سەيىت كەنجەاحمەتۇلى. بوتاي شۇبار

botai-shubar

مال بالاسى بولسا دا, اۋزىمەن قۇس تىستەگەن ايگىلى جۇيرىك بوتاي شۇباردىڭ اتى مەن ول جايىنداعى اڭىزدار الى كۇنگە دەيىن ايتىلىپ كەلە جاتىر. مۇنى كەزىندە پالۋان قوقاس, اڭشى كونكا, مولدا قاپىشتار جىر قىلىپ ايتىپ وتىراتىن ەدى دە, بىر سات ۇنسىز قالاتىن. سونان سوڭ:

- قازاقتىڭ مالى 1928 جىلى كامپەسكەگە ۇشىراپ, تالان-تاراجعا تۇستى. 1931-1932 جىلدارداعى اشتىقتا تىگەرگە تۇياق قالمادى. انان-مۇنان قۇرالعان قىلقۇيرىقتاردان ەندى بوتاي شۇبار, جاۋقاشاردىڭ كۇرەڭىندەي جۇيرىكتەر تۋار ما ەكەن؟ – دەسەتىن ەدى سول زۇلمات جىلداردى كوزبەن كورگەن, قام كوڭىل قارييالار.

قوشالاق, سارىسۋ بويىن مەكەن ەتەتىن ارعىن مىرجاقىپ دەگەن سىنشى, اتسەيىس ارى شاباندوز داۋىتباي شەگەن بيدىڭ نەمەرەسى قازىبەك بيدەن: «تۇبىندە بايگە بەرمەيتىن تۇلپار بولايىن دەپ تۇر ەكەن», — دەپ, بىر جۇدەۋباس كوك جاباعىنى قالاپ الادى. قوشالاقتىڭ شۇيگىن وتىنا, قۇدىقتىڭ مولدىر سۋىنا قانعان كوك جاباعى ەركىن وسىپ, مالعا كوپ قوسىلماي, اۋىلدىڭ ويىن بالالارىنا ارالاسىپ وينايتىن ونەر شىعارىپتى. بالالار دا ونى ماپەلەپ, سىلاپ سيپاپ «جات! تۇر! جۇر! تىزەڭدى بۇك!» — دەپ ۇيرەتىپ, داعدىلاندىرادى. ورىسكە كەتكەندە, قىستا تەبىنگە بارىپ ورالعاندا اۋىلعا كىسىنەپ, شاۋىپ كەلەتىن ادەتى بولىپتى. مۇنى كورگەن تاجىريبەلى قارتتار, «ادام جىلقى مىنەزدى دەيتىن ەدى, وسى جانۋار ادام مىنەزدى بولادى-اۋ», — دەپ توپشىلايدى ەكەن. مالدىڭ وسى مىنەزىن ەرتە بايقاعان يەسى دە ونى قاقپاي وسىرىپ, قىستا تازا ارى جىلى قورادا, قۇنارلى شوپ, جىلى سۋ بەرگەن.

- ەڭ بىر عاجابى – تاي كەزىندە ۇيرەتۋ ۇشىن ۇستىنە بالا مىنگىزگەندە بۇرىننان مىنگى اتتاي جەلە شوقىتىپ جۇرە بەرىپتى, — دەپ تاڭدانادى اڭگىمەشى قارتتار.

- ونى ايتاسىڭ, بۇل جانۋاردا تىستەۋ, تەبۋ, موڭكۋ سيياقتى ادەتتەر دە بولماعان كورىنەدى عوي, — دەدى ولاردىڭ بىرى جىلقى قاسيەتىن اسىرا تۇسىپ.

- شۇبار دەپ اتالعان وسى جۇيرىكتىڭ قالاي بوتاي شۇبار اتانعانىن ايتايىن, — دەيدى بەلگىلى اڭگىمەشى شەشەنعارانىڭ ەرماعامبەتى قۇندىز بورىكتى الشىسىنان جىبەرە كيىپ. – سارىكول دەگەن جەردە بۇكىل ورتا جۇزگە مالىم تاز شوقاي بيدىڭ اسى بولىپ, وعان جەر-جەردەن جۇزدەگەن جۇيرىك كەلگەن دەيدى. وسى اسقا مىرجاقىپ شۇباردى جەلگە, كۇنگە تيگىزبەي, ەش ادامنىڭ كوزىنە تۇسىرمەي, باپتاپ الىپ بارعان ەكەن. اتقا شۇباردىڭ مىنەز-قۇلقىن جاقسى بىلەتىن بوتاي دەگەن بالانى مىنگىزىپ, باتاسىن بەرىپ, جارىسقا قوسىپتى. ول كەزدە بايگە اتتارى 50-60 شاقىرىمنان جىبەرىلەدى ەكەن. اتشابارلار مەن اتقا شاپقان ادىسقوي بالالاردىڭ نازارى بۇرىن اتى بەلگىلى جۇيرىكتەرگە اۋادى دا, اپ دەگەندە كەيىنىرەك قالعان شۇبارعا كوڭىل اۋدارا قويمايدى.

ات دەسە دەلەبەسى قوزباي, سوز قوسپاي بىر ورىندا وتىرا الاتىن قازاق بار ما؟! وسى جەردە باسقا تىڭداۋشىلار دا قوسىلا كەتەدى.

- يا, شىن جۇيرىكتەردىڭ مۇندايدا ارتتا قالاتىن ادەتى ەمەس پە!

- بالاعا ۇيرەتۋ دە سولاي ەمەس پە!

- شۋ دەگەندە, ارينە, العا شىعا بەرمەيدى عوي, — دەسىپ, شالدار دا قاۋقىلداسىپ قالدى.

- ەي, قويىڭدارشى, اڭگىمە تىڭدايىق.

- يا, سودان, ارى قاراي؟..

- سودان, كوپ سوز نە كەرەك, جول ورتاسىنان اسقان كەزدە شۇبارىڭ سىلتەمەي مە كوسىلىپ…

- پاي, پاي, جانۋارىم-اي…

- اعىزىپ الدىنداعى بىر توپتان وتەدى. قۇستاي ۇشىپ, ەكىنشى بىر توپ جۇيرىكتەن دە وتەدى. مۇنىڭ الدىنداعى سايگۇلىكتەردىڭ دە قاتارى سيرەپ, الدىنان كورىنەتىن قارالاردىڭ دا سانى ازايا باستايدى. ەندى مىرجاقىپ ۇيرەتكەندەي شۇباردىڭ باسىن شىن جىبەرەتىن كەز دە كەلەدى. تىزگىن بوساتىپ, «ال, كەتتىك!» دەگەن بالا ىڭعايىن سەزگەن تۇلپار باۋىرى ەندى كەڭ جازىلا بەرگەندە جالعىز قازىققا تاپ بولىپ, ات تا, بالا دا مۇرتتاي ۇشادى!

- قاپ!

- الدا جانۋار-اي! – دەدى بىر شال كوزى جاساۋراپ.

- امان با ەكەن؟ – دەدى بىرى شىدامسىزدانا.

- جىعىلعان ورنىنان ششۇرقىراي كوتەرىلگەن شۇبار سول بەتىمەن ىلگەرى تارتا بەرەدى دە, بالا قالا بەرەدى. ەت قىزۋىمەن شاپقان اتتارعا قوسىلعان شۇبار كەنەت كەلگەن ىزىمەن قايتا شاۋىپ, بالاعا كەلەدى. ابدەن بابىنا كەلگەن جۇيرىك توقتاي الماي, بالانىڭ جانىنا ارى-بەرى وتسە دە, بالادان قيمىل بولمايدى.

- قايتسىن-اي, جانۋار-اي! – دەپ جىلاپ جىبەردى بىر قارييا.

- ەستى مال عوي, — دەدى بىرى داۋىسى دىرىلدەپ.

- اتتەگەن-اي!

- بۇل كەزدە تۇسىنان تاعى بىر-ەكى جۇيرىك قۇيرىق تىستەسىپ وتە بەرەدى. شۇبار بالانى تاعى بىر-ەكى اينالىپ, شۇرقىراي كىسىنەيدى دە, شاپقان اتتارعا ارالاسىپ, تارتىپ كەتەدى…

بۇل كەزدە بالۋاندار كۇرەسى دە اياقتالىپ, نەبىر جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن الىپتاردىڭ بارىن تىماقشا ۇرعان ايدەركە سەيىتقاس پالۋان باس بايگەنى الىپ, ەل تاماشاعا بولەنىپ تۇرعان كەزدە كوز ۇشىنان بۇلدىراعان اتتىڭ قاراسى دا كورىنە قالادى.

وسى جەرگە تويعا جينالعان مىڭداعان ەل بۇرىن-سوڭدى قۇلاق ەستىمەگەن, كوز كورمەگەن عاجايىپ وقيعانىڭ كۋاسى بولادى.

قاراقشىدان قالىڭ جۇرتتى قاق جارىپ, ارقا-باسىن تەر جاۋىپ كەتكەن, ۇستىندە بالا جوق شۇبار ات كىسىنەپ جەكە دارا وتەدى.

- مىنە, جۇيرىك!

- جۇيرىك بولسا, وسىنداي-اق بولسىن!

- مۇنداي جانۋاردى ادامنان كەم ەمەس دەسە بولادى عوي, — دەستى وتىرعاندار.

- بۇل استا الدىمەن كەلگەن 10 اتقا بايگە تىگىلگەن ەكەن.

اتى ەكىنشى-ۇشىنشى كەلگەندەر كۇمان كەلتىرىپ, «جولدان قوسىلعان, ۇستىندە شاباندوز بالاسى جوق» — دەپ داۋ شىعارۋعا اينالادى. مىرجاقىپ ات ايداعان اتشابارلار مەن جولداعى وقيعانى كورگەن بالالاردى كۋاعا تارتقانىمەن, داۋگەرلەر باسىلا قويمايدى. سوندا مىرجاقىپ القالى توپ, ارقالى اقساقالدارعا قاراپ:

- اتىمنىڭ كەلگەنىنە ارۋاق ايتىپ, قۇران ۇستاۋعا دا بارمىن. جۇيرىگىم جولدان قوسىلعان جوق, وزىپ الدى. مەن بايگەگە قىزىعىپ تۇرعانىم جوق. قۇدايدان قورىقپاساڭدار, شۇبارىمنىڭ وزعانىن حالىققا جارييالاڭدار دا, بايگەسىن وزدەرىڭ الىڭدار. بىراق «ەردى نامىس ولتىرەدى», ادىلدىككە جەتكەنشە ادىل بي, ادىلەتتى ازاماتتاردىڭ الدىنا بارامىن. الگىندە بىر سوزىندە داۋلاسۋشىلار داۋىس كوتەرىپ جاتىر. كۇش كورسەتپەك سىڭايدا. بىراق, ازاماتتار, اس شىرقىن بۇزبايىق, ارۋاقتى تەبىرەنتپەيىك. ەي, قوجىق, سەن دويىرىڭدى بىلەمدەي بەرمە! الىسپاق بولساڭ اتاندى ارقالاپ كەتكەن داۋ تولەبايىم بار! جۇلىسپاق بولساڭ, سەنىڭ جۇرىن قاراقشىڭنىڭ جۇلىنىن ۇزگەن جۇمابايىم بار! ايتىسپاق بولساڭ, اۋىزدىعا سوز بەرمەگەن, اياقتىعا جول بەرمەگەن شەشەن قوزعانبەگىم بار! تىرەسپەك بولساڭ, تىرسەگىڭدى ۇزەر اپايتوس اقمىرزام بار! كۇرەسپەك بولساڭ, قىرىق پالۋاندى قىردا جىققان, ەلۋ پالۋاندى سىردا سۇلاتقان سەيىتقاسىم جانىمدا تۇر! ادىلدىككە توقتاساڭ جونىڭدى ايت! توقتاماساڭ, تۇرىساتىن جەرىڭدى ايت! – دەگەندە الگىندە اتتارى اتالعان الىپتار قاباقتارى قاتىپ, مىرجاقىپتىڭ قاتارىنا تۇرا قالعان ەكەن.

بىراق توي باسقارۋشى قارپىق بولىس داۋ تۇيىنىن بىر اۋىز سوزبەن شەشىپ, ات بايگەسىن مىرجاقىپقا الىپ بەرەدى. شۇباردىڭ بۇل جولعى بايگەسى 100 جىلقى, اق وتاۋ, قارا نار, قالى كىلەم جانە تايتۇياق التىن جامبى بولدى دەيدى كوزبەن كورگەندەر.

- بۇرىنعىلاردىڭ تويى وسىلاي بولادى عوي, ارينە.

- ال بالا نە بولعان ەكەن؟

- بوتاي بالا ماڭگىلىككە كوز جۇمعان ەكەن. مۇنى كورگەن مىرجاقىپ: «بۇدان بىلاي جۇيرىك وسى بالانىڭ اتىمەن اتالسىن! بوتاي شۇبار بولسىن», — دەپ, اتتىڭ بارلىق بايگەسىن بالانىڭ اكەسىنە بەرگىزىپتى. كەيىن تالاي بايگەدە الدىنا قارا سالماعان جۇيرىك وسى بوتاي شۇبار دەگەن اتپەن كوپكە مالىم بولىپ قالادى, — دەپ اياقتادى اڭگىمەسىن ەرماعامبەت اقساقال.

- وسى اڭگىمەنىڭ اياعىن مەن جالعاستىرايىن. سول بوتاي شۇباردىڭ ولگەنىن بايانداپ بەرەيىن, — دەپ سوز كەزەگىن العان مىرزاعۇل كۇدەرى سوزىن جالعادى.

- مەن سول مىرجاقىپتى دا, بوتاي شۇباردى دا كورگەن اداممىن.

- اڭگىمەنىڭ قىزىعى سىزدە بولدى عوي, — دەدى ەرماعامبەت اقساقال وزىنەن ەكى مۇشەلدەي ۇلكەن اقىنعا پەيىلدەنە قاراپ.

- بىزدىڭ اتامەكەنىمىز سارىمساقتىڭ بويىنداعى مايقاراۋ, قۇلاقتال دەگەن جەر بولدى. بىزدىڭ جىگىت كەزىمىزدە بىر جىلى جازدا سول مىرجاقىپ اقساقال بىزدىڭ اۋىلعا كوشىپ كەلىپ, قوڭسى وتىردى. ۇزىن بويلى, شوقشا ساقالدى, تازا كيىنەتىن, شىرايلى كىسى ەكەن. بوتاي شۇباردى نوقتالاپ, جەتەكتەپ الا كەلدى. اۋىلدىڭ ۇلكەن-كىشىسى اتاعى جەر جارعان جۇيرىكتى كورەمىز دەپ جينالدى. شۇباردىڭ ابدەن قارتايىپ, اياعىنان قالعان كەزى ەكەن. جانۋار تۇگى ۇيپالاقتانىپ, كوزى بىلشىقتانىپ, اياعىن سىلتي باسىپ كەلدى. كەيىن وزگە جىلقىعا ەرە الماي, اۋىل سىرتىنداعى كوز كورىم جەردەگى توبەدە جاتىپ قالا بەرەتىن. مىرجاقىپ اقساقال: «مال بولسا دا بۇكىل ارقا, تورعاي ەلىنىڭ اتاعىن شىعارعان جانۋار ەدى, سويىپ الۋعا قيمادىم. جۇيرىكتىڭ ەتىن جەپ تويىنباي-اق قويايىن, وز اجالىنان ولسىن دەپ باعىپ جۇرمىن», — دەۋشى ەدى.

بىر كۇنى اۋىلدىڭ بىر ادامى مىرجاقىپقا: «شۇبار ولگەلى جاتىر, بارىپ كورىپ ەدىم, اياعىنان تۇرا المادى», — دەپ كەلدى. سوندا ات سىرىن بىلەتىن كانىگى سىنشى: «بالالار, شۇباردىڭ جانىنان 5-6 جىلقىنى قۋىپ, ايقايلاپ وتىڭدەرشى, جانۋارىم سول كەزدە شىن تۇلپاردىڭ بىر بەلگىسىن بەرەر», — دەگەن ەكەن. ايتقانداي-اق, قاسىنان دۇبىرلەپ جىلقى وتكەندە ورنىنان قوزعالا الماي جاتقان قاس جۇيرىك اتىپ تۇرىپ, جىلقىعا قوسىلىپ, اۋىلعا جەتكەندە جىعىلىپ ولگەنىن كوزىمىز كوردى.

مىرجاقىپ قارت تۇلپارىنىڭ جانىنا كەلىپ, مويىنىنان قۇشاقتاپ, ماڭدايىنان يىسكەپ, كوزىنە جاس الدى. كەكىلىنەن, جالىنان, قۇيىرىعىنان بىر ۋىس قىل كەسىپ الدى دا, يت-قۇس جەمەسىن دەپ, دەنەسىن تەرەڭ قازىپ كومدىردى. شۋاقباي دەگەن جەردە ەشكىم بىلە بەرمەيتىن ەسكى قورىم بار ەدى, سول جەرگە اپارىپ ادام سەكىلدى جەرلەدى. باسىندا بەلگى رەتىندە قويىلعان ۇلكەن قىزىل تاس بولۋشى ەدى. قازىر بار-جوعىن بىلمەدىم, — دەپ سوزىن تامامدادى اقىن قارت.

sejit-kenzheahmetuly سەيىت كەنجەاحمەتۇلىargymaq.kz

باستى سۋرەت: Chicken Smoothie

دوباۆيت كوممەنتاريي

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *

Please Do the Math      
 

موجنو يسپولزوۆات سلەدۋيۋششيە HTML-تەگي ي اتريبۋتى: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>