مەكەباي كاكەنۇلى: ون ەكى جىلدان سوڭ ۇيىرىنە ورالعان جيرەن

zhiren

موڭعولييانىڭ بايان-ولگەي ايماعىنىڭ تسەنگەل اۋدانىنا تانىمال بىتىمشىۇلى اپسەلەڭ اپ-ساتتە اقىل تاباتىن, سوزگە شەشەن, ويلاعان ماقساتىنا جەتەتىن, تاباندى, تاقۋا ادام بولعان. كەدەيلىكتەن كەرى كەتكەن ومىرىمەن كۇرەسىپ, داۋلەتتى ادامداردىڭ اراسىنا اقىلىمەن كىرىپ اۋقات جاساپ, الداپ-ارباپ اقىل تاۋىپ, الدا-جالدا ىستەگەن ىسى اشىلىپ قالسا اقىل پاراساتىمەن امان قۇتىلىپ كەتەتىن. اقىرى العىرلىعىمەن قانداي قيىندىقتان بولسا دا قۇتىلا بىلەتىن اپسەلەڭنىڭ ەل اراسىندا ايتىلار اڭگىمەسى كوپ.

سول اپسەلەڭە قاتىستى اكەمنىڭ ايتقان بىر اڭگىمەسى ەسىمدە قالىپتى.

اكەمنىڭ اڭگىمەسى

- اپسەلەڭ مەنەن ۇلكەن ادام ەدى. دام ارالاسىپ, اۋدان ورتالىعىنا كەلەردە قاتقان سۇت, سوعىمنان سىباعاسىن اكەپ بەرىپ جۇردىم. سول سىيلاستىعىمدى ەسكەردى مە, بىر كۇنى ۇيىنە قوناق بولۋىمدى وتىندى. ۇلكەن كىسىنىڭ سوزىن جەرگە تاستاماي, اپسەلەڭنىڭ شاڭىراعىندا بولدىم. سول جولى بىر اڭگىمە ايتقان ەدى. اپشەڭنىڭ سول اڭگىمەسىن مەن ساعان ايتىپ بەرەيىن — دەدى اكەم.

اپسەلەڭ قىرىق جاستان اسقاندا ورتا داۋلەتتى, تۇز قىرانى سەكىلدى, قىسقى سوعىم اس-سۋىن دالادان اڭ اۋلاپ, اۋقاتتى باي اۋىلداردىڭ مالىن باعىپ, بالا-شاعاسىن اسىرادى. سول كەزدە حانگەلدى رۋىنان شىققان, وزىن باتىردىڭ ۇرپاعىمىن دەپ سانايتىن ورالباي تەرلىكۇلى دەيتىن باي ومىر سۇردى. ورالباي بايدىڭ داۋلەتتى دە, ساۋلەتتى تىرلىك ەتەتىنىن ەستىگەن اپسەلەڭ ودان سوعىم سۇراماق بولىپ اتقا مىنەدى. بايدىڭ اۋىلىنا كەلە جاتقان جولىندا ۇشويعىردىڭ باسىنداعى ۋسايدا جۋساپ جاتقان مىڭعا جۋىق جىلقىنىڭ ۇستىنەن تۇسەدى.

- تەرىسكەيدەن تۇتىنى بۋداقتاپ جىلقىشىلار قوسى بايقالادى. جالعىز اتتى جولاۋشى – ماعان ونشا كوڭىل بولمەي, بارلىعى دا اس قامىمەن جۇرگەن كەزى ەدى. جىلقىشىلار قوسىنا بارماق نيەتپەن جىلقىنىڭ شەتىن الا بەتتەپ كەلە جاتىر ەدىم, قارسى الدىمدا الاڭسىز جۋساپ جاتقان تۇنىق جيرەن بايتال وقىس اتىپ تۇرىپ, كوپ جىلقىعا قاراي تايپالا جونەلدى. سول بويى جۇرىسىنەن بىر تانباي تايپالا جورعالاپ بارىپ ۇيىرىنە قوسىلدى. مىنە ناعىز جەر-سۋ باسپايتىن, ساۋىرىنا قويساڭ كەسەدەگى قىمىز شايقالماس جورعا دەگەن وسىنداي-اق بولار. بىر كورگەننەن كوزىمە وتتاي باسىلىپ, قىزىعىپ كەتتىم. جيرەن بايتال ۇيىرىنە قوسىلىپ, كۇلدىر-كۇلدىر كىسىنەگەندە ۋسايدىڭ ىشىندەگى ورالباي بايدىڭ مىڭ جىلقىسى دا شۇرقىراي كىسىنەپ, «بىز مۇندامىز» دەگەندەي بەلگى بەردى. بۇل بيەنىڭ باي مالىنىڭ باسى ەكەنىن بىردەن بىلدىم. كوزىم تۇنىپ كەتتى. ىڭىر قاراڭعىسىندا امالىن تاۋىپ ونەكى قۇلاش قىل ارقانمەن شالمالاپ ۇستاپ, شۇرايلاپ بايلاپ, تاقىمعا باستىم دا, تۇندەلەتىپ اۋىلعا تارتىپ كەتتىم.

مەزگىل قوڭىر كۇز.

قوبدا وزەننىڭ جاعاسى بايان تاۋىمەن جالعاسىپ, بوتامويىننىڭ شاتىنا كىرىپ كەتەدى. سول تار شاتقالعا اكەلگەن جيرەن بايتالدى ۇش اي جاسىرىن باعىپ, ۇيرەتىپ, جەتىوتكەلدىڭ جىنىس توعايىنان شىعارمادىم. جانۋار مالدىڭ دۇلدۇلى ەكەن.

ۇش ايدىڭ ىشىندە مەن بۇل جيرەندى الا اياق جيرەن قاسقا بولدىرىپ وزگەرتىپ جىبەردىم. قالاي جاسادىڭ دەپ سۇراعىڭ كەلىپ وتىر عوي. ايتايىن. ۇش اي بويى جىلقىنىڭ قىلىنان ەسكەن شىلبىردى سۋعا قايناتىپ, سول ىستىق كۇيىندە بيەنىڭ اياعىنا وراپ تاستادىم. جانە ماڭدايىنا دا وسى ىستىق شىلبىردى باسىپ كۇيدىردىم. مال توركىنىنە وبال بولسا دا, بايتالعا جانىم قانشا اشىعانمەن وسىلاي ىستەۋىمە تۋرا كەلدى. جانۋاردىڭ قۇلىنداعان داۋىسى قۇراققا جەتىپ شىڭعىراتىن ەدى. ونىڭ دا امالىن تاپتىم. تاناۋىنان دەم الاتىنداي تەسىك قالدىرىپ, باسىنا كيىز تۇمىلدىرىق كيگىزىپ تاستادىم. اقىرى ۇش ايدان كەيىن جيرەن بايتال الا اياق جيرەن قاسقا بولىپ شىقتى.

جيرەننەن جاقسى ات مىنەرمىن دەگەن دامەمەن ماپەلەپ, وزىمنىڭ ەن-تاڭبامدى سالىپ, «وز مالىم, وز ەنشىم» دەپ ەلەۋسىز عانا مالدانىپ جۇردىم. وزىمدە بار جىلقى يىستىدەن بىر ات پەن بىر بيە عانا ەدى. سۇراعاندارعا «سول بيەمنىڭ قۇلىنى, ۇراڭقايلارعا قوسىپ قويعان ەدىم, قىس كەلە جاتىر, جۇدەپ كەتپەسىن دەپ قولعا الدىم» — دەپ قويدىم. سونىمەن ونشا-مۇنشاعا الاڭداماي, جىل جارىمداي ۋاقىت وتىپ كەتتى. جانۋار ناعىز جۇرىسى بىلىنبەس, جەر-سۋ باسپايتىن سۋ جورعانىڭ وزى بولدى. شوپتىڭ وزىن تالعاپ جەپ, سۋدىڭ تەك تۇنىعىن ىشەدى. قولىما كەلگەنىنە ەكى جىلعا تاياعاندا تۇمسا بولدى. قۇلىنى دا وزىنەن اۋماعان جورعا ەكەنى كورىنىپ تۇر. تۋا سالىسىمەن بىر اپتاداي اياقتانا الماي جاتتى. وكىنىشتىسى, ابدەن قاراقۇلاقتانىپ, ارقانداۋلى ەنەسىنىڭ قاسىندا ويناقتاپ جۇرگەن جەرىنەن الداپ ەرتىپ اپارىپ, بىر ۇيىر قاسقىر جەپ كەتىپتى. ىشتەي بىر تايپالعان جورعا مىنەرمىن دەگەن ەركەك قۇلىن ەدى, امال جوق, بۇيىرماعان ەكەن. ۇيىرلى قاسقىر باسى مەن تورت قارا تۇياعىن, بىر ۋىس جالى مەن قۇيىرىعىن عانا قالتىرىپتى. شاتتىڭ ىشىندەگى جارقاباقتىڭ استىنا اكەپ كومدىم. وكىنىشتەن وزەگىم ورتەنىپ, بىر كۇن, بىر تۇن اس ىشپەي جاتىپ قالدىم.

كۇز وتتى. قىس وتتى. جىلىستاپ جاز دا اياقتاپ كەلەدى. بۇل كەزدە جيرەن قاسقا بەستىگە شىعىپ ەدى. وسى وڭىردەگى تۇڭكەلى شاپپانىڭ يەسى دۋبايدىڭ بالالارىنا شوپ شابىسىپ, وسى وزىمىزدىڭ بوتامويىندا جاتقانمىن. تۇس الەتىندە جەتىوتكەلدەن وتكەن ۇش بەيساۋات قوسقا قاراي قىرىنداپ كەلەدى ەكەن. اتتارىن دا, ادامدارىن دا شىرامىتا المادىم. بايقايمىن بىزدىڭ وڭىردىڭ ادامدارى ەمەس. مەن ولارعا قاراپ تۇرعاندا قوس ىرگەسىندە ارقانداۋلى تۇرعان بيەم دە جەردەن باسىن جۇلىپ الىپ, الگى ۇشەۋىنە قاراي ارقىراي كىسىنەدى. كەلە جاتقان ۇشەۋدىڭ دە استارىنداعى اتتار شۇرقىراي كەتتى. ىشىم قىل ەتە قالدى. دەرەۋ قولىمداعى تارتپامدى (شالعى) تاستاي سالىپ, جيرەنگە قاراي جۇگىردىم. كەلىپ ەردى سالىپ, مىندىم دە كەلە جاتقان ۇشەۋگە قارسى جۇردىم. قاستارىنا تاياپ كەلىپ سالەم بەردىم. مەنىڭ سالەمىمنەن بۇرىن ولاردىڭ اتتارى جيرەننىڭ سالەمىن العانداي بولدى. بىرىن-بىرى يىسكەپ, تاپ بىر تۋعان-تۋىسىن كورگەندەي بولىپ جاتىر. ىشىم سەزە قويدى. جوق ىزدەگەن ورالباي بايدىڭ ادامدارى ەكەنىن مەن تانىماسام دا جيرەن بيە تانىتتى.

تىل ايقاسقان كەزدە بولجامىم دۇرىس بولدى.

وياڭ بايدىڭ, وزىڭ بىلەسىڭ, وسى ۇشويعىر مەن قاراتاۋدىڭ ارعى-بەرگى بەتىندەگى ۇراڭقاي-قازاعى ورالباي بايدى وياڭ دەۋشى ەدى عوي, مىنالار سول وياڭ بايدىڭ مالىنىڭ باسى, سۋ توگىلمەس جورعا جيرەن بايتالدى ىزدەپ جۇرگەنىن ايتتى.

- وياڭ بايعا مىڭ قارالى جىلقى بىتتى دەپ ەستۋشى ەدىم, بارىڭ جابىلىپ جالعىز بايتالدى ىزدەپ جۇرگەندەرىڭە جول بولسىن – دەدىم ادەيى. ۇش جىگىتتىڭ ەگدەلەۋى, مۇرتتى قارا جىگىت:

- راس ايتاسىز اعا, وياڭنىڭ مىڭ جىلقىسى بار. سول مالدىڭ باسى, ۇيىردىڭ قۇتى دەپ وتىرعان جيرەن جوعالسا, ىزدەمەسكە امال بار ما؟ وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن كۇزدە ۋسايدا جاتقان جىلقىنى جالعىز اتتى جولاۋشىنىڭ ارالاپ وتىپ بارا جاتقانىن قوستا اس ىشىپ وتىرعان جىگىتتەر بايقاپتى. جوق قاراعان ادام شىعار دەپ مان بەرمەگەن. سول جولاۋشى كەتكەننەن كەيىن بىر-ەكى كۇندە وتارعا ايدار الدىندا جىلقىنى وز كوزىمەن كورىپ كەتپەك بولىپ قوس باسىنا وياڭ بايدىڭ وزى كەلدى. جول بويى ساي ىشىندە جۋساپ تۇرعان جىلقىنى ارالاي كەلگەن ەكەن, جيرەن بايتالدىڭ جوق ەكەنىن ايتتى. جىلقىشىلار ونىڭ بار ەكەنىن ايتىپ, بايقاماي قالعانسىز عوي دەيدى. اقىرى جىلقى ىشىندە جوق بولىپ شىقتى. باي: «جيرەن – جىلقىمنىڭ باسى, قوسىمنىڭ قۇتى ەدى, تىرى بولسا وزىن, ولى بولسا جەمتىگىن تابىڭدار!» — دەدى. سونىمەن ىزدەۋ باستالىپ كەتتى. ويعىر ولكەسىنەن ىزدەمەگەن ساي, قاراماعان جىرا-جىقپىل قالتىرمادىق. سايدا سانى, قۇمدا ىزى جوق. ودان بەرى دە ەكى جىلدان اسىپ كەتتى, دال وسى اققول وڭىرىنە كەلە قويۋى نەعايبىل, بىراق ۇمىت دۇنيەسى عوي, بايەكەڭنىڭ ىشىندە وكىنىش كەتپەسىن دەپ وسى وڭىرگە دە ات سابىلتىپ كەلىپ تۇرمىز – دەدى.

ونىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ تۇرىپ, جيرەندى قالاي اكەتكەنىم ەسىمە تۇستى. دەگەنمەن وكىنبەيمىن, مىنالار ونسىزدا جيرەندى تانىپ تۇرعان جوق. مەنىڭ ويىمدى وقىپ قويعانداي جىگىتتەر:

- مىنا بيەڭىزدىڭ باسى قاسقا, اياعى الاياق بولماسا, بىز ىزدەپ جۇرگەن وياڭنىڭ جيرەنىنەن اۋمايدى ەكەن – دەپ تاڭدانىستى. مەن دە سىر بەرمەي:

- يا, مالعا مال ۇقساي بەرەدى عوي. بىراق, شىنىمدى ايتسام وسى قاسقا بيەدەن باسقا مالىم جوق قاسقا كەدەيمىن – دەپ سوزىمنىڭ ارتىن ازىلگە اينالدىردىم. دەگەنمەن بۇل جاقتان ونداي بەيساۋات جىلقى بايقاماعانىمدى, ەگەر كوزىمە شالىنىپ جاتسا بىر حابارىن بەرەتىنىمدى ايتتىم.

جىگىتتەر ات باسىن بۇرىپ, كەتىپ بارا جاتقاندا: «ىزدەڭدەر, جيرەننەن كۇدەر ۇزبەڭدەر» — دەدىم استارلاپ, بىراق جىگىتتەر جاستاۋ ەدى, مەنىڭ سوزىمە ونشا مان بەرگەن جوق. جاڭاعى مۇرتتى جىگىت بىلايىراق بارىپ, ارتىنا قايتا قايىرىلدى دا:

- اعاسى, ەسىڭىزدە جۇرسىنشى, وياڭ باي جيرەننىڭ بىر سۇرىعىن ايتقان ادامعا تورت جاقسى ات, ال ونى تاۋىپ بەرگەن ادامعا توعىز جاقسى ات بەرەتىنىن دە ايتىپ ەدى. ولاي-بىلاي كوپ جۇرەتىن ادام سەكىلدىسىز, قۇلاعدار بولىڭىز – دەدى دە جونىنە كەتتى.

ولار ۇزاعان سايىن استىمداعى جيرەن تىپىرشىپ, بىر قيماسىنان ايىرىلعان ادامداي شۇرقىراي بەردى. تىزگىن قاعىپ, كوڭىلىن باسقا جاققا اۋدارۋعا تىرىسىپ, شاتتىڭ ىشىندەگى قىستاۋىما قاراي جورعالاتا جونەلدىم.

اڭگىمە وسى جەرگە كەلگەندە ابسەلەڭ بەتىمە قاراپ, «مىنە, كاكەن, بايقايسىڭ با, ورالباي نە دەگەن مارت, نە دەگەن قاسيەتتى ادام ا؟ مىڭ جىلقىنىڭ ىشىنەن ەرەكشەسىن تانىپ, ونى تۇستەي بىلۋىنىڭ وزى سۇڭعىلالىق ەمەس پە؟ مەن دە العاش كورگەن ساتتە-اق جيرەننىڭ مال باسى ەكەنىن تانىعان ەدىم, قاتەلەسپەپپىن» – دەدى.

مەن دە ويلانىپ وتىرىپ قالدىم. اڭگىمەنى تاعى دا اپسەلەڭ وزى جالعادى.

- سونىمەن نە كەرەك, كۇندەلىكتى تىرلىك قامىمەن تىربانىپ جۇرگەندە ارادا 8 جىل وتە شىعىپتى. جيرەن بايتالىم 12 جاستاعى ماما بيەگە اينالدى. مەنىڭ دە جاسىم ەگدەلەدى. ارى-بەرى وتكەن جۇرگىنشىلەردەن ورالباي باي جايلى سۇراستىرىپ جۇردىم. بىر جولى ول كىسىنىڭ قاتتى سىرقات ەكەنىن ەستىدىم. سودان ارى ويلاپ, بەرى ويلاپ, وزىم قانشا جاقسى كورسەم دە, جيرەندى قارتتىڭ كوزى تىرىسىندە قولىنا بەرەيىن دەپ شەشتىم. مەزگىل قوڭىر كۇز ەدى, وياڭنىڭ الدىنداعى ايبىم ۇشىن ەكى ات قوسار الدىم. سول ارقىلى بايەكەڭنەن كەشۋ سۇراماقپىن. كۇن جارىم جول جۇرىپ, وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىنعى وزىم جيرەندى ۇستاپ العان ۋسايدىڭ تەرىسكەيىنە جەتتىم. بەلدىڭ ۇستىنە شىعا كەلگەندە جانارىنان جاس مولدىرەگەن جانۋار كۇمبىرلەي كىسىنەدى. سول وزىم كورگەندەي ساي ىشى تولعان جىلقى ەدى, جيرەننىڭ ۇنىن ەستىگەندە بارلىعى دا شۇرقىراي كەتتى. الدى بەلەگىردىڭ ۇستىندە تۇرعان ماعان قاراي جەلە-شوقىتىپ كەلە جاتىر. جەتەگىمدەگى جيرەن «مەنى قويابەر» دەگەندەي جۇلقىنىپ, جەر تارپيدى. نوقتاسىن الىپ, ساۋىرىنان سيپاپ, وزىمە قاراي جوڭكىلىپ كەلە جاتقان بىر قوس جىلقىعا قاراي قويابەردىم. تايپالا جورعالاپ, وقىرانا ەلتىگەن جانۋار مىڭ جىلقىنىڭ اراسىنا كىرىپ كەتتى دە, ارقايسىسىمەن بىر يسكەسىپ, وز تىلدەرىندە امانداسقانداي بولدى. مەن جيرەننىڭ ارەكەتىنە قاراپ, جانارىم جاساۋراپ, كەۋدەمە وكسىك تىعىلعانداي بولىپ تۇرعاندا, ماندان بەرى قوس باسىندا مەنىڭ ارەكەتىمدى سىرتتاي باقىلاپ وتىرعان جىلقىشىلار ماعان قاراي بەتتەدى. تورت اتتى ادام. ەكەۋىن جازباي تانىدىم, باياعىدا جوق ىزدەپ كەلگەن ۇش جىگىتتىڭ ەكەۋى ەكەن. باسقا ەكەۋىنىڭ بىرى كەلىستى كەلبەتتى, سۇلۋ مۇرتتى قوس اعاسى ەكەن دە, كەلەسىسى باي مالىنىڭ جاعدايىن بىلىپ قايتۋعا كەلگەن اۋىل اقساقالى ەكەن.

- جول بولسىن, جولاۋشى, بيەڭدى قويابەرىپ, جىلقىنىڭ تىنىشىن الدىڭ-اۋ؟ كىم بولاسىڭ, قايدان جۇرسىڭ؟ – دەدى قوس اعاسى.

مەن بارلىق جايدى تۇسىندىرىپ ايتتىم. ونى قالاي الىپ كەتكەنىمدى, قالاي مالدانعانىمدى, قالاي الاياق جيرەن قاسقا قىلعانىمدى دا ايتتىم. ەندى وزىم كوزىمنىڭ تىرىسىندە جيرەندى وياڭنىڭ قولىنا تاپسىرعىم كەلىپ, الىپ كەلگەنىمدى تۇگەل ايتىپ بەردىم. تورتەۋى بىردە اشۋلانىپ, بىردە جيرەنگە جاندارى اشىپ, بىردە كۇلىپ وتىرىپ تىڭدادى. دەگەنمەن وز ۇيىرىنىڭ ورتاسىندا ويناق سالىپ جۇرگەن جيرەنگە قاراپ وتىرىپ كوزدەرىن جاسقا شىلادى. تىپتى مەنىڭ بۇل ارەكەتىمە تاڭدانىستارىن دا جاسىرا الماي قالدى. اقىرى قوس باسشىسى كەشىگىپ قالعانىمدى ايتتى.

- اتتەگەن-اي, اعاسى, وياڭنىڭ كوزى تىرىسىندە كەلگەنىڭىزدە باياەكەڭ سىزدەن ەشتەڭەسىن دە اياماس ەدى. ەشقانداي ايىپ-انجى تولەمەي-اق, وياڭ اتاعان توعىزدى جەتەلەپ, تويلاپ قايتاتىن ەدىڭىز. دەگەنمەن بايەكەڭ ومىردەن وتەرىندە جيرەننىڭ ۇيىرگە قايتا ورالاتىنىنا سەنىپ وتىپ ەدى. سەنىمى الداماعان ەكەن. ول كىسى ولەر الدىندا اعايىن-تۋىسىنا وسيەت قالدىردى دەپ ەستىگەمىن – دەدى اۋىل اقساقالىنا سۇراۋلى جۇزبەن قاراپ.

- يا, وياڭ وتە مارت ەدى عوي, جارىقتىق. «جيرەندى اكەلگەن ادام ادامگەرشىلىگى مول ادام بولار, رەنجىتپەي, ايىبىن كەشىرىپ, توعىز جاقسى ات بەرىپ قايتارىڭدار» — دەگەن ەدى. راسىمەن قانشا جىل وتسە دە جيرەندى ۇيىرىنە قايتا الىپ كەلگەنىڭىز ادامگەرشىلىككە تۇرارلىق ىس — دەدى قارييا.

قارييامەن ەرىپ وياڭنىڭ اۋىلىنا باردىم. جەتەگىمدەگى ەكى اتتى قارالى ۇيدىڭ بەلدەۋىنە بايلادىم. ۇش كۇن قوناق بولدىرىپ كۇتتى. بىر ادامى «جيرەندى ۇرلاعان ۇرى وسى ەكەن» دەپ بەتىمە سالىق قىلمادى. كەتەرىمدە ەكى بيە جەتى اتتى الدىما سالىپ, ۋسايدىڭ كەزەڭىنەن اسىرىپ تاستادى – دەپ اياقتادى اپسەلەڭ اڭگىمەسىن.

- مىنە, بالام, ومىردە وسىنداي دا مارت ادامدار بولعان. اپسەلەڭنىڭ اڭگىمەسىنەن قانداي وي تۇيەسىڭ, ول وز ەركىڭدە.

اكەمنىڭ وسى اڭگىمەسى مەنىڭ كوكەيىمنەن الى كۇنگە كەتپەيدى.

mekebai-kakenulyمەكەباي كاكەنۇلى,  argymaq.kz

دوباۆيت كوممەنتاريي

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *

Please Do the Math      
 

موجنو يسپولزوۆات سلەدۋيۋششيە HTML-تەگي ي اتريبۋتى: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>