنە جاقىندىعىن تانىپ, ونىڭ بولمىس-بىتىمىن بارىنشا دامىتۋعا ۇمتىلىپ, جىلقىنىڭ باسقا قىرىنان دامىتىپ پايداسىن كورىپ وتىرعان ەلدەر كوپ. سولاردىڭ بىرى – اعىلشىندار. ولار جىلقى تابيعاتىنىڭ بايىرعى سيپاتىنا وزگەرىستەر ەنگىزىپ, جاڭا ساتىعا كوتەردى. بايگەسىنىڭ تۇر-تۇرىن, ات جەگۋدى سان-سالتاناتقا پايدالانۋ, جىلقى وسىرۋدىڭ جاڭا مادەنيەتىن قالىپتاستىرىپ وتىرعاندار دا سولار. قازاق اتتىڭ قادىر-قاسيەتىن تانۋداي اق تانىعانىمەن, وركەنيەت دامۋىنا سايكەس گارمونييادا الىپ كەلە العان جوق. بۇعان ەكونوميكالىق, ساياسي, توعىشارلىق سەبەپتەر الدە دە بولسا وزىنىڭ اسەرىن تيگىزىپ وتىر. ۇلى اباي: “قاراڭعى سوقىر, قايعىسىز وتىر تاماعى تويسا جارقىلداپ…” دەمەپ پە ەدى. جارتى الەمدى جاۋلاپ العان مونعولدار قانداي كۇيدە؟ مونعولدار دا جىلقىنىڭ تابيعاتىن وتە تەرەڭ بىلگەنىمەن شارۋاعا پايدالانۋمەن, ازىق-تۇلىك دەڭگەيىنەن اسا الماي وتىر.

جانۇزاق: اقپارات زامانىندا ادامنىڭ بىلمەيتىنى جەردىڭ استى-ۇستىندە دە قالمايتىن تۇرى بار. قازىرگى زاماننىڭ رايىنا قاراپ, كوكىرەك كوزدىلەر ۇلتتىق قۇندىلىقتار دەسە كوكىرەگى قارىس ايىرىلادى. حالقىمىزدىڭ بىرتەكتىلىگىنىڭ جويىلىپ بارا جاتقانىنىڭ بىر سەبەبىن قازاقتىڭ اتتان تۇسكەنىنەن كورەتىن سىزدىڭ ارىپتەستەرىڭىز دە, زييالى جۇرت تا كوبەيدى. مىسالى, تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بۇركىت اياعان: “مىڭداعان جىلدار ات ۇستىنەن تۇسپەي تىنىق مۇحيت دۋنايعا دەيىن بيلىگىن جۇرگىزگەن كونە تۇركىلەردىڭ مۇراگەرى قازاق جاياۋ قالدى. اتسىز قالعان قازاقتىڭ دا مىنەزى وزگەرە باستادى. بۇرىن مۇجىقتارمەن كەلىمسەكتەرگە جوعارىدان قارايتىن دالانىڭ ەركە ۇلدارى ەندى مۇساپىر حالگە تۇستى” دەسە, “قىزىل يمپەرييا الدىمەن الاشتىڭ اتىن الدى, ارتىنان ەلدىڭ باسىن الدى. قازاقتىڭ تابانىن تاس, جانارىن جاس تىلدى. جىلقى مىنەزى جۇندەي تۇتىلدى. ۇلانعايىر دالانى ۇلان اسىر كۇيگە بولەگەن تورت تۇلىكتىڭ تورەسى, ارداقتى جانۋارلاردىڭ سارقىنى قاشا-قوراعا قامالدى. قايداعى بىر جابىلارمەن جامالدى. “ۇستى-نەن سۋ توگىلمەس مايدا قوڭىرلاردىڭ” ورنىنا دۇڭكىلدەك, مىنسەڭ ىشى-باۋىرىڭدى تۇسىرەر “دونچاكتار” پايدا بولدى” – دەيدى, جىلقى جاندى باقىتبەك بامىشۇلى. قازاقتىڭ دەگدار ىرىلىگى, كەسەك مىنەزى التىننىڭ سىنىعىنداي اڭسايتىن قاسيەتكە اينالدى. سوندىقتان عالىم ايتۋعان ادامقۇلۇلى: “قازاققا جىلقى قايتىپ كەلمەي, قازاققا قازاق قايتىپ كەلمەيدى” دەپ اشىنادى. مۇنداي قاۋىپ وتكەن عاسىرلاردان بەرى نەبىر الاشتىڭ جامپوزدارى مەن اقتانگەرلەرى ايتىپ كەتكەن. ونى مىسالعا كەلتىرىپ, ۋاقىت وزدىرمايىق. ارينە بۇل جەردە تاريح دوڭگەلەگى كەرى اينالماسى, بۇرىنعىداي اتتىلى كۇيگە تۇسپەيتىنىمىز انىق. ماسەلە, جاڭا دۇنيەدە قازاق عاسىرلار بويى جىلقىسىنان تانىعان-تاپقانىن بۇگىنگى كادەسىنە جاراتا الا ما؟ تەكتىلىك تاربيەنىڭ بىر تىنى شىنىمەن-اق وسى جىلقىدا دەسەك, ەندى نە بولادى؟

IMG_9413نابيدوللا: وسى تۇستا, ويىڭىزدى تۇزدىقتاي تۇسۋگە ەلباسى ايتقان ەۋروتسەنتريستىك كەڭەستىك ناسيحات پەن عىلىم كوشپەلىلەر تاريحىن سانالى تۇردە كەمسىتتى. جالقاۋ, ىنتا-جىگەرسىز, جارتىلاي جابايى تىرلىك قۇرۋشى حالىق دەپ مۇقاتىپ, قازاقتىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىن كۇيرەتىپ – قۇلاتۋ ماقساتىن كوزدەدى. ال سىزدىڭ ايتايىن دەگەنىڭىزدى ۇقتىم. قازىر وز تىزگىنىمىز وزىمىزدە, ەشكىمگە الاڭدامايمىز, جوعالتقانىمىزدى تابۋعا, وشكەنىمىزدى قايتا تۇتاتۋعا بولادى عوي, نەگە ىستەمەسكە, نەگە ىزدەمەسكە, نەگە جاساماسقا دەپ وتىرسىز-اۋ. بۇل جون-اق. بىراق ايتۋعا وڭاي. مىسالى, تورتكىل دۇنيەدە, بايگەدە ەگەر بابىن تاپسا قازاق تۇلپارى اراب پەن احالتەكەنى شاڭ قاپتىرىپ باعى جانار ەدى. بۇل جەردە اراب جىلقىسىنىڭ ساعىن سىندىرايىن دەمەيمىن. ويتكەنى, ول ەرتەدەن – 7 عاسىردان بەلگىلى جىلقى تۇقىمى. ونى قازاقتار “ارابي جىلقى” دەپ اتاعان. جاراتىلۋ تابيعاتىنىڭ وزى ميفتەرمەن ارالاسىپ كەتكەن. كەزىندە ەۋروپالىقتار بىر اراب جىلقىسىنىڭ قۇنىن اسا جوعارى باعالاعان. جەر شارىنىڭ كەز كەلگەن ەلى جىلقى شارۋاشىلىعىندا اراب جىلقىسىن پايدالانعان. ول 15 عاسىردان باستاپ تازا قاندى اعىلشىن, امەريكان, ۆەنگەر جىلقىلارىنىڭ پايدا بولۋىنا بىرشاما ىقپال ەتكەن. پاريج كورمەلەرىندە اراب جىلقىلارى ەڭ تاڭداۋلىلار قاتارىندا ەسەپتەلگەن. بۇل تۇقىمنىڭ قازىر بىزدىڭ ەلدە دە بەدەلى جوعارى. ونىڭ ايعىرلارىن قازاق حالقى وزىنىڭ جىل-قى تۇقىمدارىن جاقسارتۋعا پايدالاندى. اراب جىلقىسى ىرى ەمەس, شوقتىعىنا دەيىنگى بيىكتىگى 151 سم, تۇرقى 149 سم, كەۋدە ورامى 175 سم, جىلىنشىگىنىڭ ورامى 19 سم. تۇياعى بەرىك, وتە سىمباتتى, ۇزاق جۇرىسكە توزىمدى ارى جۇردەك كەلەدى. شولگە شىدامدى, كۇتىم تاڭدامايدى. قازاقستاندا تازا اراب جىلقىسى وتە از.

جانۇزاق: قىتايتانۋشى كلارا حافيزوۆانىڭ دەرەك-دايەكتەرى دە ويىڭىزدى سان-ساققا جۇگىرتەدى. ەرتەدەگى قىتاي يمپەراتورلارىنىڭ مىنگەنى قازاق سايگۇلىكتەرى ەكەن. تسين ديناستيياسىنا دالا بيلەۋشىلەرى سىيلىققا اسىل تۇقىمدى قازاق جىلقىلارىن ۇيىر-ۇيىرىمەن تارتۋ ەتكەن كورىنەدى. 1767 جىلى قىتاي يمپەراتورىنا ابىلاي حان 300 اق اتتى سىيعا تارتىپتى. قىتاي يمپەراتورىنىڭ ساراي سۋرەتشىسى, ميسسيونەر دجۋزەپپە كاستيليانە وسىنداي تارتۋ ساتىن اينىتپاي قاز قالپىندا سالسا كەرەك. قازاق تۇلپارلارى اس-قان سۇلۋ بەينەلەنىپتى. كونە قىتايلىقتاردا ەگەر قاناتتى اتپەن كوككە جەتسەڭ ولمەس ماڭگىلىككە يە بولاسىڭ دەگەن تۇسىنىك بولعان. سىز قىتايعا باردىڭىز, قىتاي جىلقىلارىن كوردىڭىز. نە بىلدىڭىز, نە تۇيدىڭىز؟ قازاق جىلقىسىنىڭ رۋحى قىتايدا جۇرگەن جوق پا ەكەن؟

نابيدوللا: قازاقتىڭ ەجەلدەن كورشى ەلدەرمەن ساۋداسى – تورت تۇلىك مال, ونىڭ ىشىندە جىل-قىمەن بولعان. اسىرەسە كورشىلەرىمىز: قىتاي مەن رەسەي مەملەكەتتەرى قازاقتىڭ ەكى نارسەسىنە اسىق بولدى, بىرى – ۇلان بايتاق جەرىمىز, ەكىنشىسى – ەسەپسىز كوپ جىل-قىمىز. قىتايدىڭ باستى ارمانى 100 مىڭداعان اسكەرىن قازاق جىلقىسىمەن قامتاماسىز ەتۋ بولدى. سويتىپ, 1757 جىلى ابىلاي وزى بىرىنشى بولىپ 200 باس جىلقىنى كيىم-كەشەك, كۇمىس, جىبەك, فارفورعا ايىرباستايدى. 1759 جىلى تسين پاتشالىعىنىڭ قازاقتاردان ايىرباستاپ العان جىلقىسىنىڭ سانى 10 مىڭنان اسىپ جىعىلعان (ۇرىمجى بازارى بويىنشا عانا), ال قۇلجا, شاۋەشەك, تارباعاتاي بازارلارىن قوسا ەسەپتەسەك جىلىنا كەم دەگەندە 30-40 مىڭ باس قازاق جىلقىسى (ورتا جانە ۇلى جۇز قازاقتارىنىڭ) وتىپ تۇرعان. 1 جىلقىنىڭ باعاسى 4-7 ليان تۇردى (1 ليان — 37,3 گ كۇمىسكە تەڭ).
قازاقى جىلقىلار نەگىزىنەن قىتايداعى قا-زاقتار تۇراتىن اۋدانداردا وسىرىلەدى, ولاردى ىلە جىلقىلارى دەپ اتايدى. بۇل جىلقىلار, قىتايداعى ەڭ جاقسى جىلقىلار بولىپ ەسەپتەلەدى. بىزدىڭ جىلقىنىڭ ساقتالىپ قالۋى: بىرىنشىدەن – قىتايلاردىڭ اسا قىزىقپاۋشىلىعىندا بولسا, ەكىن-شىدەن – وزدەرىنىڭ جىلقى تۇقىمدارى بولماعاندىقتان قازاق جىل-قىسىن بۋدانداستىرماعان, بىزدىڭ ورىستاندىرۋ, وتارلاۋ ساياساتىنداعىداي ەمەس. قىتايدا الامان, قۇنان بايگەلەرى وتىپ تۇرادى, وندا نەگىزىنەن ىلە جىلقىلارى شابادى. باپكەرلەرى – قازاقتار. ەرتەدەگى قىتايدىڭ حان ديناستيياسى ەلشى جىبەرىپ, ۇيسىن ەلىنەن اسىل تۇقىمدى جىلقىنى قىتاي ورتا جازىعىنا الدىرعاننان باستاپ, حان پاتشاسى ۋ دي “پىراق” دەگەن جىرىن جازىپ, جىلقىنىڭ عالامات قۇدىرەتىن تامسانا جىرلاپ, وعان “پىراق” دەپ ات قويعان. حان پاتشاسى ۋ دي فەرعانادان جەتكىزىلگەن “قان تەرلەيتىن تۇلپار” سيياقتى ورتا ازييالىق اسىل تۇقىمدى جىلقىلاردى ۇيسىن سايگۇلىكتەرىمەن جانە موڭعول جىلقىسىمەن بۋدانداستىرىپ, “دانجۇن” دەپ اتالاتىن جىلقى تۇقىمىن وسىرىپتى. سويتىپ, قىتايدىڭ ورتا جازىعىندا جىلقىنىڭ تۇقىمى اسىلدانىپ, حان پاتشالىعىنىڭ وندىرىسى دە وركەندەپ, اسكەري قۋاتى دا مىقتاپ ارتقان.

جانۇزاق: باۋىرلاس تۇركىمەننىڭ احالتەكەسىن اقىن ەسەنعالي راۋشانوۆ بىر ماقالاسىندا تۇركىمەندەردىڭ سۇلۋ مۇسىندى احالتەكە جىلقىسىنىڭ داۋسى بىرتۇرلى جىڭىشكەلەۋ, سىبىرلاق اققۋدىڭ داۋسىنداي ەستىلەتىنىنە قىنجىلا, جاراتىلىسى بولەك اسىل جىلقىعا عاجاپ داۋىس جاراسار ەدى اۋ دەپ جازعانى بار.

نابيدوللا: ول راس, باۋىرلاس تۇركىمەن حالقىنىڭ احالتەكە جىل-قىلارى توزىمدىلىك جاعىنان دەس بەرمەيدى. 1935 جىلدارى تۇرىكمەن سالت اتتىلارى اشگاباد پەن ماسكەۋ اراسىنداعى 4 مىڭ 300 كم-دى بار-جوعى 84 كۇندە جەلىپ وتىرىپ ەڭسەرىپ وتكەن. ەڭ قيىن وتكەل بولىپ سانالعان قاراقۇمدى 3 كۇندە باسىپ وتكەن. داۋىسىنا كەلەتىن بولساق, تۇركىمەندەردىڭ دۋتارلارىنىڭ جىڭىشكە ۇنىندەي بولىپ كەلەدى. قازاقتىڭ قوڭىر, قويۋ داۋىسىنداي قايدان بولسىن.

جانۇزاق: وسى ىقىلىم زاماننان كوشپەلىلەرگە تان بىر مەنتاليتەت بار. يلليادا داستانىندا سكيف جىلقىنىڭ كىسىنەۋىن ەڭ جاقسى مۋزىكادان جوعارى قويادى.

نابيدوللا: گەرودوت “تاريحىندا ” كوشپەلىلەر حاقىندا: “ولاردىڭ تابىناتىن جالعىز قۇدايى – كۇن. كۇنگە ارناپ ولار قۇرباندىققا جىلقى شالادى, ويتكەنى ەڭ جۇيرىك قۇدايعا دۇنيەدەگى ەڭ جۇيرىك جاندىنى شالۋ كەرەك دەپ تۇسىنەدى” – دەسە, گرەك گەوگرافى سترابون “گەوگرافيياسىندا” سكيف جانە سارمات تايپالارى تۋرالى جازا كەلە: “بارلىق سكيف جانە سارمات تايپالارىنىڭ بىر ادەتى – اتتارىن جۋاسىتۋ ۇشىن پىشتىرىپ تاستايدى. شىندىعىندا, ولاردىڭ اتتارى جاتاعان كەلگەنمەن, ويناقشىپ تۇرعان اساۋ بولادى. باتپاقتى جەردە بۇعى مەن جابايى شوشقا اۋلاسا, ال جازىقتا قۇلان مەن كيىك قۋالايدى” – دەگەن. ەرتەدەگى گرەك پالساپاشىسى نيكولاي داماسسكيي: “…سكيف تايپالارى ۇي دەگەندى بىلمەيدى, تاماقتارى تەك قانا بيە سۇتىنەن تۇرادى, ودان قۇرت جاسايدى. ول ىشۋگە دە, جەۋگە دە جاقسى. ولارمەن سوعىسۋ وتە قيىن, سەبەبى تاماقتارىن وزدەرىمەن بىرگە الىپ جۇرەدى”, – دەپ جازىپ كەتكەن.

جانۇزاق: دەسەك تە جىلقىنى قازاقتان ارتىق بولمىس-بىتىمىنە سىڭىرگەن, اسپەتتەگەن ۇلت بار ما ەكەن؟! تۋعان بالاسىن “قۇلىنىم, قۇلىنشاعىم”, تومپاڭ قاعىپ, زىر جۇگىرگەن جۇرىسىن “قۇلىنداي قۇلدىراڭدادى”; ۇل بالا – “ات ۇستار”, قىز بالا – “ات بايلار”; ەر جەتىپ, ەسەيگەندە “ات جالىن تارتىپ مىندى”; بىرىن-بىرى قايتا كورمەستەي بولىپ رەنجىسكەن ەكى جاقتى “ات قۇيرىعىن كەسىستى”; ارازداسىپ بارىپ تاتۋلاسقان جانداردى “ات تىزەسىن قوستى”; كۇيى جوق ادامدى “اۋى اتقا, اۋزى اققا” جارىماعان; ەلگە باس بولعان ازاماتتى “اتقامىنەر”; حالقىنىڭ قامىن جەگەن ەل اعاسىن “ات ۇستىنەن تۇسپەگەن جان” ت.س.س. دەۋ قازاققا عانا تان.
قازاق بالاسىنىڭ قولىنا تۇسكەن قۋ شىبىقتان باستاپ, اتاسىنىڭ تاياعى, تىپتى اپاسىنىڭ ساباۋىنا دەيىن ات بولىپ كەتەدى. قۋ اعاشقا جان بىتەدى. قازاق حالقىنىڭ تارلان تاريحىنىڭ تەرەڭىنە ۇزدىگە ۇڭىلگەندە دە تانتى بولاتىنىمىز – بابالارىمىزدىڭ ەلىن, جەرىن قورعاپ, اتا جاۋىمەن الىسقاندىعى قاندى كويلەك جولداسى, ارقا-جارقا بولىپ, القا-قوتان كوشىپ, اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلىپ سايات-سالتانات قۇرعانداعى قىزىعى, سانىنىڭ كوركى كۇمبىرلەگەن كۇلىكتەر ەكەنىن كورەمىز.
ات اياعان جەرگە قارايدى, قۇس اياعان كوككە قارايدى. ەگەر “قولباسشىنى ولتىرگىڭ كەلسە, الدىمەن اتىن ولتىر” دەگەن بار. اقالتەكە وز يەسىنە ادال جانۋار دەيدى. قولدان قولعا وتكەنگە جيرەنە قارايتىن قاسيەتى بار ەكەن.

0نابيدوللا: جىلقى كونە ادامداردى ۇڭگىردەن الىپ شىعىپ, دۇنيە تانىتتى. جىلقى ادامنىڭ تىرشىلىك تىرەگىنە اينالدى. وعان تابىنىپ, قۇدىرەت يەسى دەپ سەندى. گومەر “يلليادادا” ون جىل وزارا كۇيزەلتكەن سوعىستىڭ كىلتىن اعاش اتتان تاپتى. كونە ادامدار ات مۇسىنىنە ايرىقشا رۋحى بار دەگەن سەنىممەن قاراعان. تۇندە اتتىڭ ىشىندە وتىرعان دانايلىق قارۋلى جاۋىنگەرلەر ۇيقىدا جاتقان ترويالىقتارعا لاپ قويىپ, قالانى جەرمەن جەكسەن ەتىپ قىرىپ سالادى. سويتىپ اتتىڭ قۇدىرەتىمەن سوعىس اياقتالادى.
“يلليادادا” ترويالىقتاردى “hippodamoi” دەپ, ياعني, “جىلقىنى باس بىلدىرۋشىلەر””دەگەن سوز ەكەن, اڭىز بويىنشا, كونە ترويا پاتشاسى دارداننىڭ بىر ۇيىر كەرەمەت جىلقىسى بولىپتى. ونىڭ تەگى سولتۇستىك بورەي جەلىنەن جارال-عان دەيدى. كونە دۇنيەدە ەگىنشىلىك, جاۋىنگەرشىلىك جانە جىلقى مادەنيەتىندە ادامعا ەڭ جاقىن جىلقى بولعان. وسى تۇرعىدان كەلگەندە احەي جاۋىنگەرلەرى ۇشىن ترويا قابىرعاسىنا اتتى قويۋ تۇسىنىكتى. تۋۋ مەن ولۋگە سيمۆوليكالىق بايلانىسى بار. كوشپەلىلەردە, جىلقىلار مەن ادامدى بىرگە جەرلەۋ بەلگىلى بىر ماقساتپەن اتقارىلعان: ولار مارقۇمدى ارعى الىس دۇنيەگە شىعارىپ سالعان نەمەسە جەتكىزگەن, ول دۇنيەدە دە مىنىس قۇرالى نەمەسە قۇرباندىق مالى فۋنكتسيياسىن اتقارعان. جىلقى – سالت اتتى جاۋىنگەردىڭ سەنىمدى دوسى, ماڭگىلىك سەرىگى بولعاندىقتان, ونى تولىقتاي ساندەپ, باسىنا ماسكا كيگىزىپ, سونىڭ كومەگىمەن بەينەسىن قۇبىلتىپ تۋرلى يپوستاسقا ەنگىزگەن.
ادام بالاسىنىڭ اتتى اۋىزدىقتاپ مىنۋى جانە ەر-تۇرماندى ويلاپ تابۋى شىن مانىندە ۇلى جاڭالىق بولدى. مىسالى, ەردى الىپ قارايتىن بولساق: جاسالۋ ادىسىنە بايلانىستى – ويما (شاپپا) ەر جانە قۇراندى ەر بولىپ ەكىگە بولىنەدى; سىرت كورىنىسىنە قاراي: ايباس ەر, بالامعول ەر, بوقان ەر, قازىقباس ەر, قازباس ەر, قۇسباس ەر, شاشاقباس ەر, ۇيرەكباس ەر, حانباس ەر بولىپ, ال ەلدىك, رۋلىق بەلگىسىنە قاراي: بۇحار ەر, قازاقى ەر, كەرەي ەر, قالماق ەر, قىرعىز ەر, بەيجىن ەر, ورىس ەر, قوقان ەر, التاي ەر, نايمان ەر, ۇيسىن ەر; پايدالانىلۋىنا قاراي: ەركەك ەر, ايەل ەر, بالا ەر, اشاماي ەر; جاسالعان مەتالىنا قاراي: التىن ەر, كۇمىس ەر بولىپ بولىنەدى.

جانۇزاق: عالىمداردىكى – كوزدى سوز, كارىلەردىكى – قايىر سوز دەگەن بار عوي. تۇركى حالىقتارىن تاريح ساحناسىنا شىعارعان جىلقى. كوزدىڭ جاسى دا بۋىرىل تارتادى ەكەن.

نابيدوللا: قازاق توپىراعىنان باستاۋ العان جىلقى تاريحى ادامزات تاريحىندا ويىپ تۇرىپ ورىن العان. الەمدىك ارحەولوگييا تاريحىنا جاڭالىق بولىپ ەنگەن – بوتاي قونىسى, سونداي-اق بەرەل قورىمى بۇگىنگى كۇندە بارشاعا جىلقىنىڭ وتانى رەتىندە تانىس. ەجەلگى داۋىرلەردە-اق قازىرگى قازاقستان اۋماعى جىلقىنىڭ قولعا ۇيرەتىلگەن مەكەنى بولعاندىعىن ارحەولوگييالىق قازبالار دالەلدەيدى. سولتۇستىك قازاقستانداعى بوتاي مادەنيەتى ەنەوليت داۋىرىندە (ب.ز.ب. 4-3-مىڭجىلدىق), ارقايىم ەسكەرتكىشتەرى ورتا قولا داۋىرىندە (ب.ز.ب. 2-مىڭجىلدىق), قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارىنان كەزدەسەتىن اريي, ساق, عۇن كەزەڭدەرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى (ب.ز.ب. 1-مىڭجىلدىق – ب.ز. 2 ع.) ەجەلگى قازاقستاندا جىلقىنىڭ قولعا ۇيرەتىلىپ قانا قويماي, بۇل مالدىڭ ەرەكشە قاستەرلەنىپ, ادەت-عۇرىپتىق راسىمدەردىڭ اجىراماس بىر بولىگىنە اينالعانىن كورسەتەدى.

جانۇزاق: بىز بۇل اڭگىمەمىزدە “قازاق جىلقىسىنىڭ تاريحىن” جازعان احمەت توقتابايدىڭ ەڭبەگىن ايتپاي كەتسەك, كۇنا بولار ەدى. قازاق جىلقىتانۋ عىلىمىنا وراسان زور ۇلەس قوسقان ادام. سىز جاقسى تانيتىن, مۇددەلەس, ۇزەڭگىلەس دەسەم لايىق شىعار.

16333_1518810634___________________نابيدوللا: بىر وزى عالامات دۇنيە, قازاققا وشپەس مۇرا جاسادى. ا.توقتابايدىڭ ەڭبەگى الى لايىقتى باعاسىن العان جوق. كەزدەسىپ, پىكىرلەسىپ تۇرامىز. عالىم وسى ەڭبەگىندە نەبىر قۇندى دەرەك-ايعاق, مالىمەتتەردى كەلتىرەدى, وقىرمانعا ماسەلە دە قويادى. مىسالى: جەر جۇزىنىڭ 30 ەلىندە تەك جىلقىعا, تاعى 30-دان استام ەلدە جىلقىعا جاناما تۇردە ارنالعان مۋزەيلەر بار ەكەن. جەر شارىنداعى 250 تۇقىمنان تارايتىن 65 ملن. جىلقىنىڭ شىققان جەرى, تاراعان ولكەسى قازاق دالاسى دەسەك, ەلىمىزدە نەگە جىلقى مۋزەيى جوق؟ ا.توقتاباي “قازاقستان جىلقىنىڭ – وتانى” دەگەن ۇلتتىق مۋزەيدىڭ تۇجىرىمداماسىن جاسادى.
عالىم ورتا عاسىرلاردا ەگيپەتتىڭ سۇلتان سارايىندا قىپشاق-مامليۋك جىگىتتەرى قويعان “جىلقى تەاترىن” وز ەلىمىزدە جاڭعىرتاتىن كەز كەلگەنىن ايتىپ, 40-تان استام وزى جيناعان قازاقتىڭ ات ۇستى ويىندارىن كەلتىرە وتىرىپ, “جىلقى تەاترىنىڭ” ستسەنارييىن جازدى.
قىمىزمۇرىندىق (بيە باۋ, بيە مۇرىندىق) مەيرامىن ۇلتتىق-مەملەكەتتىك دارەجەدە تويلاۋ – حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن تۇزەپ, رۋحىن كوتەرەتىن شارا بولار ەدى دەپ وي تاستايدى.

جانۇزاق: بۇل ەڭبەكتە ارتىق دەسەڭىز مەيلى, بىر مەزەت وزىڭنىڭ قازاق بولىپ تۋعانىڭا باقىتتى سەزىنەتىندەي دۇنيە جەتىپ ارتىلادى. كەي تۇستارىنان وقۋشىنىڭ ىقىلاسىن اۋدارايىق. قازاق سوتىندا كىسى ولىمىندەگى جازانىڭ وتەمى – جىلقى بولعان. “جەتى جارعىدا” كىسى قۇنى – 100 جىلقى دەپ كورسەتىلگەن. “ادامنىڭ قۇنى – جۇز جىلقى, ارى – مىڭ جىلقى” – دەگەن ماقال بار. ات-تون ايىپ – بىر ات, بىر توننان تۇرادى. ايىپتىڭ جەڭىل تۇرىنە جاتادى. ەرتەدە ەكەۋى دە ات تا, تون دا بىردەي تولەنگەن, تەك كەيىنىرەك تونى عانا بەرىلگەن.
ات-شاپان ايىپ – قوناقتى دۇرىس قابىلداماي, دۇرىس قوناق-اسى بەرمەگەن جاعدايدا تولەگەن. كوبىنە ات جاي اتالادى دا, شاپان الىنعان. قاندى قارا, شولاق ات – ولتىرگەن قىلمىسكەردىڭ اتىنىڭ قۇيرىعىن كەسىپ تاستايدى. ەگەر قىلمىسكەردىڭ اۋىلى قۇن تولەيمىز دەسە, قىلمىسكەردىڭ اتىنىڭ قۇيرىعى كەسىلىپ, ولگەن ادامنىڭ اۋىلىنا جىبەرىلەدى. اۋىلعا كەلگەن بىر جولاۋشىنىڭ اتى سول اۋىلدىڭ بالاسىن تەۋىپ ولتىرگەندە جاس ايتەكە بي: “بالاڭىزدى ات بوساعادا تەپسە – بۇتىن قۇن, جابىقتا تەپسە – جارتى قۇن, تۇزدە تەپسە – تورتتىڭ بىرىن الاسىزدار” – دەپ بيلىك ايتىپتى. قازاقتا ەڭ اۋىر جازا – ات قۇيرىعىنا بايلاپ ولتىرگەن.

نابيدوللا: جىلقىنىڭ جەرشىلدىگى تۋرالى دا قىزىقتى دەرەك بار. ماڭعىستاۋدا بالۋانييازدىڭ قۇلا اتى تۇركىمەنستاننىڭ چاردجوۋدىڭ ايماعىنان قاشىپ ەلىنە كەلگەن. قۇلا ات سوندا, قۇمدى, شولدى جەرمەن قاشىپ وتىرىپ, 500 شاقىرىمنان استام جۇرگەن دەگەن سوز بار. 1990 جىلى مونعولييادان كوشكەن قازاقتار جانپەيىس اتتى كىسىنىڭ اقباقاي دەگەن اتى شەكارادان وتىپ مۇندا كەلگەننەن كەيىن ون كۇننەن سوڭ قاشىپ كەتەدى. سەمەيدەن قاشقان اقباقاي جانە 5 ات رەسەي شەكاراسىنان وتەردە وققا ۇشىپ, اقباقاي مەن تاعى بىر ات امان تۋعان جەرىنە جەتەدى. اقباقاي بىر كۇننەن سوڭ ولىپتى. سوندا سەمەي مەن بايان ولگييدىڭ اراسى 1000 شاقىرىم ەكەن.
جاقسى ات يەسىنە كەلەتىن پالەنى ۇش جىل بۇرىن بىلەدى. بىلگەن سوڭ ولەدى. شول دالادا كەلە جاتىپ, دەمالاردا قۇدىقتاعى سۋدى قازاق الدىمەن استىنداعى اتىنا ىشكىزگەن. ات ىشسە – سۋ تازا بولعانى. بىر كەزدەرى جاۋگەرشىلىك زاماندا قۇدىقتاردى ۋلاپ كەتكەندە, وسى تاسىلدى پايدالانعان.

جانۇزاق: كيىتكە ات بەرگەنىن ەستىپ پە ەدىڭىز؟ جالايىر قارعاباي دەگەن كىسى 115-كە كەلگەن اۋليە ادام ەكەن. توقسان جاسىندا ايەلى ۇل تاۋىپ, اتىن توقسان قويادى. قارعابايدىڭ بايگە كوكالا اتى بولادى. دۋلات سات بولىس توقسانعا قىزىن بەرىپ, كيىتكە ات بەرىپتى. بىراق بايگەگە قوسا دا كەلمەيدى. سوندا قارعاباي “مەنىڭ اتىمدى اتاپ, مەنىڭ ۇرانىمدى شاقىر بايگەدەن بىرىنشى كەلەدى” دەيدى. اقىرى ايتقانى كەلىپتى. كوكالا الدىنا قارا سالماي وتسە كەرەك.

نابيدوللا: ايەل تولعاتىپ, بوسانا الماي قينالعاندا, اۋىلدىڭ ىرگەسىنەن اتتى دۇبىرلەتە شاپقان. اتپەن شاۋىپ كەلگەندە, ەكىقابات ايەلدى تىسقا شىعارىپ, جىلقىنىڭ دەمىن يىسكەتەتىن بولعان. قىزا كەلگەن اتتىڭ سەسى, دەمى جىن-شايتاندى قاشىرادى دەيدى.

جانۇزاق: ناكە, سىزدىڭ قادىرلى ۇستازدارىڭىزدىڭ قاتارىندا بىرەگەيى – يگور نيكولاەۆيچ نەچاەۆ, اكادەميك, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. زاتى ورىس دەمەسەڭىز, جانى مەن رۋحى قازاق, عاجاپ كىسى دەسەدى.

نابيدوللا: وعان سوز جوق. قازاقشاعا سۋدايلىعى, ماقالداپ-ماتەلدەپ سويلەگەندە مەن شەشەنمىن دەگەن تالاي قازاقتى جاڭىلدىرعانىن كوزىمىز كوردى. قازاق جىلقىتانۋ عىلىمىنىڭ اقتانگەرى. بۇكىل ومىرىن جىلقىعا ارناعان كىسى. وتكەن عاسىردىڭ 1956 جىلدان بەرى ۇيىر-ۇيىر جىلقى, مىڭداعان تابىنشىلاردىڭ ورتاسىندا وستى. قازاقتىڭ جابى جىلقىسى تۇرىنەن: مۇعالجار, سارى-ارقا, قۇلاندى جانە قابا جىلقى تۇقىمدارىن وسىرۋگە, اسىرەسە مۇعالجار جىلقىسىنىڭ ىشىندە سارىارقا تۇقىمىن جانە ونىڭ ەمبى مەن قابا دەگەن تۇرلەرىن شىعارۋدا ەرەكشە ۇلەسى بار ەنتسي-كلوپەدييالىق بىلىمى بار عالىم.

جانۇزاق: قوستانايعا, سىزگە كەلگەندە بىز دە يگور نيكولاەۆيچتى كورىپ, از-كەم تىلدەسىپ قالعانىمىز ەسىمدە. تۇلا بويى تۇنىپ تۇرعان – جىلقىناما. سول كىسىنىڭ ايتۋىنشا, الەمدەگى جىلقىنىڭ 300-دەن استام تۇرىنىڭ جەتەۋى بىزدىڭ ەلىمىزدە. 1916 جىلعا دەيىن قازاقستاندا 4 ملن 640 مىڭ جىلقى بولسا كەرەك. ەندى قازىر ەلىمىزدە ەكى ميلليونعا دا جەتپەيدى – 1 ميلليون 750 مىڭ جىلقى بار دەگەن ەدى..

نابيدوللا: بارلىعىن قايتەيىك, قادىرى مەن قاسيەتىن باعالاماساق. كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى جىلقى شەجىرەسىن جاساپتى. بىراق وندا قازاق جىلقىسى جوق. نەچاەۆ باستاپ ول شەجىرەگە قازاق جىلقىسىن كىرگىزگەن. اعىلشىن جانە رەسەي عالىمدارى جابى, اداي, مۇعالجار جانە باس-قا دا تۇقىمداردىڭ قانىن تەكسەرگەندە قاتتى تاڭعالىپتى. تورتكىل دۇنيەدەگى جىلقىلاردىڭ ىشىندە قازاقتىڭ مۇعالجارىندا تۇڭعىش جابايى جىلقى تۇقىمىنىڭ بىرىنشى گەنى بارى انىقتالعان! باسقا بىردە-بىرىندە وسى گەن جوق. سوناۋ ىقىلىمداعى جابايى جىلقىنىڭ گەنى – قازاق جىلقىسىنىڭ شىدامدىلىعىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. ەرتەدە قازاقتار جابايى تارپاڭدارعا بيە قوسىپ, تۇقىم العان. ونىڭ جۇرناقتارى بىزدىڭ جىلقىلاردا كەزدەسىپ جۇر.

جانۇزاق: وزىمىزگە كەلەيىك, ەندى سىزدىڭ ماقساتىڭىز “قازاق تۇلپارىندا” قازاق سالت اتىن, ياعني, قازاق تۇلپارىن وسىرىپ شىعارۋ.

نابيدوللا: ونىڭىز راس, بىراق بۇل جالعىز مەنىڭ عانا ەمەس, بارشا قازاقتىڭ مۇددەسى بولۋى تيىس. قازىر قازاقستان بويىنشا ۇش-اق جىلقى تۇقىمى بار: بىرىنشىسى – قوستاناي جىلقىسى (1951ج.) قوستانايدا, ەكىنشىسى – كوشىم جىلقىسى (1976ج.) اقجايىق وڭىرىندە, ال ۇشىنشىسى – مۇعالجار جىلقىسى (1998ج.) اقتوبەدە, ارقادا دۇنيەگە كەلگەن. اللا قالاپ, ساتىن سالسا, تورتىنشى جىلقى تۇقىمىن دۇنيەگە اكەلمەكپىز. ول – قازاق تۇلپارى. سوعان بايلانىستى كوپتەگەن جۇمىستار جاتپاي-تۇرماي اتقارىلۋدا. كىم بىلگەن, مۇمكىن 15-20 جىلدا بولا ما؟ ايتەۋىر, باسىن باستاپ, “قازاق تۇلپارى وسىلاي بولۋى كەرەك”, – دەپ ەڭ الدىمەن كوز الدىمىزعا ەلەستەتىپ, تۇسىن تۇستەپ قوي-دىق. بۇل بىزدىڭ الدىمىزداعى ۇلكەن ماقسات, جۇيەلى جوسپار. مىسالى, بويى بيىك, دەنەسى سۇلۋ, قامىس قۇلاقتى, بوكەن قاباقتى, قويان جاقتى, بىرتىق باقايلى, شاقپاق ەتتى, بەلى قىسقا, اياعىنىڭ اراسى الشاق, كەۋدەلى بولۋى كەرەك. زەر سالا قاراساڭ, بۇلاردىڭ بارىنىڭ ماعىناسى كەڭ, اۋقىمى مول. سوسىن جەرگىلىكتى اۋا رايىنا توزىمدى جىلقىنى جوسپارلاپ وتىرعان جىلقىمەن سالىستىرىپ, بايقايسىڭ. قازاقتىڭ دارحان دالاسىندا باتىرلارىمىزدىڭ مىنسە – كولىگى, جاۋعا شاپسا – سەرىگى, شارشاسا – جالىن توسەگەن قازاناتى, شاپقاندا شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماس تۇلپارلارى قايدا؟! مۇنى ەل پرەزيدەنتى دە الدىمەن تۇسىندى. جۇ-مىستىڭ بارلىعىن قايتا قۇردىق. زاۋىتتا پاتشا زامانىنان قالعان اتقورادان باسقانىڭ بارى جاڭارتىلدى, جوندەلدى.
الدىمەن العا انىق ماقسات قويدىق. قازاقستانداعى وتكەن عاسىردا دۇنيەگە كەلگەن قوستاناي جىلقى تۇقىمى نەگىزىنەن مىنىس پەن جەگۋگە ارنالعاندىقتان ول بۇگىنگى كۇننىڭ ۇدەسىنەن شىعا المايدى. ويتكەنى, دۇنيە جۇزىندە جىلقىنى سپورتتىق ماقساتقا پايدالانۋ ۇردىسى باسىم. قازىرگى زاماندا ەلدىڭ اتىن شىعاراتىن تەك بايلىق ەمەس, ونەر, سپورت ەكەنى بەلگىلى. ەلىمىز الەمدەگى مويىنى وزىق وتىز ەلدىڭ قاتارىنان كورىنەمىز دەپ مەجەلەپ وتىرعاندا, قاي سالادان دا كوشتىڭ سوڭىندا قالىپ قويماۋ-ىمىز كەرەك. ال جىلقى تۇقىمىنىڭ تەگىن دۇرىستاماي بۇل سالادا ناتيجەگە جەتۋ مۇمكىن ەمەس. قوستاناي زاۋىتىندا 2000 جىلداردىڭ باسىنا دەيىن ايعىر اۋىستىرىلماعان. سوندىقتان وزى وزىمەن ارالاسىپ كەتكەن جىلقىنىڭ قانىن جاڭارتۋدى, الىس-جاقىن شەت ەلدەردەگى اسىل تۇقىمدى, اتاعى جەر جارعان تانىمال اي-عىرلاردان ۇرپاق وربىتۋدى بىرىنشى كەزەكتەگى ىس دەپ سانادىق.
2002 جىلى رەسەيدىڭ ۇزدىك جىل-قىلارى توتەنحەم جانە سكيف اتتى ەكى ايعىردى ساتىپ الىپ, قۇلىن الدىق. بۇل ەكى ايعىر دا اعىلشىن تۇلپارلارىنان تاراعان, ال ولاردىڭ اتالارىنىڭ تەگى دە ايتارلىق. ولار امەريكادا اتاعى جەر جارعان تريپل باك پەن رەسەيدىڭ فلاگمان دەگەن ايعىرلارىنىڭ ۇرپاقتارى بولاتىن. مۇنىمەن شەكتەلمەدىك, تەكتى اي-عىر ىزدەپ الىس شەت ەلگە دە شىقتىق. ۇلىبريتانييادان ماسسي سەراف, ريۆەر بەي, نورتانگەر اببي اتتى اعىلشىن جانە رەسەيدىڭ تەرسك جىلقى زاۋىتىنان ۆينيتۋ, بەسپوكوينىي دەگەن اراب قاندى ايعىرلاردى الدىق.
بىزدىڭ زاۋىتتاعى جۇمىستىڭ باستى ماقساتى وسى, تۇقىمى جوعالىپ كەتكەن قازاناتىمىزدى ورنىنا كەلتىرۋ. بۇل ۇلتتىق ماقتانىشىمىز عانا ەمەس, ۇلتتىق سانانى سىلكۋ, وياتۋ ۇشىن دە كەرەك. ورىستار مەن ۋكرايندار تۇقىمى جوعالىپ كەتكەن “رۋسسكايا ۆەرحوۆايا”, “ۋكراينسكايا ۆەرحوۆايا” دەگەن جىلقى تۇقىمدارىن وتكەن عاسىردىڭ 70-90-شى جىلدارى قالپىنا كەلتىرىپ الدى.

نابيدوللا كيكەباەۆ,
جانۇزاق ايازبەكوۆ.

“قوستاناي تاڭى” گازەتىنەن. (جالعاسى بار)

6 پىكىر

دوباۆيت كوممەنتاريي

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *

Please Do the Math      
 

موجنو يسپولزوۆات سلەدۋيۋششيە HTML-تەگي ي اتريبۋتى: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>