At küşin «at küşimen» ölşewge bolmaydı

at-kushi

Bul jolğı äñgimemizde jılqı malınıñ erekşe qabıletteriniñ biri awır jük süyrew men jük köterw qwatın äñgime etkimiz keledi. Ärïne, mundayda jılqı işindegi «küş atası» atanğan awır jük süyreytin tuqımdı birinşi kezekte tilge tïek eterimiz belgili.

Bizdiñ oqırmandardıñ köbi «jılqınıñ énergïyalıq qwatın «at küşimen» eseptegende qanşa boladı?» degen sawaldı jïi qoyadı. Şınımen attıñ «at küşi» qanşa bolwı mümkin? Biz osı twralı ğalamtordı aqtarıp kördik.

Eskerte keteyik, bul mälmetter jwıq şamamen alındı, yağnï twra ğılımï türde däleldengen dep senwge bola qoymas. Degenmen, älemdik énergïyalıq qwattıñ ölşem birligi «at küşi» ekenin de esten şığarmañızdar.

Äweli azdap tarïxï şeginis jasap köreyik.

Qazirgi kezde awır jük tasïtın jılqılardıñ köşbasında Shire tur (Shire – Anglïyanıñ bir okwriginiñ qurmetine atalğan jılqı tuqımı). Jılqı küşiniñ barlıq mümkindiginde Shiredi aldıñğı orınnan köresiz.

Mısalı mınaw Shire degen şeri:

shire-horses

(Foto Shire Horse Society saytınan alındı)

Qazirgi kezde Shirelar – öz-özimen qalıptasqan tuqım. Bulardan basqa bwlon jäne arden jılqısı bar. Ärïne, olar da mıqtı, biraq äzirge Shirediñ şañına ilesip keledi. Sonımen qatar «alıptar» qatarın brabanson, perşeron, kleydesdal’ men reseylik «vladïmïrskïy», «sovetskïy» jäne orıs awır jük süyrewişi tolıqtıradı.

Bwlon jılqısı:

bulonskaya-poroda

KoHuKu.ru

Arden jılqısı:

ardennaise

Vïkïpedïya

Brabanson jılqısı:

1200px-belgians

Vïkïpedïya

Perşeron jılqısı:

0_9ccd7_30987e3f_orig

allpets1.com

Kleydesdal’ jılqısı:

kieydistal

vseokone.ru

Vladïmïrskïy jılqısı:

bladimir

Vïkïpedïya

Sovetskïy jılqısı:

soviet_heavy_draft

Vïkïpedïya

Orıs awır jükke arnalğan jılqısı:

russkiy-tyazhelovoz-5

Vïkïpedïya

«Alıptardıñ» barlığı asıl tuqımdı bwdannıñ jemisi. Basında eşqanday joba-josparsız bastalğanımen, keyinnen maqsattı tuqım alwğa jalğasqan. Al jılqınıñ munday türi şınayı jabayı tabïğatta tïimsiz, tipti munday «alıptardı» ünemi tamaqpen qamtamasız etip otırwğa tabïğattıñ özi şıdas bermes edi. Köz aldıñıza elestetip köriñizşi Azïyanıñ qumdı dalasında ne Ewropanıñ twndıralarında mınaday «däwler» üşin qıltan şöp tabwdıñ özi qïınğa soğar edi. Al sizge şınımen jabayı jılqını körw qızıq bolsa, onda zooparkke barıñız. Ol jerde Prjeval’skïy jılqısı (kerqulan) dep atalatın nağız tarpañ bar. Ol qazirgi qolğa üyretilgen jılqılardıñ osıdan 50 mıñ jıl burınğı atası dep sanaladı. Ökinişke qaray, bul azïyalıq jabay, ewropalıq tarpañ joyılıp baradı.

Prjeval’skïy jılqısı (kerqulan):

loshad-przhevalskogo

Shirelar ejelgi Ewropa rıcarlarınıñ jorıq attarınıñ özgeriske uşırawı negizinde dünïege kelgen. Naqtıraq aytar bolsaq él’fterdiñ köligi bolğan edi. Kündelikti tirşilikte rıcar’lar da qarapayım jılqılardı qoldandı, al jawıngerlik atqa äskerï jağdayda ğana minetin bolğan. Ärïne, ol kezde bul attar äli de naqtı qalıptasqan tuqım emes edi. Kez kelgen jılqı tuqımında küştiñ, salmaqtıñ, minez-qulıqtıñ özgeriske uşırawı – damwı nemese joyılwı uzaq waqıttı talap etetin qubılıs. Sol kezde de munday «alıptar» arzan bağalanğan joq. Mısalı, qarapayım minis attardıñ qunı 12 fwnt bolsa, bulardıñ bağası 40-tan 300 fwntqa deyin jetti. Tipti batal’on komandïrleriniñ attarı 600 fwntqa deyin jetken kezi bolğan. Bul bağa 1320 jıldardağı körsetkiş.

Munday «alıp» attardı dünïege äkelip, onı tek qana erekşe tapsırmalarğa qoldanıp, kündelikti tirşilikte paydalanbaw – Ewropada ğana oylap tabılğan now-xaw. Al älemniñ basqa tükpirinde munday jılqı küşin paydalanw dästürde joq, tipti olarğa munday qajettilik bolmağan da sekildi.

Özgeriske uşırawşı «alıptar» waqıttıñ köp böligin beker ötkizedi dewge boladı, jalpı olar «ayaq asıtan ayğay şığıp, men dayın bolmay qalamın ba?» degen oymen jüretin sekildi.

Jawınger şayqas aldında qarwgerlerdiñ kömegimen atına atsawıtın kïgizip, özi de bes qarwın asınıp, at üstinde turadı.

bavarian

Rwsskaya semerka

Şayqas kezinde munday attardıñ da özindik mindeti boladı. Ol – üstindegi 100-150 keli salmaqtağı sarbazdı köterip jıldam şabw, ıñğayı kelgende qarsılastı soğıp qulatw, qulağandardı taptaw jäne üstindegi adamnıñ tepe-teñdigin saqtawına mümkindik jasaw. Şayqas kezinde ol artqa barıp, qaytadan eki-üş ret osılay jasawı kerek. Munan keyin munday «däwlerge» jaqsı tınığıp alw kerek.

Al endi at küşine keleyik.

at-kushi-2timeline.com

Eger jeñildetilgen bolsa, 1 «at küşi» — 735,499 Vt (≈0,735 kVt)-qa teñ. Al awır bolsa, 1 at küşi — 735,49875 Vt, yağnï standarttı türde 75 kg·m/s. «At küşi» uğımına baylanıstı tolığıraq mına jerden oqwğa boladı.

Alayda bul bir sättik qana körsetkiş. Al 8 sağattıq jumıs standartımen eseptegende attıñ tabïğï qwattılığı tömendey beredi. Sebebi ol texnïka emes. Tipti 8 sağattıq awır jumıstan keyin bir attıñ qwattıq önimdiligi 0,7 «at küşine» teñ bolıp qalwı äbden mümkin.

Sondıqtan da attıñ küşin «at küşimen» eseptewge bolmaydı. Jalpı tiri jan ïesiniñ énergetïkalıq qwattılığın «at küşimen» eseptew durıs emes.

Ärïne, jan ïesi bolğandıqtan onıñ köñil-küyi, densawlığı, demalısı barlığı da onıñ äline, qwatına äser etpey qoymaydı. Al jaqsı demalğan, jemge toyğan bir jılqı mölşermen 1000 kg/s (segiz sağatta 75 kg/s körsetkişimen) küş jumsay aladı, yağnï «at küşimen» ölşeytin bolsaq – sağatına 10 kVt (0,735 kVt «at küşi»).

Ärïne, bizdiñ aytıp otırğanımız 500 kg salmaqtağı qarapayım jılqılardıñ süyrew küşi jaylı. Al bizdiñ äñgimemizge arqaw bolıp otırğan «alıptar» jaylı tujırım säl basqaşa. Ärïne bular qarapayım jılqılardan qarağanda äldeqayda mümkindigi joğarı ekeni aytpasa da tüsinikti. Salmağınıñ özi 1-1,5 tonnağa deyin jetedi. Mısalı Shirelar qarapayım jılqıdan üş ese awır, jäne olar tabïğatpen üylesimdi türde jetiledi. Bul – mästekti semirtw emes, kerisinşe qarapayım jılqı men bula bulşındardı, küşti, mıqtılıqtı şınıqtırw degen söz. Demek şığındı da, kiristi de, küşti de bir jılqı arqılı üş eselew.

Al joğarıda aytqanımızday, jaqsı demalğan, deni saw, küşi tolısqan Shirelar 30, tipti 40 attıñ küşin bir özi atqara alatının bayqawğa boladı.

Degenmen tağı da qaytalap aytamın, Watt qanşama «at küşi» qwat ölşemi dese de, jandı organïzmniñ qwatın «at küşimen» ölşewge mülde bolmaydı. Bul tek qızıq üşin, äzil üşin ğana jasalatın ölşem dep qabıldaw kerek.

Awdarğan Erjan Jawbay, argymaq.kz

Bastı foto: m-yap.ru

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>