«ŞÖGEN» –  tarïxı tereñ tarlan oyın

shogen

Şögen şetten kelgen joq

Soñğı jıldarı şögen degen oyın türin jïi estï bastadıq. Birte-birte qulaqqa siñisti bolıp kele jatqan «Şögen» söziniñ ne mağına beretinine toqtalsaq, étnograf-ğalım Qalïolla Axmetjannıñ däleldewinşe türki xalıqtarına keñinen tanımal qarw türi «şoqpar» men «şögen» sözi tamırlas eken. Ekewiniñ de tübiri – soq, soğw degen sözder. Şögen tayaqşasımen soqqı jasaw jäne şoqparmen urw da osı eki sözdiñ ündestik jağınan jaqındığın ğana emes, texnïkalıq jağınan da alıs emes ekenin däleldep turğanday. Tarïxï derekterge süyensek bul oyın parsı eline «şoğan» degen atpen tanımal bolğandığı jäne osıdan 2500 jılday burın oynağandığı belgili bolıp otır.

Sonımen dälirek aytqanda şögen oyını kädimgi aqsüyekter oynaytın – polo. Alayda biz büginde Argentïnada jaqsı damığan dep sanaytın polo oyını bizdiñ babalarımızdan mura bolıp qalğan oyın eken. Tipten Jüsip Balasağunnıñ «Quttı bilik», Maxmwd Qaşqarïdıñ «Dïwanï luğat at-türik» attı eñbekterinde de bizdiñ ata-balarımızdıñ osı şögen oyının oynağandığı twralı aytıladı. Mısalı, Jüsip Balasağun öziniñ ataqtı dastanı “Quttı bülik” kitabınıñ elşilerdiñ qanday bolwı kerektigi twralı bayandalatın tarawında «Elşi tilge şeber, şeşen, ädepti, zereli, alğır bolwı kerek, äri şaxmattı, şögendi jaqsı oynawı tïis»- deydi.

Ol twralı osı eñbekterdi türki tilinen qazirgi qazaq tiline transkrïpcïyalağan étnograf-ğalım Asqar Egewbaev ta jazğan. Ğalımdarımızdıñ köne türki muraların zerttew kezinde anıqtağanınday X-XI ğasırlardağı türki xalıqtarınıñ ejelgi muralarında “şögen” oyını twralı naqtı derekter bar. Al, odan beridegi ärbir qazaqtıñ köñiline uyalağan «Sultan Beybarıs» fïl’minde de attıñ üstinde şögen oynap jürgen adamdardı köresiz. Yağnï, şögen oyını biz oylap jürgendey Evropa aqsüyekteri ïemdenip jürgen oyın emes, şığısında Ulı Qıtay qorğanı men batısında Kaspïy teñiziniñ aralığın meken etken Ortalıq Azïya köşpendilerinen tarağan oyın ekendigi däleldenip jatır.

Al, şögen oyını älemge qalay taraldı degenge keletin bolsaq, onıñ da tarïxı tım tereñde. Sonaw 16-ğasırda ataqtı Ämir-Temirdiñ urpağı Babır sultan Ündistandı jawlap alğanda, özderimen birge barğan şögen oyının osı elge taratadı. Al, onda nege bizdiñ «şögen» degen sözimiz «polo» degen sözge aynalıp ketti desek, Ündistanda «pwlw» degen tal ösedi eken. Ündiler şögen oyınına qajetti dop pen tayaqşalardı osı taldan jasağandıqtan jergilikti xalıq bul oyın türin «pwlw» dep atap ketken. 19-ğasırda evropalıqtar Ündistan jerin otarlay bastağanda, jergilikti adamdardıñ at üstinde jürip tayaqşamen ağaş doptı qaqpaqılşa qağıp oynağanına qızıqqan ağılşın ofïcerleri de bul oyındı üyrene bastaydı. Sonımen pwlw oyını endi polo degen atpen ağılşındar arqılı bükil batıs elderine taraydı. Kele-kele arnayı polo klwbtarı qurılıp, är eldiñ aqsüyekteri şögen oynawdı märtebe köre bastaydı. Sonıñ bir däleli – Anglïya men Ïrlandïya klwbtarı 1875 jılı Argentïnada polo oyının ötkizedi. Bul oyın Amerïka qurılığındağı alğaşqı polo sayısı retinde tarïxta qaldı. Osılayşa, kelesi jılı Avstralïyada ötken oyın Amerïkağa da kelip jetedi. Ağılşın ofïcerleri men ündiniñ iri şäy öndirwşi alpawıttarı arasında bastalğan şögen osılayşa Amerïkağa jetken soñ tipten tanımal bola bastağanı sözsiz.

Qazirgi tañda polo Ulıbrïtanïya, Ïspanïya, Francïya, Germanïya, Päkstan, Ündistan, Birikken Arab Ämirlikteri, Argentïna, Meksïka, Brazïlïya, AQŞ, Avstralïya sïyaqtı elderge keñinen taralğan. Bir qızığı polonı köbine aqsüyekter oynaydı.

Osı elderdiñ işinde Argentïnada ğana polo ulttıq sport türi retinde jalpı buqara arasında oynaladı, sonımen qatar Argentïna polo oyının tabıs közine aynaldırğan birden bir el. Munda dünïejüzimen sawda jasaytın iri kompanïyalar men jeke käsipkerler şögen oyınına minetin jılqılardı üyretwmen, er-turman äzirlewmen jäne oyın kezinde qoldanılatın doptar men tayaqşalar jasap şığarwmen, tipten osı oyınğa qızığwşılıq tanıtqandardı üyretwmen de aynalısadı. Olar osı şögenniñ arqasında twrïster tartwğa da maşıqtanıp alğan.

Atalğan oyın türiniñ argentïnalıqtardı twıstıq jağınan da jaqındastıratın qasïeti mol eken. Mısalı, bir otbası müşelerinen nemese twısqandardan quralğan polo klwbtarı bul elde öte köp. Bul olar üşin tek twısqandıq sezimdi arttırw közi ğana emes, tabıstı dalağa jibermewdiñ de közi. Jılqı baptaw, teri öndirw, komandalar üşin at-äbzelderinen bastap sportşılar kïetin kïimder dayındaw, oyınşılardı jattıqtırw jäne polo oyınına qatıstı türli is-şaralar men jarıstar uyımdastırw sïyaqtı qırwar jumıstarmen aynalısatın kompanïyalar men jeke käsipkerler käsibï oyınşılar men jattıqtırwşılardı da özge elderge jiberip tabıs tabadı.

Osı jerde mınanday bir suraq twadı – «Aqsüyekterdiñ oyını retinde dünïe jüzin jawlağan şögen oyını nege Olïmpïada oyındarınıñ bağdarlamasında joq?». Negizinde bul oyın eñ alğaş Olïmpïada bağdarlamasına 1900 jılı kirip, Parïjde ötken II Olïmpïada oyındarına Francïya, Meksïka, AQŞ jäne Ulıbrïtanïya elderiniñ komandaları qatısıptı. Ökinişke oray odan beridegi Olïmpïada oyındarına bir kirgizilip, bir şığarılıp, ayağında bağdarlamadan müldem tüsip qalğan. Mısalı, 1904 jılı AQŞ-tıñ Sent-Lwïs qalasında ötken III Olïmpïada oyındarınıñ bağdarlamasına şögen sportı kirmey qaladı, biraq 1908 jılı Londonda ötken IV Olïmpïada oyındarında polo oyını bağdarlamağa qayta kirgizilgenmen, 1912 jılı tağı da kirmey qaladı. Osılayşa olïmpïada bağdarlamasına neşe ret kirmey qalsa da, 1920 jılı ötken Olïmpïadada polo oyınınıñ jarısı talaydı tamsandıradı. Odan keyingi Olïmpïadalarda da şeber oyın örnegin körsete bilgen poloşılar1936 jılı Berlïnde ötken Olïmpïadağa da qatısadı. Ökinişke oray osı Olïmpïadadan keyin Xalıqaralıq Olïmpïada komïteti polonı resmï türde Olïmpïada oyındarınan şığarıp tastaydı.

Büginde bul oyınnıñ Olïmpïada tizimine enwi üşin at salısıp jürgen elderdiñ biri – Argentïna. Ol üşin eñ birinşi talap – polonıñ Xalıqaralıq arenadağı bedelin köterw kerek. Osı maqsatta 1982 jılı «FIP» Xalıqaralıq polo federacïyası qurılıp, onıñ prezïdenti argentïnalıq Markos Wranga boldı.

shogen12

Jañğırğan oyınnıñ jeñimpaz jigitteri

Qazaqtardıñ oñ jambasına keletin şögendi qazaq jerine qaytıp kelgen oyın dep atasa da bolatın şığar. Qazaqstandağı şögen oyınınıñ eñ alğaşqı tanıstırılımı Qazaq xandığınıñ 550 jıldığına arnalğan mereytoy qarsañında ötkizildi. Ulı dala oyındarı qatarında ötkizilgen tanıstırılımda «Oñtüstik» jäne «Äwlïeata» şögen komandaları şeber oyın örnegin körsete bildi. Babalar oyınınıñ twğan topırağında qayta jañğırwına qwana qol soqqan eldiñ rïzaşılığı şögenşilerdiñ de rwxın köterip, märtebelerin arttıra tüsti.

En dalanıñ şañın şığarıp kökpar tartqanda attıñ belin qayıstıratın bilegi temirdey, taqımı tastay qazaq jigitteri üşin şögen oyının ïgerw sonşalıqtı jat ta emes, qïın da emes. Sondıqtan da bolar 2012 jıldan bastap Qazaqstanda Şögen federacïyası qurılıp, jıl sanap bul oyın keñinen qanat jayıp keledi. Kezinde Ömirzaq Şökeev mırzanıñ bastamasımen qurılğan Şögen federacïyasınıñ büginde negizgi bağıttarı men mindetteri ayqındalıp, bul oyındı Qazaqstanda damıtwdıñ bastı alğışarttarı jasalğan bolatın. Xalıqaralıq polo federacïyası jäne Ulttıq polo qawımdastıqtarımen dostıq jäne iskerlik qarım-qatınas ornatw, Xalıqaralıq arenada Qazaqstan şögeniniñ bedelin arttırw, osı oyın türi boyınşa joğarı bilikti mamandar dayındaw jüyesin qurw, äri iske asırw jäne onı ünemi jetildirw, balalarğa arnalğan polo boyınşa sporttıq sekcïyalardı uyımdastırwdı maqsat etken Qazaqstan Şögen federacïyasınıñ bügingi mindetteri uşan-teñiz.

Büginde elimizde 6 federacïya jumıs isteydi. Aqmola, Almatı, Jambıl, Qarağandı, Qostanay, Oñtüstik Qazaqstan oblıstarında qurılğan Şögen federacïyalarınıñ bügingi qol jetkizgen jetistikteri de az emes. 2014 jıldıñ jeltoqsan ayında Argentïna astanası Bwénos-Ayres qalasında ötken Bas Assambleyada Qazaqstan Şögen federacïyası Xalıqaralıq polo federacïyasınıñ tolıqqandı müşeligine qabıldandı. Osınşa az waqıttıñ işinde munday märtebege ïe bolw ärïne Qazaqstan şögenşileri üşin ülken abıroy. Federacïya basşısı Asıljan Sarıbayulı Mamıtbekov mırzanıñ qoldawımen jeñis bïigin bağındırıp jürgen komandalardıñ jetistigin estigende jürekti maqtanış sezimi kerneydi.

Qazir bizde şetelge şığıp, qazaq jigitteriniñ şeberligin tanıtıp jürgen 2 komanda bar: «Astana Polo Club» jäne «Almaty Polo Club». Almatı klwbı 2015 jılı qurılsa, Astana klwbı 2016 jılı qurılğan. Joğarıda atap ketkenimizdey eki komanda da xalıqaralıq jarıstarda şaşasına şañ qondırmay jür. Astanalıq şögenşiler Esjan Qurmanbay, Dawlet Ïgenbaev, Eldos Asıl, Qurmanbek Turğanbek pen almatılıq şögenşiler Qwanış Musabekov, Erbol Musabekov, Säken Turlıbaev, Kemel Mamedov sïyaqtı at qulağında oynaytın jigitterge qarap Dospanbet jıraw jırlağanday «eki butın alşaytıp, arğımaq mingen ökinbes» degen sözdiñ tegin emes ekendigin uğasız.

«Astana Polo Club» komandası 2016 jılı Argentïnanıñ Lwxan qalasında ötken xalıqaralıq twrnïrde 1-orındı ïelense, 2017 jılı däl osı qalada ötken sayısta «Almaty Polo Club» komandası da birinşi orındı ïelenip, eñ üzdik komandalardıñ qatarına qosıldı. Sonday-aq, Argentïnanıñ «Santa Catalina Summer Cup» jäne «Torneo Summer Polo Matsh» xalıqaralıq twrnïrlerinde bizdiñ komandalar şeteldik şögenşilerdi basıp ozıp, tağı da birinşi orınnan körindi. Bïıl Qazaqstanda ötken «Almaty Snow Polo Club» xalıqaralıq dodada da 1-şi orın jerlesterimizge buyırdı. Sonımen qatar bïılğı 25-26 mamır künderi «Astana Polo Club» komandası «Munich Polo Cup 2017» xalıqaralıq twrnïrinde azwın ayğa bilegen Gollandïya, Şveycarïya jäne Germanïyanıñ oyınşılarınan oza şawıp twrnïr jeñimpazı atansa, «Almaty Polo Club» komandasınıñ da jetistigi olqı bolğan joq. Bul komanda oyınşılarınıñ şañına Gollandïya, Germanïya jäne Şveycarïyanıñ özi ilese almay qaldı.

Polonıñ mayın işken argentïnalıqtardı artqa tastap jürgen qazaq jigitteriniñ munday jeñisteriniñ sırı twralı surağanımızda Qazaqstan Şögen federacïyasınıñ vïce-prezïdenti Särsen Quranbek mırza «Bizdiñ şögenşilerdiñ oyınına argentïnalıqtardıñ özderi qızığıp jür. Sondıqtan da olar bizdiñ komandalardı twrnïrlerge jïi şaqıradı»-deydi. Qazaqtıñ kökparında at oynatıp jürgen jigitter şögenge kelgende de qamşı saldırmay ketedi. Ärïne oyınnıñ özindik erekşeligi men texnïkası basqa bolğanmen, at qulağında oynap ösken qazaqtar üşin şögenniñ tayaqşasın meñgerw onşa qïınğa soqpaydı. Eñ bastısı – taqım mıqtı bolw kerek»

– Särsen Abayulı, at sportı bolğan soñ şögenge de taqımı mıqtı oyınşılar köptep qajet boladı. Bizde bolaşaq şögenşilerdi dayarlaw jumısı qalay?

– Bolaşaq şögenşilerdi dayarlaw közi – Almatı oblısı Talğar awdanınıñ awmağındağı «Aqbulaq» at sportı keşeninde ornalasqan Balalar şögen akademïyası. Bas demewşisi – «Qazmunaygaz» akcïonerlik qoğamı. At-sportı keşeninde xalıqaralıq twrnïrlerdi, respwblïkalıq çempïonattardı ötkizw üşin xalıqaralıq standarttarğa say arnayı jabıq manej, sonday-aq, qar üstindegi şögen üşin arnayı alañ men ülken kögal bar.

Osı keşen janındağı Qazaqstan Şögen Federacïyasınıñ akademïyasında 9 ben 16 jas aralığındağı ul jäne qız balalar tegin oqıtıladı. Oqw barısında balalar atqa minwdi üyrenedi jäne şögen oyının meñgeredi. Olarğa xalıqaralıq twrnïrlerdiñ jeñimpazdarı däris beredi. Akademïya talaptarın jaqsı meñgergen balalar öñirlik, respwblïkalıq jäne xalıqaralıq jarıstarğa qatısadı. Al, atalğan akademïyağa balalar tartw üşin biz «Aşıq esik» künderin ötkizip turamız. Jalpı qazaq balasınıñ attı jatırqaytını joq. Jılqığa degen süyispenşilik qanımen keletindikten attıñ jalına jabısqan balanıñ şeberligimen birge jigeri de şıñdala tüsedi.Tağı bir toqtalatın mäsele – 2015 jıldan bastap şögen oyınınan uyımdastırılatın is-şaralar respwblïkalıq buqaralıq sport küntizbesine endi. Sonıñ ayasında Federacïyanıñ küşimen Mäskew, Bwénes-Ayres qalalarında, Oñtüstik Qazaqstan, Jambıl oblıstarında oqw-jattığw jïındarı uyımdastırıldı. Ewropalıqtar şögendi qar üstinde oynawğa da şeber. Öytkeni qısı uzaq elderde şögendi jabıq keşenderde de oynaydı. 2016 jıldıñ aqpan ayında Täwelsiz Qazaqstan tarïxında alğaş ret qar üstindegi şögennen Respwblïkalıq twrnïr uyımdastırıldı.

img_4307

Şögendi tabıs közine aynaldırwğa boladı

Älimsaqtan at üstinde ömir sürgen babalarımızdıñ janı jılqımen birge jaralğanday. Tipten saq sarbazdarınıñ attan tüskenin körmegen grekter olardı jartılay at, jartılay adam dep qabıldağanı da añız. Osınday xalıqtıñ bügingi urpağı üşin at sportı kürdeli sport türi emes. Sondıqtan da argentïnalıqtar sïyaqtı Qazaqstan Respwblïkası awmağında şögendi buqaralıq sport retinde damıtwdıñ alğışarttarı jasalwda. Qazaq ultınıñ bay mädenïetin, örkenïet ülgisin tanıtatın oyınnıñ osı türine büginde erekşe män berilip, “Kökpar”, “Qız qww”, “Teñge alw” sïyaqtı jigittiñ jigiti ğana şıdaytın ulttıq oyındar qatarına qosw qolğa alınwda.

Al, osı bir tarlan oyındı qalay tabıs közine aynaldırwğa boladı degende joğarıda atap körsetkenimizdey ülgini argentïnalıqtardan alw kerek. Olarda polo oyınınıñ damığanı sonşalıqtı bir oyınğa 20-30 mıñ janküyer jïnaladı eken. Ärïne, argentïnalıqtardı oyınğa eşkim tegin kirgizbesi anıq. Ekinşiden, Argentïnadağı 300-den astam polo klwbtar polo-ponï dep atalatın oyınğa üyretilgen attardı dünïe jüzine satwmen aynalısadı. Bir attıñ qunı 25-30 mıñ evroğa bağalanatının estigende tabıstıñ osı türimen qazaqtar aynalıssa eş utılması anıq-aw degen senim de zor. Üşinşiden bir atqa qajetti qural-saymandardıñ qunı da arzan emes. Al, at-äbzelderin jasawda qazaq şeberlerinen asqan şeberler neken-sayaq. Bir sözben aytqanda, şögen oyını tunıp turğan payda közi.

Ärïne, jalpı jılqılardı sporttıq oyındarğa beyimdew jeñil jumıs emes. Sonımen qatar kez-kelgen attı da oyınğa beyimdey almaysız. Mısalı, kökparşılardıñ aytwınşa jan alıp-jan berisetin kökpar oyınına beli mıqtı, şabısqa şıdamdı attar tañdaladı. Oyınnıñ sırtınan qarap tursañız, serkege qolı jetken ïesiniñ taqım qağısınan-aq toptan sıtılıp şığwğa umtılatın attardıñ aqılına tañ qalmasqa bolmaydı. Qazaq kökparğa minetin jäne bäygege şabatın tulparlardan kende emes. Al, mına şögenge minetin attardı basında şetelden satıp alwğa twra keldi. Şögen federacïyası qurılıp, alğaş qızmetin bastağan sätte Anglïyadan polo oyınına arnayı üyretilgen segiz polo-ponï attarın satıp alınğan bolatın. Alayda olar, elimizdiñ klïmattıq jağdayına beyimdele alğan joq. 2014 jılı federacïya basşısı bolıp A.Mamıtbekov kelgen soñ şetelden at satıp alw toqtatılıp, kerisinşe qazaqï jılqılardı şögen oyınına baptaw qolğa alındı. Eñ birinşi kezekte federacïya Qostanaydağı «Qazaq tulparı» dep atalatın jılqı zawıtınan jergilikti tuqımğa jatatın 60-qa jwıq at satıp alıp, olardı üyrete bastağan bolatın. Attıñ tilin tabatın mamandardıñ arqasında qazir osı attar Qazaqstan awmağındağı jarıstarğa şığıp jür. Şögen oyını mamandarınıñ aytwınşa turqı alasa qazaq jılqıları pono-ponïge qatıstı bekitilgen xalıqaralıq standartqa tolıq jawap beredi eken. Endeşe şögen sportın Qazaqstanda damıtwğa jan-jaqtı jağday bar degen söz. Tek federacïyanıñ bastamaların tabandılıqpen qoldaw ğana qajet. Bolaşaqta «patşalardıñ oyını, oyınnıñ patşası» atanğan şögenniñ bizdiñ gol’fke qarajat salğış bay-manaptardıñ da märtebeli oyınına aynaları xaq.

Ulı dala tösinde «tebingisin terge şiritip, terligin mayday eritken» ata-babalarımızdıñ rwxına swarılğan şögen oyınınıñ qazaq jerinde qaytadan atağı aspandaytınına degen senim zor.

huanysh-polo

Qwanış Musabekov – «Almaty Polo Club» komandasınıñ kapïtanı

Ayağı şıqpay jatıp, atqa otıratın awıl balasınıñ at sportına degen süyispenşiligi äw basta bäyge men kökpardan bastalatını belgili. Jüyrik baptawmen bağı janğan ataları Qwanıştı da atqa erte otırğızıptı. Erdiñ basına jabısıp ösken ol eseye kele taqımı mıqtı kökparşığa aynaladı. Qızıq-qwanışınıñ artınan kökpar berwdi märtebe sanaytın awıl qazaqtarı seri kökparşıların da qattı qurmetteydi. Jüyrigi men jigitteri bäyge men kökpardan jol bermeytin Jetisw jerinde twıp-ösken Qwanış şögendi de şırq üyirdi. Onıñ üstine jas küninde at sportı ortalığında at bağwşı bolıp jumıs istegeni de Qwanıştıñ jılqınıñ tilin tüsinwine köp kömektesti dese de boladı. Twmısınan jılqığa janı jaqın jigit üş jıldan soñ osı ortalıqtıñ nusqawşılıq qızmetine köteriledi. Elimizde eñ alğaş şögen sportı qolğa alınğanda oyınşı tañdawşılardıñ nazarı tüsken Qwanış Musabekov büginde nağız şeber şögenşi. Eñ alğaş Mäskew qalasında ötken jattığw kezinde oyınnıñ taktïkasın, erejelerin üyrengen kezde de Qwanışqa kömekke kelgen eñ aldımen – at qulağında oynay alatın qasïeti. Şögen oyınına nebir atqumar jigitterdi tartqan Qwanıştıñ komandasında bawırı Erbol Musabekov te bar. Aqsüyekter oyınınıñ arqasında älemniñ biraz eliniñ topırağın basw baqıtı buyırğan jigitter ärqaşan şïırşıq atqan babında jüredi.

«Şögendi – jigitterdiñ jigiti oynaydı. Munda oyın erejesi öte qatañ saqtaladı, eger oyınşını attan awdarıp alsa, töreşi ayıp sancïyasın salwğa quqılı. Tört adamnan turatın eki komandağa bölinip oynaytın oyınğa oyınşılar şeberlik deñgeylerin saqtay otırıp irikteledi. Jeti mïnwtqa sozılatın matç arasında üzilis jarïyalanadı. Onı çakker deydi. Ärbir çakker sayın attardı awıstırıp otıradı. Ereje boyınşa är oyın barısında bir at alañğa eki ret qana şığadı»,-deydi Qwanış Musabekov.

gulnarGülnär MAĞZUMOVA, argymaq.kz

2 pikir

  1. Raxat

    Ata-babamız oynağan, äsirese kïnosı arqılı barlığımız biletindey Beybarıs sultan oynağan keremet oyın ğoy.

  2. Asıl

    Şögen oyınınıñ qasında gol’f oyın bolmay qaladı ğoy. Bul nağız Aqsüyekter oyını

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>