Äbdireyim ÖMIROV: Qamşı men qazaq

ospan-batyr

(Äñgime)

Belgili bir merzimdik basılımnıñ redaktorınıñ kabïnetine basına tülki tımaq, üstine tüye jüninen jasalınğan jeñil şekpen, ayağına qazaqşa etik kïgen, örilgen qamşısın eki büktep qolına ustağan şımır deneli, şïraq qïmıldı aqsaqal erkin basıp, kirip keldi. Jigerli jüzine erekşe sus beretin wıttı da ottı közderindegi erekşe bir oylılıq aqsaqaldıñ jasınıñ birtalayğa barıp qalğanına meñzegenimen, narttay nurlı kelbeti, jas barıstay jeñil de kerbez qïmılı, əjimsiz keñ mañdayı, qoladan qaşap qondırğanday qalıñ qastarı men səl qayqılaw ïilgen up-uzın kirpikterdiñ astınan keyde jıp-jılı nur sebelep, keyde muz toñdırıp qaraytın qos janarındağı səl ğana üp etkennen tutana ketkeli turğanday seziletin qwat uşqını, ïegin kömkere döñgeletip, sənmen tegistep qoyğan qoyu buyra saqalı bul kisiniñ kərilik degen awılğa əzirge at basın bura qoymağanın bildirgendey. Aqsaqal öziniñ kïim kïisimen de, erekşe tür-turpatımen de, jaña ğasırda, jañaşa ömir sürip jatqan alıp qaladağı zaman talabına say jabdıqtalğan mına kabïnetke ğasırlar qoynawına siñip, joğalıp bara jatqan tap-taza qazaqı bolmıstıñ, erekşe bir örlik pen darxandıqtıñ lebi men kelbetin köşirip əkelgendey edi. Aqsaqalğa ere kirgen xatşı qız, kelgen kisige süysinisin jasıra almay, tañırqay qarap turğan bastığına:

- Ağay, mına kisi meni tıñdamay kirip ketti, — dedi, kinəli ünmen jılamsıray söylep. Redaktor, xatşı qızğa tüsindim degendey basın ïzep, qolımen bara ber dep ïşara jasadı. Söytti de stolınıñ ar jağınan beri şığıp:
- Assalawmağaleykwm, ağası, — dep, qos qolın amandaswğa beyimdey sozıp, aqsaqalğa qaray asığa umtıldı. Aqsaqal:
- Wağaleykwmassalam, bar bol! — dep redaktordıñ qolın qısıp amandastı. Beytanıs aqsaqaldıñ kömeyden kümbirley tögilgen dawsı da, keñ alaqanınıñ qarımı da batırğa layıq tür-tulğasına say bolıp şıqtı. Redaktor qolınıñ süyekteri sıqırlap, sınıp keterdey qattı awırıp qalğanın sezdirip almawğa tırısıp, jumıs stolına qaray burıldı:
- Qoş keldiñiz, joğarı şığıñız, ağası, — dedi orındıqtı meñzep. Aqsaqal orındıqqa jayğasıp, otırğan soñ:
- Qadam jetken jerge bəle jetpesin! — dep, bata jasadı. 
Aqsaqaldıñ qarsısındağı orındıqqa barıp otırğan redaktor jigit:
- Keliñiz aqsaqal, qal jağdaylarıñız jaqsı ma, üy-işi , bala — şağa aman ba, — dep, bastırmalata bir surap alıp, xatşı qızdı şaqırıp şəy əkeldirdi.
- Allağa şükir, amanbız, özderiñ amansıñdar ma? 
- Amanşılıq. Jürip jatırmız. Tirşilik qoy, əytewir. Tañnıñ atısı, künniñ batısı bir bitpeytin.
- Balam, tiri keziñde, tirligiñ bitpegeni durıs. Tirligiñ bitken küni — seniñ de bitkeniñ. Sondıqtan tirligiñniñ barına, tirilerdiñ qatarında jürgeniñe şükirşilik jasa. — dedi aqsaqal.
- Ïə, Allağa şükir, ağa, şükir! 
Aqsaqal, buyımtayıñızdı ayta otırıñız, ne şarwamen jürsiz?
- Buyımtayım, ötken jolı jornaldarıña maqala jazıp edim. Onı baspaymız degen xat keldi. Sonıñ sebebin bilgeli keldim. 
Redaktor xatşı qızğa orınbasarın şaqırwdı tapsırdı.
Körşi kabïnette əzir otırğan orınbasarı, köp küttirmey, tez keldi. Ol kirip, amandasıp bolğan soñ:
- Mına ağanıñ jazğan maqalasın ne üşin baspadıñdar? — dep suradı redaktor. 
- Öytkeni ol maqalada zorlıq -zombılıqtı nasïxattaytın sözder bar eken. Sondıqtan biz onı basa almaymız.
- Mağan maqalanı alıp kel. Orınbasar maqalanı alıp kelip, redaktorğa berip, şığıp ketti. Redaktor maqalanı oqıp şığıp:
- Ağa, mına jerde iniñizdi qamşımen urğanıñızdı jazıpsız.
- Ïə, jazdım.
- Mine sol sözderiñiz zorlıqtı nasïxattaw bolıp tabıladı. Eger ol sözderdi alıp tastasañız, onda basamız.
- Qarağım, bul jerden qanday zorlıq körip otırsıñ?
- Ağa, mına jerde iniñizdi qamşımen sabağanıñız zorlıq emey ne?
- O zaman da bu zaman, inisin urw zorlıq boladı degendi qaydan şığardıñdar?
- Ağası, siz onı jəy urğan joqsız, qamşımen urdıñız ğoy!
- Al, söytse ne boptı?
- Qamşı ol qarw ğoy.
- Qarwı qalay?
- Solay. Ol — qarw. Sosın urw adamğa zorlıq jasaw bolıp tabıladı.
- Ey, sender de! Sen ömiriñde tayaq jemediñ be ? 
- Jedim.
- Al , endi ne dep otırsıñ?
- Ağa, ol bala kezimizde töbeleskende, keyin boksqa qatısqanda jedim. Ol qamşımen sabaw emes qoy.
- Əp-bərekelde! Mine, öz sawalıña öziñ jawap berip otırsıñ. Judırıq, şapalaq nemese tayaq jew men arqaña qamşı tïyu ekewiniñ jer men köktey ayırması bar. Sebebi qamşı — bïliktiñ belgisi. Ol — tərbïeniñ quralı.
- Tüsinbedim. Qanday bïliktiñ?
- Erkektiñ əyeliniñ, ağanıñ inisiniñ aldındağı, əkeniñ uldarınıñ aldındağı bïliginiñ belgisi. Ömirinde bir ret arqasına qamşı tïip körmegen erkek jetisken küyew, arqalı ağa, iltïpattı ini bolıp jarıtpaydı.Qamşı — erkektiñ boyında namıstı, jigerlilikti, şıdamdılıqtı oyatatın birden bir qural. Al əyelin judırıqtap, şapalaqpen, ne basqa ədispen qanşa tömpeştese de, erkek ol əyelge bïligin jürgize alması anıq. Al arqasına qamşı tïgen əyeldiñ saytanı birden basıladı. Saytandarı qayta qozğanşa jiptiktey bolıp jüredi.
- Sonda sizdi əkeñiz qamşımen sabaytın ba edi?
- Meniñ əkem, eşqaşan qolımen meni, nemese əyelin urğan emes. Aşwlansa, törde ilwli turğan qamşısın alıp kelip, tartıp-tartıp jiberetin.
- Qamşını əkelemin degenşe qaşıp ketpeysiz be? 
- Qayda qaşamın?
- Dalağa. Aşçwı basılğan soñ qaytıp kelmeysiz be? 
- Qaşsañ, onda tayaqtı köbirek jeysiñ ğoy. Sağan qızıq aytayın.
- Aytıñız.
- Alğaş üylengen kezim. Bir küni əyelim aytqanımdı istemey, qarsı kelgeninde, jağınan şapalaqpen tartıp jiberdim. Qaydan kelip qalğanın bilmeymin arqama əkemniñ qamşısı sart ete qaldı da: «sen, əkeñniñ közinşe qatın urwğa jarap qaldıñ ba? » degen əkemniñ dawsına qosılıp, qamşısı jon arqamdı tağı da osıp ötti. Sonda əkeniñ közinşe əyel urğan körgensizdik ekenin tüsingenmin. Ol kezde jasım 22 de Almatıda oqïtınmın. Ertesine Almatığa baratın poezğa otırdım. Tünde mingendikten ertesine tüske qaray oyansam tömende üş orıs jigiti əñgimelesip otır eken. Əñgimeleri bala tərbïesi jayında. Men tömenge tüsken soñ birewi «mına jigitten surayıq» — dedi. Sodan birewi:
- Seni əkeñ ura ma? — dep suradı. 
- Joq, urmaydı.
- Mine, kördiñ be, — dedi əlgi jigit. — Öytkeni sen onıñ özin sabap tastawıñ mümkin. 
Jïırma ekidegi jigittiñ əkemnen tayaq jedim degeni uyat bolar dep otırğan men, köylegimdi şeşip, arqamdağı qamşınıñ tilip ketken izderin körsetip: 
- Mine, küni keşe əkeme qarsı kelip qalğanım üşin jegen tayağımnıñ izi, — dedim.
- Sonda sen əkeñ urğanda qarsılaspadıñ ba?
- Joq bizde əkege qarsı kelwge bolmaydı, kerek bolsa qolınan ustawğa bolmaydı. Ekinşisi: 
- Mine, bularda ülkenge qarsı kelmeydi. Biz balalarımızben birge otırıp sıra, araq işip, temekini birge şegemiz. Sosın ol bala bizdi qalay sıylasın?! Mine, qazaqtardıñ danışpandığı, — dedi. 
- Sonda qızdardı da qamşımen uratın ba edi? 
- Qarağım , sen öziñ qazaqsıñ ba? Qay atañnan körip ediñ, qız balanı əkesiniñ urğanın?! Qız balağa əkesi qol köterse, ol üyden baqıt köşedi. Qızdı anası tərbïeleydi. Eger qızı əkesine qarsı söyleytin bolsa, onda şeşesi teksiz, körgensiz bolğanı.
- Mına körşi orıs xalqı ul — qızdarın remenmen uradı ğoy. 
- Remenniñ qazaqşası qalay ataladı, bilesiñ be? 
- Beldik.
- Durıs, beldik. Biraq onıñ qazaqşa atawı — ışqırbaw. Sol ışqırbawmen tərbïelengen qız bala bolaşaqta qanday əyel boladı dep oylaysıñ?!
- Ïə, mınawıñız qïsınğa keledi eken. Soñğı kezde ışqırına ïe bola almay jürgen qızdardıñ köbeyip bara jatqandığı da ras-aw! — redaktor jigit aqsaqaldıñ əñgimesine öziniñ eriksiz erip ketkenin sezdi. 
- Al öz dəstürinen jeringen xalıq qurdımğa ketip, ult retinde joyılıp ketwi anıq.
Qamşı üydi jın-saytannan, türli jamandıqtan qorğaydı. Sondıqtan atam qazaqtıñ üyiniñ törinde qamşı ilwli turatın bolğan. Seniñ töriñde ilwli turğan qamşı bar ma özi? Ündemeysiñ. Töriñde ər türli swretter ilwli turğan bolar! Redaktordıñ köz aldına üyiniñ törinde ilwli turğan qımbat kartïnaları men birge əyeliniñ, balalarınıñ özine qarsı söylep jatqan keyipteri elestep ketti.
- Men munı nege aytıp otırmın?! — dedi aqsaqal sözin sabaqtap: — Neşe türli jındanıp ketkenderdiñ moldalar qamşımen bir tartqanda jını birden basıladı. Neşe türli asaw jılqılardı qamşımen tartıp jibergende, jwasıp sala beredi. Mine qamşınıñ qasïeti. Al sender … eee, jaraydı. Sözimdi qor etip qayteyin?! 
Redaktor oylanıp otırıp qaldı. Bala kezindegi bir oqïğa köz aldına kelip tura qaldı. Bul ata-anasınıñ bes qızdıñ ortasındağı jalğız ulı bolatın. Ərïne, erkelik te jeterlik edi. Bir küni bir buzıqtığına aşwlanğan əkesi qamşısın alıp, munı urayın dep kelip qalğanda, anası marqum şırıldap kelip:
- Qudaydan tilep alğan jalğız balağa qalay qolıñ köteriledi?! Odan da üyrenip qalğan meni ur, — dep, arağa tura qaldı. Sol kezde əkesi:
- Ə, köksoqqan aqımaq qatın, balañ erkek emes, ez bolıp ösetin boldı-aw! Qap, Quday-ay! — dep, qamşısın irgege laqtırıp jiberip, şığıp jüre bergen-di. Sodan qaytıp əkesi buğan qamşı kötergen emes. Redaktor basın kötergende, aqsaqal şığıp ketken eken. Ornınan uşıp turıp, sırtqa umtıldı. Jügirip şığa beriske jetkeninde, əlgi kisi sırtqı ülken esikke jaqındap qalğan eken.
- Ağatay, toqtañızşı, datım bar, — dep ayğay saldı. Aqsaqal oşarıla burılıp:
- Ayt, — dedi.
- Ağajan, quldığıñız bolayın, meni qamşımen bir tartıñızşı, — dedi.
- Nege? Seni ne dep uramın?! Foyede turğandar mına ekewiniñ əñgimesin eriksiz tañ qala tıñdadı.
- Əkem ura almay ketip edi. Əkem üşin urıñızşı, — dedi jigit. Qarïya qamşısın köterip redaktordıñ arqasınan tartıp -tartıp jiberdi. Esik aldında turğan küzetşiler kömekke umtıla bergen edi, jigit olardı qolımen jasqap, tïıp tastadı. Aqsaqalğa burılıp: 
- Ağa, sizge köp raxmet! Əñgimeñiz jornaldıñ kelesi sanına mindetti türde şığadı. Əzirge saw bolıñız. — dedi de, kabïnetine bet aldı. Kabïnetke kirgen soñ, jürgizwşisin şaqırıp, «bazardan jaqsı qamşı əkel» — dep, jumsadı da, «büginnen bastap törimde qamşı ilwli turatın boladı» — dedi közderinen ot uşqındap. Sonan soñ, jumıs stolındağı əkesiniñ swretine maqtanışpen meyirlene qaradı:
MEN ENDI SAĞAN LAYIQ UL BOLAMIN, ƏKE!

abdreim-oƏbdireyim Ömirov, argymaq.kz

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>