Şığıs Qazaqstan öñirinde kerqulan ösirw qolğa alına ma?

kerkulandar

Altaydan Alatawğa deyingi ulan-ğayır atırapta atam qazaq Kerqulan atağan Prjeval’skïy jılqılarınıñ san ğasır üyirlep mekendegenin siz bilesiz be? XX ğasırdıñ 70-şi jıldarına deyin Turanda tuyağımen tas ïlegen tarpañnıñ osı türi soñğı jartı ğasır köleminde tügeldey derlik qurtılıp ketkeni belgili. Büginde Ewropa elderindegi arnayı orındarda ösirilip jatqan kerqulandı qazaq dalasına qaytarw äli de kenjelep tur. Oğan birde qarajat jetispese, endi birde orın joq. Sanı sawsaqpen sanarlıqtay ğana qalğan jabayı jılqınıñ jay-küyi twralı jazayıq degen nïetpen osı mäseleniñ töñireginde jürgen mamandardıñ pikirlerine qulaq türdik…

 Qolda bardıñ qadirin bilmedik

Şïrek ğasır burın şığıs öñirinde osı mäseleni qolğa alıp, qarjı bölw josparlanğan. Tipti onıñ iske aswına qoluşın sozıp, kömek bermek bolğan şeteldik uyımdar da bolğan. Qırwar qarjı bölinip, qanşama adamdı jumıspen qamtïtın joba ökinişke oray, özimizdiñ enjarlığımızdan körşi moñğol jerine ketip qalğan eken.sherbakov

– Keñes Odağınıñ soñğı jıldarı bolatın. Bükilodaqtıq Ékologïya jäne janwarlar morfologïyası ïnstïtwtınıñ ékspedïcïyası Almatı qalasına atbasın tireydi. Olardıñ bastı maqsatı – qazaqtar kerqulan atağan, al tarïxqa Prjeval’skïy jılqısı atawımen engen jabayı jılqılardı Zaysan öñirine jiberip, jersindirw edi. Kezinde bul awmaqta kerqulan, jabayı tüye, kïik sındı jabayı janwarlar ömir sürgen bolatın. Bul jöninde XIX-şı ğasırda osı öñirdi basıp ötken sayaxatşılar men zerttewşiler köptegen jazbalar qaldırğan. Jañağı ékspedïcïya sonaw Şığıs Sibirdegi Baykal kölinen bastap Jetiswdıñ Ile atırabına deyingi 23 qonıstıñ jem-şöp qorın, jırtqış añdarınıñ sanın, üy janwarlarınan taraytın vïrwstardıñ bar-joğın zerdelep şıqqan eken. Meni jandarına qosıp alğan ğalımdarmen biz birinşi bolıp Mayqapşağay mañındağı «Aqsïır» şatqalın bağdarladıq. Jeri jaylı, şöbi şüygin bolğanımen, şatqal mañayın qorşaytın qïınğa tüsetinin bayqadıq — deydi belgili zerttewşi ğalım, ornïtolog Borïs Şçerbakov.

Kelesi kezekte Mañıraqqa tizgin tartqan ğalımdar Sarbulaqtan säl joğarı jerdi jabayı jılqı ösirwge jaylı dep tabadı. Baykaldan Ilege deyingi zerttelgen 23 qonıstıñ işindegi eñ jaylısı dep tanılğan Mañıraqtıñ küngeyinde jatqan Şilikti jazığına kerqulan jılqısın jiberw uyğarıladı.

– Sol kezde Bükilälemdik Prjeval’skïy jılqıların köbeytw jäne qorğaw qorınıñ negizin qalawşı gollandıq Ïnga jäne Yan Bawmandar qoldarında bar jïırma kerqulandı Qazaqstanğa berwge äzir ekendikterin bildirdi. Sonımen qatar, jılqılar basqa jaqqa bosıp ketpes üşin şatqaldı aynaldıra qorşaytın 12 vol’ttıq élektr qorşawların da birge tabıstamaq boldı. Bul neniñ belgisi deytin şığarsız? Birinşiden, mïllïondağan şeteldik qarjınıñ quyılwı, ekinşiden, jergilikti xalıqqa degen jumıs orındarı, üşinşiden, twrïster men ğalımdardıñ tartılwı. Biraq jergilikti turğındardıñ jayılımdıq jeri tarılıp ketedi degen qarsılığına bola Şığıs öñirindegi joba iske aspay qaldı. Eki jıldan soñ körşi moñğol eli öziniñ Xwstayn-Nwrw ulttıq parkine kerqulan jiberwge kelisimin bildiredi. Bir jıldan soñ osı jobanı jüreksinbey qolğan alğan Monğolïyağa xalıqaralıq uyım 800 mïllïon dollar köleminde qarjı quyadı. Osılayşa qolda bar altınnan ayırılıp qaldıq, – dep ökinişin bildirdi Borïs Şçerbakov.

 Joba joq emes

Bizge osı mäsele jöninde resmï jawap bergen memlekettik organdar atalmış joba twralı estimegenderin alğa tartadı. Şığıs Qazaqstan oblıstıq Orman şarwaşılığı jäne janwarlar dünïesi awmaqtıq ïnspekcïyasınıñ xabarlawınşa, bügingi tañda Çexïya jäne Wkraïna memleketteriniñ elşilikterimen Prjeval’skïy jılqıların el awmağına jiberwge kömek körsetw jönindegi kelissözder jürgizilip jatqan körinedi. Ïnspekcïya bügingi tañda kerqulandardı ösirw Almatı oblısınıñ awmağında ornalasqan «Altınemel» memlekettik ulttıq tabïğï parkinde sätti jürgizilip jatqanın aytadı.

Al sïrek kezdesetin jäne qurıp ketw qawpi töngen janwarlar türlerin ïntrodwkcïyalaw jäne reïntrodwkcïyalaw, olardı el awmağına äkelwge jäne odan tısqarı jerlerge äketwge bïologïyalıq negizdeme men memlekettik ékologïyalıq saraptamanıñ oñ qorıtındısına säykes, quzırlı organnıñ şeşimi boyınşa ğana jol beriletinin aytqan Şığıs Qazaqstan oblıstıq Tabïğï reswrstar men tabïğat paydalanwdı rettew basqarması bügingi tañda öñirimizde Prjeval’skïy jılqısın ösirwge bağıttalğan jobanıñ joq ekenin xabarlaydı.

Oq atatın qarwdıñ payda bolwı, birneşe jıl qatarınan qalıptasqan qıtımır qıs pen jayılımdıq jerlerdiñ tarılwı kerqulannıñ qurıp ketwine türtki bolğanın aytqan Şığıs Qazaqstan oblıstıq Awıl şarwaşılığı basqarmasınıñ mamandarı jabayı jılqılardıñ qulandardan jüz jıl erte qurığanın alğa tartadı.

– Oblısımızda 2014-2016 jıldarı Prjeval’skïy jılqısın ösirw jöninde joba qarastırılğan. Bul jobanıñ jetekşisi tarïxşı, étnolog, tarïx ğılımdarınıñ doktorı, Şoqan Wälïxanov atındağı Tarïx jäne étnologïya ïnstïtwtınıñ qızmetkeri Axmet Toqtabay boldı. Jobanıñ jalpı qunı 10 mïllïon teñgege mejelengen. Degenmen, bul joba bügingi tañda tolıqtay qolğa alınbay otır, – deydi ŞQO Awıl şarwaşılığı basqarması basşısınıñ orınbasarı Ernar Raxmetwlïn.

***

Toqsan awız sözdiñ tobıqtay tüyinine kelsek, qazaq jerine qaytarıp jersindiretin janwarları köp-aq. Monğolïya üstirtinen bastap Altay, Qalba, Tarbağatay öñirlerin mekendegen qos örkeşti baktrïan tüyesin, Balqaş köliniñ qalıñ qamısın sayalağan turan jolbarısın qayta ösirsek elimizdiñ twrïstik äleweti arta tüspese, kemimeytini anıq. Kezinde proletarïat kösemi Vladïmïr Lenïnniñ bir ğana jarlığımen qorğawğa alınğan kïik sanı bir ğasırda eki mïllïonğa jetkeni ras. Endi sonday kezekti şeşim qabıldawdıñ kezi jetken sıñaylı. Mäselege sınï közben qarap, salïqalı şeşim şığarsaq sapalı nätïjege qol jetkizerimiz anıq.

loshad-przhevalskogo

Kerqulan – taqtuyaqtı sütqorektilerdiñ jılqılar tuqımdasına jatatın jabayı jılqı türi. Denesiniñ uzındığı 230 santïmetr, şoqtığına deyin boyınıñ bïiktigi – 130 santïmetr, salmağı 300 kelidey. Bïeleri ayğırlarınan kişi. Denesin bozğılt qızıl sarı tük basqan, jon arqasında sozılğan jiñişke tükti beldik tärizdi qaraqoşqıl jolağı boladı. Kerqulandı 1878 jılı Ortalıq Azïyağa jasağan sayaxatı kezinde Nïkolay Prjeval’skïy Qıtaydağı Joñğarïyanıñ şöldi aymağınan kezdestirip, terisi men bas süyegin Reseyge alıp kelgen. Onı zerttegen orıs ğalımdarı munıñ jabayı jılqınıñ jeke türi ekenin anıqtap, Prjeval’skïydiñ qurmetine «Prjeval’skïy jılqısı» dep atağan. Tabïğatınan qağılez saq janwar XIX-şı ğasırğa deyin Qazaqstannıñ Şığısı, Qıtay men Monğolïyanıñ batıs aymağında keñinen taralğan bolatın.

azamat-t Azamat Temirbekov, «Meniñ ölkem» gazeti

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>