Beyimbet MAYLÏN. Qula jorğa

kula-zhorga

(Äñgime)

 - Oybay orıs keldi, soldat keldi! — dep Erğalïdıñ kişkene balaları üyge apalaqtap kirdi.

Üyde Erğalï peşke arqasın süyep, bäybişesiniñ jırtılğan mäsisin bastap otır edi. Bäybişesi Dämetken qolında urşığı, törde şıntaqtap jatqan Jamaq degen qaynısımen söylesip otır edi. Erğalï tiginin bäybişe urşığın, Jamaq äñgimesin qoyıp, balalardan beter bular da ürpïise bastadı. Laspasta jatqan moynaq, orıs körgende, üretin dawısına salıp, arsıldap dalanı basına köterdi.

- Quday-ay, öziñ saqtay gör! Jıldıñ özi awır. Orıs ormanda köbeyip ketti. Qılışın süyretip üyge kirip kelgende, osı zäre qutım qalmaydı! — dep Dämetken kürsindi.

- Kim qorıqpaydı deysiñ, mazanı ketirip-aq tur ğoy, — dep Jamaq şığa qaşwğa ıñğaylanğan adamşa tizerlenip aldı.

Erğalï qorqaq adam edi, közi adırayıp ketti. Qolındağı bılğarısın birese kïizdiñ astına, birese qobdïına saldı. Soldattıñ közine ilinse jamawlıq kişkene bılğarısın alıp ketetindey kördi. Budan bir kün burın kelgen soldat közine elestedi.

Körşi poselkedegi bol’şevïkterdi ustay kelgen otryadtıñ adamı eken. Basında qazaqtıñ tımağı, ayağında jaña bılğarıdan tikken jarma qonış, saqtïyandı etik. Kïimine qarap qazaq bola ma dep janına jetip barğanda, orıs ekenin bir-aq bilgen. «Seniki bälşebek bar», — dep bürkittey tüyilgende, Erğalï janın qayda qoyarğa bilmey sasqan. Ol kezdegi ükimetke bol’şevïktiñ jeksurın ekendigin sezetin edi. Sondıqtan özimdi bol’şevïk dep tur ma dep üreylenip, soldattı jalınıp üyine kirgizgen jerinde balasınıñ bolıskey er-toqımın körip qalıp, soldat qoltıqqa qısadı. Alma deytin Erğalïda därmen bar ma? Barmaqtı tistep qala berdi. Er-toqımdı öñgerip alıp, qoqïlanıp şawıp bara jatqan soldattıñ äbden qarası üzilgen soñ barıp, zığırı qaynap ketip: «Sol ketkennen kelme, jolıña jwa bitsin!» — dep Dämetken bäybişe qarğap edi. Odan artıq qılar därmeni de joq edi.

Soldat kelgen xabardı esitken soñ, tağı qanday närsemizden ayrılar ekemiz degen qawip twdı. Erğalï közine qatınınıñ törkinen äkelgen ala küpisi tüsti.

- Sorlı-aw, ana küpiñdi tıqsayşı, ili ketedi ğoy, — dedi.

- Älgi soldatıñ kelip qalmasa?! — dep bäybişe qozğala bergende, Moynaqtıñ arsıldawı üdep, esik aşıldı. Sart etip tabaldırqqa tïgen qılıştıñ dawsın estigende, bäybişe selk ete qalıp, ornına otıra ketti.

Qoldarında vïntovka, tüsteri kisi öltirgen adamday sup-sur bolıp eki jigit kirip keldi. Ekewi de:

- Salawmäläyküm! — dedi.

Erğalï qwanıp ketken nemedey, solardıñ kelwin tilep, sağınıp otırğan adamday:

- Älik sälem, e, şıraqtarım, joğarı şığıñdar! — dep ornınan turıp, bükşeñdep körpe salıp jatır.

Kelwşiler üy işimen amandastı, añ-tañ bolıp otırğan bäybişege ülkendew birewi.

- Amansız ba, bäybişe! — dedi.

- Ïbäy-aw, qazaqsıñdar ma, şıraqtarım?

- Qazaqpız, qorıqpañız.

- Qazaq körnidei ğoy, keşegiden tüsi jılılraq, — dep Erğalï ayağın kösilip otırdı.

Jamaq jön suray bastadı.

- Biz alaşordanıñ delegatımız. Swlı bolısına baramız. Ilaw kerek, attı tezirek jetkiziñizder, — dep tolıqtaw kelgen qara sur jigit buyrıq berdi. Üstinde qasqır işik, äkesinen qalğan murası qusatıp jağasın qayırıp, qoqïlanıñqırap otırdı. Işki kïimderi soldatşa, beline baylağan kişkene mıltığın, «mınanı kördiñ be?» degendey ğıp, söylegen waqıtta qozğap qoydı. Ekinşisi – uzın boylı, sarı bujır jigit. Basında jündi börik, üstinde şïnel’, ayağında soldattıñ kïetin sarı etigi, maldas qurıp otırğanda moynındağı qılışın äldïlegen baladay aldına öñgerip otırdı.

Bäybişe ekewin de bastan-ayaq qarap şığıp:

- Oy, quday-ay, qazaq balalaarınıñ da soldat bolıp qalğanı-aw, — dedi.

- Qatın tur, şay qoy, balalar toñıp kelgen şığar, — dep Erğalï şayğa aynaldırıp, attı awılınan tawıp jegwge ıñğaylanıp edi. Qara sur jigit ızğarlanıp-aq qaldı.

- Senen şay surağan adam joq, jegetin bolsañ, tez jek!

- Mına şirkinder qaytedi, orıstan da jaman qatañ ğoy — dep bäybişe seskenip qaradı.

Erğalï da, Jamaq ta ayaqtı uşınan bastı. Awıl abır-sabır, birewi arba maylap jatır, birewi qorap tañıp jatır, birewleri üzilgen delbeni jalğap jatır – bäri de asığıs, jantalasıp äzirlenip jatır…

Jürginşiler üyden şıqqanda, tal qoraptı, tört ayaqtı arbağa bir kök, bir torı attı parlap jegip, ton kïgen saqaldı qara kisi delbeni ıñğaylap, köşirge mingeli tur edi.

Arbağa endi mine beremiz degende, sarı bujırı joldasına küñk ete qaldı. Ekewiniñ de közi Jamaqtıñ ayağına qadaldı.

Jaña tiktirip kïgen baypaqtı etikke eki köz birden qadalğan soñ, Jamaq ıñğaysızdanayın dedi. Janındağı kisiniñ artına taman turıp edi, qara sur jigit jekirdi.

- Äy, qara saqal, nege ığısasıñ beri kel!

Közi möldirep Jamaq keldi. Awzı-bası jını ustağan adamday jıbırladı.

- Ayağındağı etigiñdi sat!

- ,Oybay qaraqtarım, kedey adammın. Munı satsam jalañ ayaq qalamın, qaytadan etik alatın küşim joq.

- Sözdi qoy, şeş, aqşañdı poştamen jiberemiz.

Sarı bujır jigit toñğan ayağın Jamaqtıñ baypaqtı etigine tıqqanda janıp turğan peşke tıqqanday boldı, közi şıraday jandı.

 ***

 Jamantiktiñ üyiniñ janında on şaqtı adam söylesip otır. Ötken-ketkendi äñgime qıladı. Burınğı tınıştıq künderdi sağınadı.

- Alaşorda bolsa, közimizdi aşamız ba dep edik, osınıñ özi basqalardan asırıp jiberdi ğoy, — dedi birewi.

- Qaysısı oñdırar deysiñ, bäriniki de alw ğoy, qurtpay qoyar deysiñ be, -dep ejireygen sarı şal aldağını boljap aytqan boldı.

Kespeltek qara kisi nasıbayın şırt tükirip alıp:

- Munıñ qızığın äli «bälşebek» kelgende körermiz, — dedi.

«Bilseñ aytşı, ol qaytedi eken?» — degendey jurt sonıñ betine qaray qoydı.

- Axmettiñ wçïetl’ balasın körip edim, sol käzet alıp turadı eken. Petrbor, Mäskew jağı kileñ talaw deydi. Bolşaybek meniki-seniki bolmasın deydi eken.

- Tıbay-maya, maya-tıbaya deydi eken ğoy.

Ol kelse qazaqtı bitti de de qoy.

Manadan beri ündemey otırğan ïmek qara kisi de sözge qatıstı, körgenin, bilgenin ayta bastadı:

- Keşe Kavrïlanıñ üyine barıp edim, şay işip otırğanımızda Epem kelip, Kavrïla ekewi ilinise ketti. Epem bolşaybekti maqtadı, Kavrïla jamandadı.

- Osı qalada Epemnen osalı joq. – dedi birew ilip ala jöneldi. Ekinşi birewi qarsı boldı:

- Qate aytasıñ, Epemnen oñdı orıs joq, birdeñege dilger bolıp surasaq, toqtawsız beredi. Eñ arğısı bïıl awıldıñ sïırın qala ustağanda, ol arağa tüsip, bosattırıp jiberdi ğoy.

- Qoy, Epem oñdı bolsa bolşaybekti qoldamas edi ğoy.

- Endi kim qoldasın? Bïılğı qazaşïlerdiñ soqqan 25 qamşınıñ tañbası arqasınan äli kete qoyğan joq şığar.

- Apırım-ay, qazaşïlerdiñ, osı qalağa sondağı isi mıqtı jäbir boldı ğoy, pravlenïyanıñ aldında jatqızıp qoyıp, 80 adamın urğan ğoy, orıs bolsa da adam ayaydı eken. Men özim sonda jaman ayadım.

Tömen qarap otırğan Jamantik basın köterdi. Manadan bergi aytılğan äñgimege özinşe qorıtındı istedi.

- Pälen-tülen degenmen sol bolşaybegiñ teris bolmas deymin, patşalıq bolğan soñ birinen biriniñ özgeşeligi bolwı kerek qoy. Osı kündegilerdiñ bar isi – talaw-tartw. Bolşaybekter de talawğa üyir bolsa, bularmen biriger edi ğoy. Tübinde solar osı küngi jürgenderge qarsı bolğanda, osı talap alwına qarsı şığar…

- Ilayım solay bolğay da, — dep otırğandar külisti.

Awıldıñ jel jağındağı köldiñ belesinen bir arbalı asıp tüsip, şañdatıp keledi. Jurt köz qadadı. Söytkenşe bolmay arbalı qara joldan burılıp, awılğa qaray saldı, bul Erğalïdıñ üyinen şıqqan jigitter edi.

- Jay kisi emes şığar, jürisi qatw eken. Soldat-maldat bola ma, ıdırañdar, — dedi Jamantik.

Uylığıp turğan jurt üydi üyine jöneldi. Keybirewleri qorağa kirip ketti.

Qurabay degen kedey şaldıñ üyi awılğa keletin jiñişke joldıñ üstinde edi. Üyine tike jürse kezdesip qaltınday körip. Boqtıqtıñ arasımen qadamday basıp kele jatır edi, qara sur jigit körip qalıp ayqay saldı.

- Äy, jaman tamaq, qaşıp barasıñ ba? Beri kel!

Äy degende, Qurabay selk ete tüsti. Barwğa qorıqsa da qazaq ekenin bilgen soñ, tas qoymas dep arbağa qaray jügirdi.

- Bassayşı ayağıñdı, öziñ ne qılğan nemesiñ?

Qarabay eñkeñdep kelip jetti.

- Nege qaşıp barasıñ?

- Qaşıp bara jatqanım joq, taqsır, besin oqwğa asığıp bara jatır edim.

- Öleyin dep jürip sopısın qara. Jamantik üyde me?

- Üyinde taqsır!

- Jorğası qayda?

- Albarında, taqsır.

- Äyda, bastap jür.

Qurabay bükşeñdep, par attıñ aldına tüsip, Jamantiktiñ üyine alıp keldi.

- Bar, Jamantikti şaqır.

Jamntik şıqtı. Qolında tayağı, mañ-mañ basıp arbanıñ qasına keldi.

- Amansızdar ma, balalar!

- Qula jorğa qayda?

- Qaydağı jorğa?

- Jamantiktiñ jorğasın aytam, sen Jamantikpisiñ? Jorğañdı äkel!

- Sebebi ne, taqsır?

- Sen äli surağıñ kelgen eken. Äkel degendi qulağıñ estï me? Äkel, jorğanı jetegime bayla, äytpese qan qılıp ketermin!

Jamantik surlanıp ketti. Tula boyı qaltırayın dedi. Qayırıp söz aytwğa şamsası kelmey albarına qaray jürdi. Boq kürep jürgen balasına qoradağı qula jorğanı şığartıp äkelip, öz qolımen jetegine bayladı.

- Taqsır, qarsılığımız joq, bayla dediñ, jetegiñe baylap jatırmız. Bul attı öziñiz alıp jatırsız ba, älde basqa kisi aldı ma? – dedi.

- «Alaşorda» aldıradı.

- «Alaşordağa» ne jazığım bar eken?

- Qarsılıq qılıpsıñ, Älïxandardı boqtapsıñ.

- Astapralda, şırağım. Jorğam odan ärmen ketse de, öytip jalamen almasañ eken.

- Endi, söziñdi qısqart, jorğañ berilmeydi.

- Joq, ala ber, jorğanıñ qulağın urayın. Eki-üş bïem saw bolsa, tağı birewi qulındar. Biraq jolsız alğanıñızğa renjïmin.

Qara sur jigit ajırayıp qaradı. Közi Jamantiktiñ tw sırtınan ötip ketkendey boldı. «Ayda, attı!» dep köşirdi türtip qaldı. Burılıp albardan şığıp, qara jolğa bet alğanda qosarğa baylağan qula jorğa teñselip ala jöneldi…

Jamantiktiñ balası kişkene qarap turdı da, közinen jası monşaqtap, üyine kirip ketti.

Jamantik şomnıñ üstine şığıp, köz janarına jas tolıp, qarası üzilgenşe qarawmen boldı. Aşwlı ıza boydı kernep bwlıqtı.

- Osı ızalarıña qaray bolşaybek keletin kün bolsa, aldımen özim jazılamın ğoy. Senderdiñ izderiñe tüsetin de kün bolar! — dedi.

Beyimbet Maylïnniñ «Qula at» äñgimesin mına jerden oqï alasızdar.

beimbet-mBeyimbet Maylïnargymaq.kz

(Bastı swret ğalamtordan alındı)

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>