ابدىرەيىم ومىروۆ: قامشى مەن قازاق

ospan-batyr

(اڭگىمە)

بەلگىلى بىر مەرزىمدىك باسىلىمنىڭ رەداكتورىنىڭ كابينەتىنە باسىنا تۇلكى تىماق, ۇستىنە تۇيە جۇنىنەن جاسالىنعان جەڭىل شەكپەن, اياعىنا قازاقشا ەتىك كيگەن, ورىلگەن قامشىسىن ەكى بۇكتەپ قولىنا ۇستاعان شىمىر دەنەلى, شيراق قيمىلدى اقساقال ەركىن باسىپ, كىرىپ كەلدى. جىگەرلى جۇزىنە ەرەكشە سۇس بەرەتىن ۋىتتى دا وتتى كوزدەرىندەگى ەرەكشە بىر ويلىلىق اقساقالدىڭ جاسىنىڭ بىرتالايعا بارىپ قالعانىنا مەڭزەگەنىمەن, نارتتاي نۇرلى كەلبەتى, جاس بارىستاي جەڭىل دە كەربەز قيمىلى, əجىمسىز كەڭ ماڭدايى, قولادان قاشاپ قوندىرعانداي قالىڭ قاستارى مەن سəل قايقىلاۋ يىلگەن ۇپ-ۇزىن كىرپىكتەردىڭ استىنان كەيدە جىپ-جىلى نۇر سەبەلەپ, كەيدە مۇز توڭدىرىپ قارايتىن قوس جانارىنداعى سəل عانا ۇپ ەتكەننەن تۇتانا كەتكەلى تۇرعانداي سەزىلەتىن قۋات ۇشقىنى, يەگىن كومكەرە دوڭگەلەتىپ, سəنمەن تەگىستەپ قويعان قويۋ بۇيرا ساقالى بۇل كىسىنىڭ كəرىلىك دەگەن اۋىلعا əزىرگە ات باسىن بۇرا قويماعانىن بىلدىرگەندەي. اقساقال وزىنىڭ كيىم كيىسىمەن دە, ەرەكشە تۇر-تۇرپاتىمەن دە, جاڭا عاسىردا, جاڭاشا ومىر سۇرىپ جاتقان الىپ قالاداعى زامان تالابىنا ساي جابدىقتالعان مىنا كابينەتكە عاسىرلار قويناۋىنا سىڭىپ, جوعالىپ بارا جاتقان تاپ-تازا قازاقى بولمىستىڭ, ەرەكشە بىر ورلىك پەن دارحاندىقتىڭ لەبى مەن كەلبەتىن كوشىرىپ əكەلگەندەي ەدى. اقساقالعا ەرە كىرگەن حاتشى قىز, كەلگەن كىسىگە سۇيسىنىسىن جاسىرا الماي, تاڭىرقاي قاراپ تۇرعان باستىعىنا:

- اعاي, مىنا كىسى مەنى تىڭداماي كىرىپ كەتتى, — دەدى, كىنəلى ۇنمەن جىلامسىراي سويلەپ. رەداكتور, حاتشى قىزعا تۇسىندىم دەگەندەي باسىن يزەپ, قولىمەن بارا بەر دەپ يشارا جاسادى. سويتتى دە ستولىنىڭ ار جاعىنان بەرى شىعىپ:
- اسسالاۋماعالەيكۋم, اعاسى, — دەپ, قوس قولىن امانداسۋعا بەيىمدەي سوزىپ, اقساقالعا قاراي اسىعا ۇمتىلدى. اقساقال:
- ۋاعالەيكۋماسسالام, بار بول! — دەپ رەداكتوردىڭ قولىن قىسىپ امانداستى. بەيتانىس اقساقالدىڭ كومەيدەن كۇمبىرلەي توگىلگەن داۋسى دا, كەڭ الاقانىنىڭ قارىمى دا باتىرعا لايىق تۇر-تۇلعاسىنا ساي بولىپ شىقتى. رەداكتور قولىنىڭ سۇيەكتەرى سىقىرلاپ, سىنىپ كەتەردەي قاتتى اۋىرىپ قالعانىن سەزدىرىپ الماۋعا تىرىسىپ, جۇمىس ستولىنا قاراي بۇرىلدى:
- قوش كەلدىڭىز, جوعارى شىعىڭىز, اعاسى, — دەدى ورىندىقتى مەڭزەپ. اقساقال ورىندىققا جايعاسىپ, وتىرعان سوڭ:
- قادام جەتكەن جەرگە بəلە جەتپەسىن! — دەپ, باتا جاسادى. 
اقساقالدىڭ قارسىسىنداعى ورىندىققا بارىپ وتىرعان رەداكتور جىگىت:
- كەلىڭىز اقساقال, قال جاعدايلارىڭىز جاقسى ما, ۇي-ىشى , بالا — شاعا امان با, — دەپ, باستىرمالاتا بىر سۇراپ الىپ, حاتشى قىزدى شاقىرىپ شəي əكەلدىردى.
- اللاعا شۇكىر, امانبىز, وزدەرىڭ امانسىڭدار ما؟ 
- امانشىلىق. جۇرىپ جاتىرمىز. تىرشىلىك قوي, əيتەۋىر. تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى بىر بىتپەيتىن.
- بالام, تىرى كەزىڭدە, تىرلىگىڭ بىتپەگەنى دۇرىس. تىرلىگىڭ بىتكەن كۇنى — سەنىڭ دە بىتكەنىڭ. سوندىقتان تىرلىگىڭنىڭ بارىنا, تىرىلەردىڭ قاتارىندا جۇرگەنىڭە شۇكىرشىلىك جاسا. — دەدى اقساقال.
- يə, اللاعا شۇكىر, اعا, شۇكىر! 
اقساقال, بۇيىمتايىڭىزدى ايتا وتىرىڭىز, نە شارۋامەن جۇرسىز؟
- بۇيىمتايىم, وتكەن جولى جورنالدارىڭا ماقالا جازىپ ەدىم. ونى باسپايمىز دەگەن حات كەلدى. سونىڭ سەبەبىن بىلگەلى كەلدىم. 
رەداكتور حاتشى قىزعا ورىنباسارىن شاقىرۋدى تاپسىردى.
كورشى كابينەتتە əزىر وتىرعان ورىنباسارى, كوپ كۇتتىرمەي, تەز كەلدى. ول كىرىپ, امانداسىپ بولعان سوڭ:
- مىنا اعانىڭ جازعان ماقالاسىن نە ۇشىن باسپادىڭدار؟ — دەپ سۇرادى رەداكتور. 
- ويتكەنى ول ماقالادا زورلىق -زومبىلىقتى ناسيحاتتايتىن سوزدەر بار ەكەن. سوندىقتان بىز ونى باسا المايمىز.
- ماعان ماقالانى الىپ كەل. ورىنباسار ماقالانى الىپ كەلىپ, رەداكتورعا بەرىپ, شىعىپ كەتتى. رەداكتور ماقالانى وقىپ شىعىپ:
- اعا, مىنا جەردە ىنىڭىزدى قامشىمەن ۇرعانىڭىزدى جازىپسىز.
- يə, جازدىم.
- مىنە سول سوزدەرىڭىز زورلىقتى ناسيحاتتاۋ بولىپ تابىلادى. ەگەر ول سوزدەردى الىپ تاستاساڭىز, وندا باسامىز.
- قاراعىم, بۇل جەردەن قانداي زورلىق كورىپ وتىرسىڭ؟
- اعا, مىنا جەردە ىنىڭىزدى قامشىمەن ساباعانىڭىز زورلىق ەمەي نە؟
- و زامان دا بۇ زامان, ىنىسىن ۇرۋ زورلىق بولادى دەگەندى قايدان شىعاردىڭدار؟
- اعاسى, سىز ونى جəي ۇرعان جوقسىز, قامشىمەن ۇردىڭىز عوي!
- ال, سويتسە نە بوپتى؟
- قامشى ول قارۋ عوي.
- قارۋى قالاي؟
- سولاي. ول — قارۋ. سوسىن ۇرۋ ادامعا زورلىق جاساۋ بولىپ تابىلادى.
- ەي, سەندەر دە! سەن ومىرىڭدە تاياق جەمەدىڭ بە ؟ 
- جەدىم.
- ال , ەندى نە دەپ وتىرسىڭ؟
- اعا, ول بالا كەزىمىزدە توبەلەسكەندە, كەيىن بوكسقا قاتىسقاندا جەدىم. ول قامشىمەن ساباۋ ەمەس قوي.
- Əپ-بəرەكەلدە! مىنە, وز ساۋالىڭا وزىڭ جاۋاپ بەرىپ وتىرسىڭ. جۇدىرىق, شاپالاق نەمەسە تاياق جەۋ مەن ارقاڭا قامشى تييۋ ەكەۋىنىڭ جەر مەن كوكتەي ايىرماسى بار. سەبەبى قامشى — بيلىكتىڭ بەلگىسى. ول — تəربيەنىڭ قۇرالى.
- تۇسىنبەدىم. قانداي بيلىكتىڭ؟
- ەركەكتىڭ əيەلىنىڭ, اعانىڭ ىنىسىنىڭ الدىنداعى, əكەنىڭ ۇلدارىنىڭ الدىنداعى بيلىگىنىڭ بەلگىسى. ومىرىندە بىر رەت ارقاسىنا قامشى تيىپ كورمەگەن ەركەك جەتىسكەن كۇيەۋ, ارقالى اعا, ىلتيپاتتى ىنى بولىپ جارىتپايدى.قامشى — ەركەكتىڭ بويىندا نامىستى, جىگەرلىلىكتى, شىدامدىلىقتى وياتاتىن بىردەن بىر قۇرال. ال əيەلىن جۇدىرىقتاپ, شاپالاقپەن, نە باسقا əدىسپەن قانشا تومپەشتەسە دە, ەركەك ول əيەلگە بيلىگىن جۇرگىزە الماسى انىق. ال ارقاسىنا قامشى تيگەن əيەلدىڭ سايتانى بىردەن باسىلادى. سايتاندارى قايتا قوزعانشا جىپتىكتەي بولىپ جۇرەدى.
- سوندا سىزدى əكەڭىز قامشىمەن سابايتىن با ەدى؟
- مەنىڭ əكەم, ەشقاشان قولىمەن مەنى, نەمەسە əيەلىن ۇرعان ەمەس. اشۋلانسا, توردە ىلۋلى تۇرعان قامشىسىن الىپ كەلىپ, تارتىپ-تارتىپ جىبەرەتىن.
- قامشىنى əكەلەمىن دەگەنشە قاشىپ كەتپەيسىز بە؟ 
- قايدا قاشامىن؟
- دالاعا. اششۋى باسىلعان سوڭ قايتىپ كەلمەيسىز بە؟ 
- قاشساڭ, وندا تاياقتى كوبىرەك جەيسىڭ عوي. ساعان قىزىق ايتايىن.
- ايتىڭىز.
- العاش ۇيلەنگەن كەزىم. بىر كۇنى əيەلىم ايتقانىمدى ىستەمەي, قارسى كەلگەنىندە, جاعىنان شاپالاقپەن تارتىپ جىبەردىم. قايدان كەلىپ قالعانىن بىلمەيمىن ارقاما əكەمنىڭ قامشىسى سارت ەتە قالدى دا: «سەن, əكەڭنىڭ كوزىنشە قاتىن ۇرۋعا جاراپ قالدىڭ با؟ » دەگەن əكەمنىڭ داۋسىنا قوسىلىپ, قامشىسى جون ارقامدى تاعى دا وسىپ وتتى. سوندا əكەنىڭ كوزىنشە əيەل ۇرعان كورگەنسىزدىك ەكەنىن تۇسىنگەنمىن. ول كەزدە جاسىم 22 دە الماتىدا وقيتىنمىن. ەرتەسىنە الماتىعا باراتىن پوەزعا وتىردىم. تۇندە مىنگەندىكتەن ەرتەسىنە تۇسكە قاراي ويانسام تومەندە ۇش ورىس جىگىتى əڭگىمەلەسىپ وتىر ەكەن. Əڭگىمەلەرى بالا تəربيەسى جايىندا. مەن تومەنگە تۇسكەن سوڭ بىرەۋى «مىنا جىگىتتەن سۇرايىق» — دەدى. سودان بىرەۋى:
- سەنى əكەڭ ۇرا ما؟ — دەپ سۇرادى. 
- جوق, ۇرمايدى.
- مىنە, كوردىڭ بە, — دەدى əلگى جىگىت. — ويتكەنى سەن ونىڭ وزىن ساباپ تاستاۋىڭ مۇمكىن. 
جيىرما ەكىدەگى جىگىتتىڭ əكەمنەن تاياق جەدىم دەگەنى ۇيات بولار دەپ وتىرعان مەن, كويلەگىمدى شەشىپ, ارقامداعى قامشىنىڭ تىلىپ كەتكەن ىزدەرىن كورسەتىپ: 
- مىنە, كۇنى كەشە əكەمە قارسى كەلىپ قالعانىم ۇشىن جەگەن تاياعىمنىڭ ىزى, — دەدىم.
- سوندا سەن əكەڭ ۇرعاندا قارسىلاسپادىڭ با؟
- جوق بىزدە əكەگە قارسى كەلۋگە بولمايدى, كەرەك بولسا قولىنان ۇستاۋعا بولمايدى. ەكىنشىسى: 
- مىنە, بۇلاردا ۇلكەنگە قارسى كەلمەيدى. بىز بالالارىمىزبەن بىرگە وتىرىپ سىرا, اراق ىشىپ, تەمەكىنى بىرگە شەگەمىز. سوسىن ول بالا بىزدى قالاي سىيلاسىن؟! مىنە, قازاقتاردىڭ دانىشپاندىعى, — دەدى. 
- سوندا قىزداردى دا قامشىمەن ۇراتىن با ەدى؟ 
- قاراعىم , سەن وزىڭ قازاقسىڭ با؟ قاي اتاڭنان كورىپ ەدىڭ, قىز بالانى əكەسىنىڭ ۇرعانىن؟! قىز بالاعا əكەسى قول كوتەرسە, ول ۇيدەن باقىت كوشەدى. قىزدى اناسى تəربيەلەيدى. ەگەر قىزى əكەسىنە قارسى سويلەيتىن بولسا, وندا شەشەسى تەكسىز, كورگەنسىز بولعانى.
- مىنا كورشى ورىس حالقى ۇل — قىزدارىن رەمەنمەن ۇرادى عوي. 
- رەمەننىڭ قازاقشاسى قالاي اتالادى, بىلەسىڭ بە؟ 
- بەلدىك.
- دۇرىس, بەلدىك. بىراق ونىڭ قازاقشا اتاۋى — ىشقىرباۋ. سول ىشقىرباۋمەن تəربيەلەنگەن قىز بالا بولاشاقتا قانداي əيەل بولادى دەپ ويلايسىڭ؟!
- يə, مىناۋىڭىز قيسىنعا كەلەدى ەكەن. سوڭعى كەزدە ىشقىرىنا يە بولا الماي جۇرگەن قىزداردىڭ كوبەيىپ بارا جاتقاندىعى دا راس-اۋ! — رەداكتور جىگىت اقساقالدىڭ əڭگىمەسىنە وزىنىڭ ەرىكسىز ەرىپ كەتكەنىن سەزدى. 
- ال وز دəستۇرىنەن جەرىنگەن حالىق قۇردىمعا كەتىپ, ۇلت رەتىندە جويىلىپ كەتۋى انىق.
قامشى ۇيدى جىن-سايتاننان, تۇرلى جاماندىقتان قورعايدى. سوندىقتان اتام قازاقتىڭ ۇيىنىڭ تورىندە قامشى ىلۋلى تۇراتىن بولعان. سەنىڭ تورىڭدە ىلۋلى تۇرعان قامشى بار ما وزى؟ ۇندەمەيسىڭ. تورىڭدە əر تۇرلى سۋرەتتەر ىلۋلى تۇرعان بولار! رەداكتوردىڭ كوز الدىنا ۇيىنىڭ تورىندە ىلۋلى تۇرعان قىمبات كارتينالارى مەن بىرگە əيەلىنىڭ, بالالارىنىڭ وزىنە قارسى سويلەپ جاتقان كەيىپتەرى ەلەستەپ كەتتى.
- مەن مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن؟! — دەدى اقساقال سوزىن ساباقتاپ: — نەشە تۇرلى جىندانىپ كەتكەندەردىڭ مولدالار قامشىمەن بىر تارتقاندا جىنى بىردەن باسىلادى. نەشە تۇرلى اساۋ جىلقىلاردى قامشىمەن تارتىپ جىبەرگەندە, جۋاسىپ سالا بەرەدى. مىنە قامشىنىڭ قاسيەتى. ال سەندەر … ەەە, جارايدى. سوزىمدى قور ەتىپ قايتەيىن؟! 
رەداكتور ويلانىپ وتىرىپ قالدى. بالا كەزىندەگى بىر وقيعا كوز الدىنا كەلىپ تۇرا قالدى. بۇل اتا-اناسىنىڭ بەس قىزدىڭ ورتاسىنداعى جالعىز ۇلى بولاتىن. Əرينە, ەركەلىك تە جەتەرلىك ەدى. بىر كۇنى بىر بۇزىقتىعىنا اشۋلانعان əكەسى قامشىسىن الىپ, مۇنى ۇرايىن دەپ كەلىپ قالعاندا, اناسى مارقۇم شىرىلداپ كەلىپ:
- قۇدايدان تىلەپ العان جالعىز بالاعا قالاي قولىڭ كوتەرىلەدى؟! ودان دا ۇيرەنىپ قالعان مەنى ۇر, — دەپ, اراعا تۇرا قالدى. سول كەزدە əكەسى:
- Ə, كوكسوققان اقىماق قاتىن, بالاڭ ەركەك ەمەس, ەز بولىپ وسەتىن بولدى-اۋ! قاپ, قۇداي-اي! — دەپ, قامشىسىن ىرگەگە لاقتىرىپ جىبەرىپ, شىعىپ جۇرە بەرگەن-دى. سودان قايتىپ əكەسى بۇعان قامشى كوتەرگەن ەمەس. رەداكتور باسىن كوتەرگەندە, اقساقال شىعىپ كەتكەن ەكەن. ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ, سىرتقا ۇمتىلدى. جۇگىرىپ شىعا بەرىسكە جەتكەنىندە, əلگى كىسى سىرتقى ۇلكەن ەسىككە جاقىنداپ قالعان ەكەن.
- اعاتاي, توقتاڭىزشى, داتىم بار, — دەپ ايعاي سالدى. اقساقال وشارىلا بۇرىلىپ:
- ايت, — دەدى.
- اعاجان, قۇلدىعىڭىز بولايىن, مەنى قامشىمەن بىر تارتىڭىزشى, — دەدى.
- نەگە؟ سەنى نە دەپ ۇرامىن؟! فويەدە تۇرعاندار مىنا ەكەۋىنىڭ əڭگىمەسىن ەرىكسىز تاڭ قالا تىڭدادى.
- Əكەم ۇرا الماي كەتىپ ەدى. Əكەم ۇشىن ۇرىڭىزشى, — دەدى جىگىت. قارييا قامشىسىن كوتەرىپ رەداكتوردىڭ ارقاسىنان تارتىپ -تارتىپ جىبەردى. ەسىك الدىندا تۇرعان كۇزەتشىلەر كومەككە ۇمتىلا بەرگەن ەدى, جىگىت ولاردى قولىمەن جاسقاپ, تيىپ تاستادى. اقساقالعا بۇرىلىپ: 
- اعا, سىزگە كوپ راحمەت! Əڭگىمەڭىز جورنالدىڭ كەلەسى سانىنا مىندەتتى تۇردە شىعادى. Əزىرگە ساۋ بولىڭىز. — دەدى دە, كابينەتىنە بەت الدى. كابينەتكە كىرگەن سوڭ, جۇرگىزۋشىسىن شاقىرىپ, «بازاردان جاقسى قامشى əكەل» — دەپ, جۇمسادى دا, «بۇگىننەن باستاپ تورىمدە قامشى ىلۋلى تۇراتىن بولادى» — دەدى كوزدەرىنەن وت ۇشقىنداپ. سونان سوڭ, جۇمىس ستولىنداعى əكەسىنىڭ سۋرەتىنە ماقتانىشپەن مەيىرلەنە قارادى:
مەن ەندى ساعان لايىق ۇل بولامىن, Əكە!

abdreim-oƏبدىرەيىم ومىروۆ, argymaq.kz

دوباۆيت كوممەنتاريي

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *

Please Do the Math      
 

موجنو يسپولزوۆات سلەدۋيۋششيە HTML-تەگي ي اتريبۋتى: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>