Seyit KENJEAXMETULI. Botay şubar

botai-shubar

Mal balası bolsa da, awzımen qus tistegen äygili jüyrik Botay şubardıñ atı men ol jayındağı añızdar äli künge deyin aytılıp kele jatır. Munı kezinde palwan Qoqas, añşı Konka, molda Qapıştar jır qılıp aytıp otıratın edi de, bir sät ünsiz qalatın. Sonan soñ:

- Qazaqtıñ malı 1928 jılı kämpeskege uşırap, talan-tarajğa tüsti. 1931-1932 jıldardağı aştıqta tigerge tuyaq qalmadı. Anan-munan quralğan qılquyrıqtardan endi Botay şubar, Jawqaşardıñ Küreñindey jüyrikter twar ma eken? – desetin edi sol zulmat jıldardı közben körgen, qam köñil qarïyalar.

Qoşalaq, Sarısw boyın meken etetin arğın Mirjaqıp degen sınşı, atseyis äri şabandoz Däwitbay Şegen bïdiñ nemeresi Qazıbek bïden: «Tübinde bäyge bermeytin tulpar bolayın dep tur eken», — dep, bir jüdewbas kök jabağını qalap aladı. Qoşalaqtıñ şüygin otına, qudıqtıñ möldir swına qanğan kök jabağı erkin ösip, malğa köp qosılmay, awıldıñ oyın balalarına aralasıp oynaytın öner şığarıptı. Balalar da onı mäpelep, sılap sïpap «Jat! Tur! Jür! Tizeñdi bük!» — dep üyretip, dağdılandıradı. Öriske ketkende, qısta tebinge barıp oralğanda awılğa kisinep, şawıp keletin ädeti bolıptı. Munı körgen täjirïbeli qarttar, «Adam jılqı minezdi deytin edi, osı janwar adam minezdi boladı-aw», — dep topşılaydı eken. Maldıñ osı minezin erte bayqağan ïesi de onı qaqpay ösirip, qısta taza äri jılı qorada, qunarlı şöp, jılı sw bergen.

- Eñ bir ğajabı – tay kezinde üyretw üşin üstine bala mingizgende burınnan mingi attay jele şoqıtıp jüre beripti, — dep tañdanadı äñgimeşi qarttar.

- Onı aytasıñ, bul janwarda tistew, tebw, möñkw sïyaqtı ädetter de bolmağan körinedi ğoy, — dedi olardıñ biri jılqı qasïetin asıra tüsip.

- Şubar dep atalğan osı jüyriktiñ qalay Botay şubar atanğanın aytayın, — deydi belgili äñgimeşi Şeşenğaranıñ Ermağambeti qundız börikti alşısınan jibere kïip. – Sarıköl degen jerde bükil Orta jüzge mälim taz Şoqay bïdiñ ası bolıp, oğan jer-jerden jüzdegen jüyrik kelgen deydi. Osı asqa Mirjaqıp Şubardı jelge, künge tïgizbey, eş adamnıñ közine tüsirmey, baptap alıp barğan eken. Atqa Şubardıñ minez-qulqın jaqsı biletin Botay degen balanı mingizip, batasın berip, jarısqa qosıptı. Ol kezde bäyge attarı 50-60 şaqırımnan jiberiledi eken. Atşabarlar men atqa şapqan ädisqoy balalardıñ nazarı burın atı belgili jüyrikterge awadı da, äp degende keyinirek qalğan Şubarğa köñil awdara qoymaydı.

At dese delebesi qozbay, söz qospay bir orında otıra alatın qazaq bar ma?! Osı jerde basqa tıñdawşılar da qosıla ketedi.

- Ïä, şın jüyrikterdiñ mundayda artta qalatın ädeti emes pe!

- Balağa üyretw de solay emes pe!

- Şw degende, ärïne, alğa şığa bermeydi ğoy, — desip, şaldar da qawqıldasıp qaldı.

- Ey, qoyıñdarşı, äñgime tıñdayıq.

- Ïä, sodan, äri qaray?..

- Sodan, köp söz ne kerek, jol ortasınan asqan kezde Şubarıñ siltemey me kösilip…

- Pay, pay, janwarım-ay…

- Ağızıp aldındağı bir toptan ötedi. Qustay uşıp, ekinşi bir top jüyrikten de ötedi. Munıñ aldındağı säygülikterdiñ de qatarı sïrep, aldınan körinetin qaralardıñ da sanı azaya bastaydı. Endi Mirjaqıp üyretkendey Şubardıñ basın şın jiberetin kez de keledi. Tizgin bosatıp, «Al, kettik!» degen bala ıñğayın sezgen tulpar bawırı endi keñ jazıla bergende jalğız qazıqqa tap bolıp, at ta, bala da murttay uşadı!

- Qap!

- Alda janwar-ay! – dedi bir şal közi jasawrap.

- Aman ba eken? – dedi biri şıdamsızdana.

- Jığılğan ornınan şçurqıray köterilgen Şubar sol betimen ilgeri tarta beredi de, bala qala beredi. Et qızwımen şapqan attarğa qosılğan Şubar kenet kelgen izimen qayta şawıp, balağa keledi. Äbden babına kelgen jüyrik toqtay almay, balanıñ janına äri-beri ötse de, baladan qïmıl bolmaydı.

- Qaytsin-ay, janwar-ay! – dep jılap jiberdi bir qarïya.

- Esti mal ğoy, — dedi biri dawısı dirildep.

- Ättegen-ay!

- Bul kezde tusınan tağı bir-eki jüyrik quyrıq tistesip öte beredi. Şubar balanı tağı bir-eki aynalıp, şurqıray kisineydi de, şapqan attarğa aralasıp, tartıp ketedi…

Bul kezde balwandar küresi de ayaqtalıp, nebir jawırını jerge tïmegen alıptardıñ bärin tımaqşa urğan Äyderke Seyitqas palwan bas bäygeni alıp, el tamaşağa bölenip turğan kezde köz uşınan buldırağan attıñ qarası da körine qaladı.

Osı jerge toyğa jïnalğan mıñdağan el burın-soñdı qulaq estimegen, köz körmegen ğajayıp oqïğanıñ kwäsi boladı.

Qaraqşıdan qalıñ jurttı qaq jarıp, arqa-basın ter jawıp ketken, üstinde bala joq Şubar at kisinep jeke dara ötedi.

- Mine, jüyrik!

- Jüyrik bolsa, osınday-aq bolsın!

- Munday janwardı adamnan kem emes dese boladı ğoy, — desti otırğandar.

- Bul asta aldımen kelgen 10 atqa bäyge tigilgen eken.

Atı ekinşi-üşinşi kelgender kümän keltirip, «Joldan qosılğan, üstinde şabandoz balası joq» — dep daw şığarwğa aynaladı. Mirjaqıp at aydağan atşabarlar men joldağı oqïğanı körgen balalardı kwäğa tartqanımen, dawgerler basıla qoymaydı. Sonda Mirjaqıp alqalı top, arqalı aqsaqaldarğa qarap:

- Atımnıñ kelgenine arwaq aytıp, quran ustawğa da barmın. Jüyrigim joldan qosılğan joq, ozıp aldı. Men bäygege qızığıp turğanım joq. Qudaydan qorıqpasañdar, Şubarımnıñ ozğanın xalıqqa jarïyalañdar da, bäygesin özderiñ alıñdar. Biraq «erdi namıs öltiredi», ädildikke jetkenşe ädil bï, ädiletti azamattardıñ aldına baramın. Älginde bir sözinde dawlaswşılar dawıs köterip jatır. Küş körsetpek sıñayda. Biraq, azamattar, as şırqın buzbayıq, arwaqtı tebirentpeyik. Ey, Qojıq, sen doyırıñdı bilemdey berme! Alıspaq bolsañ atandı arqalap ketken däw Tölebayım bar! Julıspaq bolsañ, seniñ Jurın qaraqşıñnıñ julının üzgen Jumabayım bar! Aytıspaq bolsañ, awızdığa söz bermegen, ayaqtığa jol bermegen şeşen Qozğanbegim bar! Tirespek bolsañ, tirsegiñdi üzer apaytös Aqmırzam bar! Kürespek bolsañ, qırıq palwandı Qırda jıqqan, elw palwandı Sırda sulatqan Seyitqasım janımda tur! Ädildikke toqtasañ jöniñdi ayt! Toqtamasañ, turısatın jeriñdi ayt! – degende älginde attarı atalğan alıptar qabaqtarı qatıp, Mirjaqıptıñ qatarına tura qalğan eken.

Biraq toy basqarwşı Qarpıq bolıs daw tüyinin bir awız sözben şeşip, at bäygesin Mirjaqıpqa alıp beredi. Şubardıñ bul jolğı bäygesi 100 jılqı, aq otaw, qara nar, qalı kilem jäne taytuyaq altın jambı boldı deydi közben körgender.

- Burınğılardıñ toyı osılay boladı ğoy, ärïne.

- Al bala ne bolğan eken?

- Botay bala mäñgilikke köz jumğan eken. Munı körgen Mirjaqıp: «Budan bılay jüyrik osı balanıñ atımen atalsın! Botay şubar bolsın», — dep, attıñ barlıq bäygesin balanıñ äkesine bergizipti. Keyin talay bäygede aldına qara salmağan jüyrik osı Botay şubar degen atpen köpke mälim bolıp qaladı, — dep ayaqtadı äñgimesin Ermağambet aqsaqal.

- Osı äñgimeniñ ayağın men jalğastırayın. Sol Botay şubardıñ ölgenin bayandap bereyin, — dep söz kezegin alğan Mırzağul Küderi sözin jalğadı.

- Men sol Mirjaqıptı da, Botay şubardı da körgen adammın.

- Äñgimeniñ qızığı sizde boldı ğoy, — dedi Ermağambet aqsaqal özinen eki müşeldey ülken aqınğa peyildene qarap.

- Bizdiñ atamekenimiz Sarımsaqtıñ boyındağı Mayqaraw, Qulaqtal degen jer boldı. Bizdiñ jigit kezimizde bir jılı jazda sol Mirjaqıp aqsaqal bizdiñ awılğa köşip kelip, qoñsı otırdı. Uzın boylı, şoqşa saqaldı, taza kïinetin, şıraylı kisi eken. Botay şubardı noqtalap, jetektep ala keldi. Awıldıñ ülken-kişisi atağı jer jarğan jüyrikti köremiz dep jïnaldı. Şubardıñ äbden qartayıp, ayağınan qalğan kezi eken. Janwar tügi uypalaqtanıp, közi bılşıqtanıp, ayağın sıltï basıp keldi. Keyin özge jılqığa ere almay, awıl sırtındağı köz körim jerdegi töbede jatıp qala beretin. Mirjaqıp aqsaqal: «Mal bolsa da bükil Arqa, Torğay eliniñ atağın şığarğan janwar edi, soyıp alwğa qïmadım. Jüyriktiñ etin jep toyınbay-aq qoyayın, öz ajalınan ölsin dep bağıp jürmin», — dewşi edi.

Bir küni awıldıñ bir adamı Mirjaqıpqa: «Şubar ölgeli jatır, barıp körip edim, ayağınan tura almadı», — dep keldi. Sonda at sırın biletin känigi sınşı: «Balalar, Şubardıñ janınan 5-6 jılqını qwıp, ayqaylap ötiñderşi, janwarım sol kezde şın tulpardıñ bir belgisin berer», — degen eken. Aytqanday-aq, qasınan dübirlep jılqı ötkende ornınan qozğala almay jatqan qas jüyrik atıp turıp, jılqığa qosılıp, awılğa jetkende jığılıp ölgenin közimiz kördi.

Mirjaqıp qart tulparınıñ janına kelip, moyınınan quşaqtap, mañdayınan ïiskep, közine jas aldı. Kekilinen, jalınan, quyırığınan bir wıs qıl kesip aldı da, ït-qus jemesin dep, denesin tereñ qazıp kömdirdi. Şwaqbay degen jerde eşkim bile bermeytin eski qorım bar edi, sol jerge aparıp adam sekildi jerledi. Basında belgi retinde qoyılğan ülken qızıl tas bolwşı edi. Qazir bar-joğın bilmedim, — dep sözin tamamdadı aqın qart.

sejit-kenzheahmetuly Seyit Kenjeaxmetulıargymaq.kz

Bastı swret: Chicken Smoothie

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>