Esiktiñ mañdayşasına tağa ilw neniñ nışanı?

aribi

Awıldağı üylerdiñ, şañıraqtıñ turmıstıq jağdayı qanşalıqtı ekenin şamalaysıñ ğoy. Tipti böten üyge kirip, män-jaymen tanıspay jatıp-aq, kireberiste bar jağdayğa qanıq bolatındaysıñ. Nege deseñiz, awızğı üyden (biz jaqta onı «sene, senek» deydi) dälizge kirer esigiñiz qanday «älemge» kireriñdi bayıptap beretindey. Bir üydiñ esiginiñ joğarı jağında buğınıñ bas qañqası müyizimen ilwli turadı. Buğan qarap bul üydiñ jağdayı täwir-aq eken dersiz. Endi bir üyde ärtürli metaldan jasalğan tağanıñ ilwli turğanın köresiz. Bul üyden de awızdı qur şöppen sürtip şıqpasıñızğa senim mol dey beriñiz. Al adıraspandı awıldağı kez kelgen üyden kezdestirwiñizge boladı.

Balalıq şağıñda tüsinbegen, män bermegen jaylarğa jıldar öte bajaylay qaraysıñ. Jumbaq dünïelerdiñ sırına üñilesiñ. Biz-dağı bügin sol balalığımızdağı bir jumbağımızdıñ sırına üñilip körsek deymiz. Onımız – tağa, esikke tağa ilw dästüriniñ tarïxı. At tağalawdıñ texnologïyası men qır-sırı jöninde de biraz äñgime aytpaqpız…

Tağa ilw dästüri Ejelgi Egïpetten jäne Rïm ïmperïyasınan bastaw aladı eken. O zamanda tağalı attar asa bay adamdarda ğana bolıptı. Attardıñ tağası tüsip qalatın bolsa, munı sätsizdikke, jolı bolmawşılıqqa balağan desedi. Al Ündistan, Resey, Ewropa elderinde temir tağa «baqıt tumarı» sanalıptı. Ägäräkï, jolawşı köşeden tağa tawıp alar bolsa, onı üyine äkep, esigine şegelep qoyadı eken. Bir qızığı, jılqınıñ tek artqı ayağınıñ tağasın ayrıqşa qurmettegen.

Añız boyınşa, zulımdıq atawlı temir ustalar men olardıñ jasağan tağasınan qorqadı-mıs. Sonımen birge, tağa tabısqa jetwge, küştilikti, tilekti orındawğa, bay bolwğa, otbası maxabbatın arttırwğa kömektesedi dep sengen. Ataqtı fïzïk Nïl’s Bor öz üyiniñ mañdayşasına ilingen tağa twralı aytıptı. «Ärïne, men tağanıñ sättilik äkeletinine senbeymin. Biraq men onıñ mundayğa kömektesetini jaylı estidim», – deydi fïzïk.

Tağalawdı alğaş ret temir jäne qoladan täjirïbe retinde jasap körgen. VI ğasırda nemister, slavyandar men vendalıqtar oqta-tekte jasağanı mälim boldı. Grekterde at tağalaw bar ekeni twralı IX ğasırda aytılğan. Nemister tarapınan Konstantïnopol’ğa (qazirgi Stambul) äkelingen bolwı mümkin. Al Ewropada jappay at tağalaw XIII ğasır enşisinde. Bastı negizi sol – at tuyağın saqtaw.

Al bul dästür qazaqqa qalay keldi? Qazaqtıñ nanım-seniminde bar dünïe me, älde bodandıqtıñ ıqpalı ma?

Jılqı men qazaqtı ayırıp qaraw mümkin emes. Al qazaq qawımı at tağalawdı qaşan bastadı? Buğan qatıstı derekti «Qazaq jılqısınıñ tarïxı» kitabınan (avtor – Axmet Toqtabay) kezdestirdik.

«At jabdıqtarınıñ eñ soñğısı – tağa VIII-IX ğasırlarda birneşe elde bir mezgilde qoldanılğan, sonday-aq krest jorıqtarı tağanıñ damıp jetildirwine sebepşi bolğan deydi zerttewşiler. Ewropa elderinde at tağalawğa erekşe män bergeni sonşalıq, «bir memlekettiñ tağdırı bir şegege baylanıstı» degen mätel bolğan, sebebi «şege tağanı saqtaydı, tağa attı saqtaydı, at batırdı saqtaydı, batır qamaldı qorğaydı, qamal bükil memleketti qorğaydı». Qazaqta attı jorıqqa şıqqanda tağalağan. Qazaq jılqılarınıñ qattı quyma tuyağı tağanı kerek etpegen. Biraq xan, sultan, batırlar tulparın köbinese sändik üşin altın, kümis tağamen tağalağanı xalıq éposında kezdesedi:

…Tusar ma bïler, tusar ma!
Arğımaqtıñ ayağın,
Altınmenen tağalap,
Kümispenen şegelep,
Ïgi jibek turğanda,
Arqanmenen tusar ma?..»

«Tağa qudiretsiz emes…»

Äwelgi qanıq bolğan jay osı. Odan soñ at tağalawdıñ texnologïyasın bilw üşin «Qazaqfïl’m» kïnostwdïyasındağı şeberxana qızmetkeri, bildey kïnostwdïyanıñ at äbzelderine jawaptı bop jürgen Äribï Äribek Dawılğa jügindik. Äribï  äweli aqın. «At tağalap, atan qomdap erjetken, Eñ soñğı aqın mına men em bul mañda» degen Esenğalï kökemizdiñ jırına şamdanıp jürgen aqın dostıñ jılqı degende şığarda janı bölek. Jasırarı joq, awılda at ustap körmegen soñ, tağa twralı egjey-tegjeyli suradıq.

– Kez kelgen närse turmıstıq qajettilikten twğan, – deydi Äribï dos. – Tağa ne üşin kerek? Eñ birinşi, jılqı tastan tasırqamas üşin, ärïne. «Arğımaq attıñ tuyağı sazdı bassa jetilgen, tastı bassa ketilgen» deydi. Tağa äwelde tastı jerde nemese muzdı jerde payda bolğan. Ne de bolsa alğaş ret tawlı jerde payda bolıp, qoldanılsa kerek. Öytkeni tağanıñ özi jaypaq jäne jaydaq dep bölinedi. Qısta jayılısta jürgen jılqılardıñ qardı tebwi üşin aldıñğı eki ayağın tağalaydı. Ayğırdıñ tört ayağın üşemşek tağamen tağalaydı. Ol bir jağınan qasqırğa jäne basqa üyirge öziniñ bïesin bermes üşin kerek. Al bwaz bïe bolsın, qısır bïe bolsın, jaña qosılğan baytal, dönejinderdiñ aldıñğı eki ayağın tağalaydı. Munıñ bäri tebindep jayılğan jılqınıñ tasırqaması üşin kerek. Bes jasqa deyin jılqı balası janın ayamaydı. Yağnï, tağalanbağan jılqı bes jasqa jetpegen bolsa, ol tawdan da, tastan da qaytpaydı.

Mujılğan, ketilgen tağalardı «qasañ tağa» dep ataydı. Sol qasañ tağanıñ balağın kesip alıp, tağanı kişkene ïiñkirep, qunanınan bastap tağalaydı. Taydı eşqaşan tağalamaydı. Öytkeni qara öleñde «şege tïgen jüyriktey şaylıqtım men» degen söz kezdesedi. Jılqınıñ tuyağı turasınan bastap üşten eki böligi aqtuyaq bop esepteledi. Aqtuyaq pen qaratuyaqtıñ ortasınan, köbine qaratuyaqqa jaqın alıp kirgizedi. Attıñ aqtuyağına şege boylap kirip ketse, ol bir ayday ayağın durıs basa almaydı.

Tağanıñ eñ bir qudiretti jeri mınaw: barımta-sarımta kezinde äbden babına kelgen ayğırlardıñ artqı eki ayağın emşek tağamen (qayırma, bürşik) tağalaydı. Sosın özi öştesken, qastasqan jerge qoya beredi. Sol ayğır kez kelgen üyirde jürgen köbeñ nemese beli bosap qalğan ayğırdıñ bïelerin tartıp alıp, öziniñ jerine alıp keledi. Jaz boyı mingen attıñ qıstan aman, küyli şığwı üşin köbine emşek tağamen tağalaydı. Öytkeni üşemşek tağanıñ soğılwı qïın jäne taptırmaydı.

Önerdiñ işindegi eñ joğarğısı – ustalıq öner. Temirşilikti joğarı qoyatın sebebi – Däwit payğambardan qalğan öner dep esepteydi. Qazaq qawımı Däwit payğambardıñ ustalığın ulıqtağan. «Däwitten qalğan körik» dep, iske kiriser şeber «meniñ emes, Däwittiñ qolı» dep jumısın bastaydı. Temirdi balqıtatın körik twralı ayta ketken jön. Qazirgi biz qoldanıp jürgen kömir temirdi balqıtpaydı. Biz jaqta qarağaydıñ kömirimen balqıtadı. Altaydıñ «şege batpas qızıl qarağay» degen türi bar. Sonı jañqalap, otqa saladı. Ol äbden şoq bop qızarğan kezde üstine sw quyıp kep jiberedi. Sonda ol jep-jeñil kömirge aynaladı. Atamız sol qarağaydıñ kömirine temir balqıtatın.

Adam nege sense, sonıñ kïesinen qorqadı ğoy. Bizdiñ uğımda körikten attap ketken adam oñbaytın bolğan. Sonşalıqtı qajetti närse bolğan ğoy. Al tağa soğw, şege soğw degeniñiz ustalıqtıñ bergi beti. Ustalıqtağı eñ bastı närse, şeberlik – aq temir, qara temir bolsın, onıñ swın ustaw. Bir närseniñ swın tawıptı dep jatadı ğoy.

Tağanı kez kelgen adam soğa aladı. Al onıñ şegesin soğw, yağnï tağanıñ şegesin jasaw äldeqayda qïın.

Bizdiñ Altay jaq – tastaq jer. Sol üşin tüyeni de tabandaydı. Tağalawdıñ bir türi ğoy. Kön terini üş-tört qabattap, kïgizedi. Ögiz ben sïırdı da tağalaydı. Olardikin «ay tağa» dep ataydı. Attıñ tağası doğa bop kelse, bulardiki tağanıñ jartısınday boladı. Attı tağalaw asa qïın şarwa emes dedik. Al sïır men ögizdi mıqtı tağaşılar ğana tağalaydı. Sosın qoşqardıñ, quljanıñ müyizinen ölşep kesip alıp, oğan kelmese otqa qızdırıp ïip te tağa jasaydı. Bunı «müyiz tağa» deydi. Munıñ şegesin sïırdıñ müyizinen jasaydı. Müyiz şegeniñ uşın qaytarw üşin otpen qarıp qaytaradı.

Bizdiñ dastandarda, batırlar jırında «atın tört tağalap, bes tağalap» degen tirkester kezdesedi. Ol – joldıñ alıstığın, kürdeliligin bildiretin ölşem. Tastaq jer men qumdawıt jermen jürse, tağa tez tozadı. Tört tesigi bar tağanı eki közdi tağa, al altı tesigi bar tağanı üş közdi tağa dep ataydı. Bizdiñ attardı tik turıp tağalaydı. Al köpten otırıqtanğan jerlerde darğa asıp tağalaydı. Ne bolmasa attı jığıp tağalaydı. «Tağaşı tağaşı emes, ustawşı tağaşı» degen söz bar. Yağnï, attıñ qaratuyağınan mıqtap ustap turw üşin ülken küş kerek. Bäygege şabatın attardı jañadan tağalamaydı. Qasañ, eski tağalardı tağalaydı. Jaña tağalar attıñ tabanın qızdırıp jiberedi. Bul bäyge ötetin jerdiñ tabïğatına baylanıstı. Tağağa üyrenip alğan attar boladı, olar tağanı süyip şabadı. Al tağasız bolsa tastı jerde tasırqap, şaba almay qaladı. «Er Töstik» ertegisinde:

«Altı ayaqtı ala atıñ –
Qwlıq bïe qulını,
Tabanınan tas bassa,
Mañdayınan kün ötse,
Altı künge jaramas.
Jeti ayaqtı jïreniñ –
Käri bïe qulını,
Tabanınan tas batsa,
Mañdayınan kün ötse,
Jeti künge jaramas» degen söz bar.

Qwlıq bïe degeniñiz – eñ birinşi twğan bïe. Köbinese şağır, kök közdi attar künge qarap şabadı. «Er Tarğın» jırında «qula at qwsa, qumğa qaş; torı at qwsa, tawğa qaş; şağır at qwsa, künge qaray şap» degen joldar bar.

Batırlar jırında:

«Kök at mindim tağalap,

Muzdan şıqtım jağalap», – degen tirkes bar. Üş emşekti tağamen kez kelgen muzdan şawıp ötwge boladı.

Attıñ ayağınıñ «tura» degen jeri bar. Tabanınıñ oyıq jeri ğoy. Keyde emşek tağalardıñ sırtında da qalıñ bop muz qatıp qaladı. Sol üşin tağalamas burın attıñ tabanına kön teriden nemese bılğarıdan tuyaqpen birdey ğıp şaptaydı, sosın barıp tağalaydı. Sonda turasına qar turğızbaydı.

Attı teris tağalaw degen bolğan. Olay tağalaytın bolsa, öziñ batısqa ketip bara jatsañ, iz şığısqa ketip bara jatqanıñday boladı. Bul birinşiden, izden adastırsa, ekinşiden, balğa teris tüsedi. Bal degeniñiz – balşınıñ, qumalaqşınıñ qolındağısı.

«Maxabbat sıylağan tağa»

Üşqoñırdıñ üşinşi qoñırınıñ eteginde, Äribï dostıñ üyinde at tağalawdıñ qır-sırı twralı äñgime estidik. Eski, qasañ tağalardıñ birneşewi bar eken. Älginde aytqan körigi de saqtawlı tur. Atadan qalğan mura. «Atamnıñ ïisi bar» dep, qayta-qayta ïiskeydi.

Qoş, bir maqala jazw barısında tağa jaylı köp jayğa qanıq boldıq. Mäskewde bir jıl oqıp kelgen bir dosımnan orıs xalqınıñ tağamen baylanısı twralı surap edim. Onda da kez kelgen üyde ilwli tağa turatının ayttı. Tipti tağağa uqsatıp toqaş pisirip, tağa ornına ilip qoyadı eken. Äbden şirip ketkenşe turatın körinedi. Qudayğa şükir, tağa ilse de bizdiñ qazaq munday obaldıqqa barğan emes. Tärizi, dükennen satıp ap jep jürgen tağağa uqsas bälişter de sol orıs xalqınan kelgen bolsa kerek.

Tağı bir qızıq jay: AQŞ-ta N’yu-Plïmwt degen qala bar. Qalağa tağılğan laqap ataw – «Älemdegi eñ ülken tağa». Nege-dür, qalanıñ qurılısı kädimgi tağağa uqsatıp jasalğan.

Bizdiñ oñtüstiktiñ qazaqtarı nağaşını «tağa» dep ataydı. Bul da qızıq jay. Basqa öñirdiñ adamdarı üşin qulaqqa tosın estiledi. Bunıñ kädimgi tağağa qatısı joq pa eken dep, onıñ da tübirine üñildik. Söytsek, parsı tilinde «tağ» sözi twıs degen mağına beredi eken. Al «aşı» – qız bala mağınasında. Erterekte bul söz barlıq jerde solay aytılıp jürgen de, keyin «t» dıbısınıñ ornın «n» dıbısı basqan-mıs. Oğan tağı bir dälel – tığız-nığız. Ïä, bul biz aytıp otırğan tağanıñ omonïmi ğana bolıp şıqtı.

Qarataban stwdent kez. Jastıq şaqtıñ bäri – maxabbat mawsımı. Dosım bir sulwğa ğaşıq eken. Öziniñ aytwınşa, qız da «üyirge qosılmağan», ğaşıqtıñ közi tüsse de, sözi tüspegen wız eken. Bizdiñ dosqa da jürdim-bardım könbey jür. Äytkenmen ıntıq jürek odan qaytpaydı. Alıp-uşıp baradı da turadı. Qıstıñ ayağı, jer alaqanşıqtanıp jatqan kez eken, dosımız älgi arwğa jol tartıp bara jatadı. Trotwardan qaşqaqtap, ädeyi qara jermen jüripti sol küni, Qudaya täwba. Kenet ayağına äldene ilinip, orala köterilip, aldına top etipti. Söytse, tağa. Kädimgi tağa! Özi de at tağalap er jetken, jazbay tanïdı. Ile köterip, qaltasına süñgite qoyadı. Sol küni älgi arw da dosımızdıñ köñilin qabıl alıptı. «Tağa jolıqqanda sonı ırımdap edim» deydi dosım.

Tağa twrasında tağı bir qızıq äñgime estip edim. «Qaşqan qoyan jatqan qoyandı ile ketedi» deydi, sonı da jaza ketelik. Awılda ösken, «at tağalap, atan qomdap er jetken» aqın dosımnıñ biri aytqan äñgime.

Ärïne, bizdiñ qazaq joqqa sene bermeydi. Üyine tağa ilip qoyğan tanıs-bilisterden surağanımda, onı ne üşin ilgenin özderi de bilmeytin bolıp şıqtı, şınında. Bul sol bodandıqpen kelgen nanım sekildi körinedi.

Qıtayda turatın qazaq bawırlarımızda  munday dästür joq eken. Qazaqtıñ bayırğı salt-dästürin mıqtap ustanatının eskersek, bul da bir sebep. Degenmen, qazaqtıñ at äbzelderine asa qattı köñil awdarğanı, olarğa qurmetpen qaraytını äli künge sol qalpı. Bälkim, sol ürmettiñ biri şığar. Asqar Süleymenovtiñ özi de üyine tağa ilipti degendi estip edik. Sonı anıqtaw üşin Asekeñniñ jarı Älïya Böpejanova apayımızğa xabarlasıp edik, onı rastay almadı. Degenmen at äbzelderine erekşe qurmetpen qarağanın, jılqı dese Asekeñniñ äñgimesi tawsılmaytının ayttı.

Tağa twralı äñgimeni qalay aytsaq ta, jağalı altın erdiñ tulparı kümis tağalı…

aslan-tilegenAsılan TILEGEN

«Aq jelken» jwrnalı, №1

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>