Qoyşığul MUSTAFAULI. Ağamnıñ Tortöbeli

tory-tobel

Astanadamız. Qonaev köşesi 4. Qazaq radïosı. Kerey Jänibek-Aqmeşit köşesiniñ qïılısındağı №17 Memlekettik qızmetkerler jataqqanasında biraz jwrnalïster turamız. Kezinde ärkim, tamır-tanısın salıp jürip alıp alğan. Özi arzandaw, işinde jağdayı jasalğan. Bir küni keşkisin jumıstan şığıp äriptesim, äri änşi inim Jasulan Nawrızbayulı ekewmiz äynekti Mersedesimen jataqqa qayttıq. Bir kezde Jasulan: «Ağa, dosım Danïyardıñ orındawındağı mına ändi tıñdap köriñizşi»,-dep gïtaramen orındalğan äsem änniñ ırğağına qosılıp otırdı. Bul ozıq oylı sazger Erjan Belğozïevtiñ «Bawırdı sağınw» äni edi. Burınıraqta Erjannıñ öz orındawında esitip, bul än meniñ de kökeyimdegi şerimdi qozğağan bolatın.

Alısta ayawlı qaldı awılım,

Añsawmen kütedi ol da ulın.

Qapıda qaldıq-aw qoştasa almay,

Men seni sağındım jan bawırım,-dep keletin jerine kelgende qabırğam qaqırap, bawırım eljirep sala berdi. Jasulanğa: «Öte jaqsı än, Erjan bul ändi bawırına arnağan, özi babına keltirip orındaydı»,- dedim…

1992 jıldıñ mawsım ayınıñ 22 juldızı bolatın. Teledïdardan: «Qazaqstannıñ eñbek siñirgen ärtisi, änşi Jänibek Kärmenov 43-ke qarağan jasında, Qapşağay küre jolınıñ byında jol apatınan qaytıs boldı»,- degen swıq xabar düñk ete qaldı. Arqanı aqjal ayaz qarığanday küy keşip, twıstarına Alladan sabır, qwat berwin, eşkimniñ basına munday qayğı kelmese eken dep tilegen edim.

(Ağam Sadığul (Satan) Mustafaulı, 1953-1995)

(Ağam Sadığul (Satan) Mustafaulı, 1953-1995)

Arağa jıldar sala, 1995 jılı özimmen tete ösken bawırım Sadığul da, qamal buzar qırıqtan asqanında sum ajaldıñ surmergeni, kök beren sawıtın buzıp, fänïdiñ esigin japqızıp, baqïdıñ qaqpasınan engizip jiberdi. Sol waqıtta ol da 43-ke qarağan edi.

2003 jıl. Otızında orda buzıp, qırıqtıñ qamalına bettep, 42-ge qarağan jasında, aqtañger aqın bawırım Äzimbek Janqulïev ta, kök jwsanday jayqalıp, elge esti söz ayta bastağanında, äzireyildiñ ala bawlı qurığına iligip, kete bardı. Osınday qupïya, tılsımı mol, jaratqannıñ jazwına, pendeniñ eş şarası joğına qayran qalasıñ. Özegiñdi ökiniş örtep, kermek jas kirpigiñdi mayıstırıp, botaday bozdaysıñ, biraq könesiñ. Kewdemdi kernep, judırıqtay jürekti sızdatıp jürgen ağam jöninde mına esteligimdi sizdermen böliskendi jön kördim.

1984 jılı Almatı awılşarwaşılıq ïnstïtwtınıñ jemis-jïdek fakwl’tetin bitirgenmin.

1990 jıl. Almatı oblısı, Eñbekşiqazaq awdanı, Jarsw sovxozında bas agronommın. Jumıstan keştete kelsem, awıldağı ağam Sadığul (Sadan) kelipti. Awıl eldi, ağayın twıstıñ amandığın surasıp, tünniñ bir awğına deyin otırdıq. Bir kezde ağam: «Äkemniñ bayağı tortöbel bïesi, teñbil kök ayğırı esiñde ma?», – dep suradı. Ärïne esimde, keremet jılqılar edi ğoy dep, qostap qoydım. «Endeşe sol äkemniñ isin jalğastırıp, jılqı ustasam ba deymin. Qazir awılda bayağı jüyrik jılqılardıñ tuqımı qalmadı, osında Baltabay degen sovxozda asıl tuqımdı jılqı asıraydı eken, sol jerden jılqı alıp, qumnıñ qazaqı qarabayır jılqısımen bwdandastırsa, keremet jılqı tuqımı şığadı, sonı qolğa alayıq»,- dedi. «Ärïne, biraq ol jılqığa qarajattı qaydan alamız?», – dedim men. «Mende biraz aqşa bar. Erteñ sonda barayıq, sosın köremiz», – dedi.

Ertesine Baltabay sovxozınıñ asıl tuqımdı jılqı zawıtına bardıq. Käri-qurtañ bïeleler, ayaqtan qalğan ayğırlar satıladı eken. Biraq bağası qımbattaw. Basşıların tanïdı ekenmin, ne kerek sol jerden bir baytal, bir kärilew bïe, aldıq. Fermanıñ jılqışısı, uyğır jigitinen «Orlïk» degen tortöbel baytaldı ağam bolmay, qımbatqa satıp aldı. Barımızdı qosıp, körşi awıldardı aralap, bazarlap jürip, bir jïren, bir iri kök bïe taptıq-aw äytewir. Birjarım ay degende, ağam awılğa äreñ qayttı. Sonımen tınbay eñbektenip jürip, ağam eki jılda jılqınıñ basın onğa jetkizdi. Bul – bir üyir jılqı.

Kelesi jıldıñ kökteminde ağam: «Awılğa kelip ketşi», – dep ötiniş jasadı. Astımda WAZ-469 maşïnem bar, tañğı sağat beste turıp, awılğa tarttım. Meniñ twğan jerim Jambıl oblısı, Bayzaq awdanı, Şaxan awılı, Sarıbaraq bölimşesi. Tolqıp ağıp jatatın qart Talastıñ jağasında. WAZ maşïnesi uzaq jolğa arnalmağan, awılşarwaşılıq maşïne bolğandıqtan on sağattan asa jürip, şarşap jettim. Ol kezde el irgesi sögile qoymağan, sovxozdıñ tirligi qan bazarday qaynap jatatın. Ağam: «Bügin demalıp al, erteñ jolğa şığamız», – dep qısqa qayırdı..

- Qayda?

- Qumğa…

- Nege?

- Jaqsılıqta şarwam bar, soğan baramız.

Ertesine tañerteñ şayımızdı işip alıp, jolğa jïnaldıq. Baratın jerimiz qızıl qumnıñ işi. Şamamen 90-100 şaqırım. Ne şarwa ekeni mağan belgisiz. Añ atamız dep, qos awız mıltıqtı da ala şıqtıq. Köktemniñ kök jawını birde nöserletip jawıp, birde bayawlap, awa rayı qubılıp tur.

Awıldan şığa, Qojabazdan arı jïekke deyin, appaq bop, tuzı şığıp jatqan sortañ bastaladı. Qumğa, malşılarğa bara jatqan maşïneler sortañğa batıp, tığılıp jatatın edi. Bul jolı da solay eken. Onşaqtı maşïneniñ şopırları üstinde şoşayıp-şoşayıp otır. Awılımızda Äzimbay Äbdixanov degen DT-75 traktor aydaytın ağamız, olardı kezekpen tartıp şığarıp jür. Toqtap, amandasıp, sortañ jerdi soqaşa tilip ötip, kete bardıq. Bet alısımız – Qızılqumnıñ bel ortasındağı Qıltıqtı atalatın jer. Ol üşin alda alar aswlarımız köp. Astawqobı, Şeñgeldioy, Opot, Jwsandı, Qarayıp, Bozdaqbay, Esqara attı bïik-bïik barxan qumdar. Jïekke ilinisimizben jol jöndele bastadı. Bïik belester bolmasa, qumnıñ işindegi joldar tatırlaw, maşïne jürgenge ıñğaylı. Jolda Jambıl, Jwalı awdandarınıñ «Ştabtarı» ornalasqan. Mindetti türde toqtap, swsın işesiz. Bul jerde onşaqtı üyden bar, bärine élektr sımdarı tartılğan. Malşılırdıñ balaları oqïtın mektep, ïnternatı joğarı ülgide. Dükenderinde Almatıda joq neşe türli zattar satıladı.

Qumnıñ köktemgi tabïğatı degen adam aytqızsız ğajap. Bilmeytin adam, Qızılqumda ne ösedi dewi mümkin. Biraq aralap, şöptiñ mıñdağan türin körgende, öziñiz kwä bolatın närseler jeterlik. Adamnıñ janına jağımdı türli şöpterdiñ ïisi francwz ïisswınan artıq bolmasa kem emes. Jüzgen, jwsan, qumsağız, türli şöpter ösken, asw bermeytin süyir tumsıq-taw şoqılarınday sulwlanıp, sulbalanıp jatqanı. Barxan-barxan qumdardan asıp, tüs awa Jaqsılıq jezdemiz otırğan oyğa da kelip jettik. Äpkem Küläylä, bizdi kütpese kerek, qwanışı qoynına sıymay, qısqı soğımnan qalğan sürin qazanğa saldı. Ağamnıñ ülkeni Ömirbek, osı qumda, äpkemniñ üyinde. Kün eñkeye qudıq jaqtan malın jayıp kele jatqan jezdemizdiñ de töbesi körindi. Abır-sabır bastalıp, mal jayğawğa kömektestik. Qoy töldep, jılqı qulındap, sïır buzawlağan kez. W da şw bazar boldı da ketti. Äpkemiz körşilerin şaqırıp ülgeripti. Kün bata maldı jayğap bolıp, bärimiz dastarxan basına jayğastıq. Meyizdey bop sarğayıp, babına kelip sürlengen sarı qazı, jal, jayadan qïyalay kesip, asqazanğa el qonğanşa, qarbıtıp-qarbıtıp tastadıq. Äpkem bawırları kelgesin nesin ayasın, qaymaq, jent, qarınğa saqtalğan may, qurt – barın saldı. Bir kezde barıp jezdemiz: «Ïya, jayşa jürsiñder me?», – dep äzil-qaljıñın aralastırıp, awıl-eldi surap jattı. Äpkem sandıqtıñ tübindegi ïisi burqırağan ündi şayların da şığardı. Qaymaq qatqan küreñ şayına kiriskende ağam: «Jaqa, Tortöbel ayğırıñdı surağalı keldim», – dep äñgimesin bastadı. Añ-tañmın. Jezdemiz biraz ünsiz otırıp: «Qarağım-aw, sol Tortöbel ayğırğa osındağı bir qawım el qarap otırmız, bäriniñ jılqısı keşkisin mına ülken oyğa tüsedi, sosın bäri Tortöbel ayğırğa bağınadı. Ït, qus degeniñ bul ayğır tiri turğanda munda jaqınday almaydı. Al ayğırdı sağan bersem ne bolmaq?»,- dedi. Ağam taqımdap bolar emes, äpkem bir kezde inisine jaqtasıp: «Ömirinde bir ret buyımtaymen kelgen eken, nege bermeysiñ, ber», – dep bolısa ketti. Men: «Säke, ne dep otırsıñ, bul ayğırğa şağın awıl eli qarap otır eken ğoy, eger ayğırdı alsañ bäri jılqısınan ayırıladı ğoy, qasqır qırıp salsa qaytpek, olay bolmaydı», – dep, jezdeme jaqtastım. Jezdem de bergisi kelmedi. Ne kerek, sonımen biz tañerteñ awılğa qayttıq.

Jolda kele jatıp ağam mağan renjip: «Seniñ neñ bar edi aralasıp, bergeli turğan adamdı aynıtıp», – dep mağan ökpelep, awılğa jetkenşe söylemey qoydı. Awılğa kelgesin eki kün awılımdı aralap, ağalarıma sälemdesip, mawqımdı basıp, keyin qayttım. Küzdiñ küni, egin oraq, jemis-jïdek terimi ayaqtalıp qalğan kez. Bir küni ağam tağı xabarlasıp: «Awılğa kelip ketseñşi, sağan dayarlap qoyğan sıylığım bar», – dep şaqırdı. Bul jolı bala-şağamdı alıp, bir aptağa baratın boldıq. Ertelep şığıp, keştete awılğa jettik. Ağamnıñ üyi awıldıñ şetinde. Men äskerden kelgende 1977 jılı küzde ekewmiz kirpişin quyıp, kötergen bolatınbız. Üyiniñ aynalası bïik tal, säl ärirekte «Kök özek» atalatın ülken özen ağıp jatır. Taldardıñ köleñkesinde jelide qatarlap baylanğan 5-6 qulın. Säl ärirekte bïeleri, ülken traktordıñ döñgeleginen jasalğan astawdan joñışqa jep, şıbındap tur. Kök bïesi kök joñışqanı kürt-kürt şaynap, oqıranıp qoyadı. Ağam sol jaqtı meñzep, mağan bas ïzep, solay jürdi. Men de artınan ayañdadım. Kök bïeniñ qaptalında bïemen teñesip, quyrıq jalı jer süzip, bïik Tortöbel ayğır tur. «Kördiñ ba mınanı», – dep ayğır jaqtı siltedi. Eşteñege tüsinbey, «ol-ne?» dey bergenimde: «Tortöbeldi qara, qalay, sulw jılqı ma eken?» – dep säl masayrap, köñilindegi qwanışın jasıra almay ayğırına jaqındap, külip qoydı. «Bul Jaqañnıñ tortöbeli, ötkende sen ketkesin Qoyşıman ekewmiz qayta barıp, ornına özimniñ küreñ ayğırımdı berip, traktorğa basıp kelgenbiz», – dedi de üyge qaray ayañdadı. Janında turğan jïenim Asqar onı qoştap ekewi mäz mayram bop, külisip aldı. Jılqılarğa jaqındap barıp, kök bïeniñ janında turğan tortöbeldi arıraq aydadım. Böken tumsıq, qaz moyın, bota tirsek, kewdesi sala qulaş, esik pen tördey, töbelin kekili jawıp, quyma tuyağı quyğan qorğasınday sulw müsindi jılqı eken. Üstinen bït domalap tüserdey döñgelenip tur.

Ayğır oqıranıp, qulağın jımïtıp, meni jaqtırmağan keyip bayqattı. Alla tağalanıñ osı janwardan sulwlıqtı ayamağandığına tañqalasıñ. Ananday jerde turğan ağam: «Äy, bayqa, tewip jibermesin, bötensip tur, qoy üyge barayıq», – dep üyge şaqırdı. Ağamnıñ dawsın estigen tortöbel qozğalaqtap, oqıranıp, ağama qaray jürip barıp, janına toqtadı. Ağam: «Qaraşı qanday aqıldı janwar», – dep mañdayınan sïpap, moyının qasıp edi, tortöbel tüsingendey basın ïip, raxattanıp turdı. «Qudireti küşti Alla, adam balasın balşıqtan jaratqanda, bir wıs balşığı artılıp qalıptı da, sodan jılqını jaratıptı. Ulttarmen ulıstarğa bölingende qaysısı onı jaqsı körse soğan jaqın boladı eken» degen añız-äpsananıñ tübinde şındıq bar eken-aw degen oyğa qalsıñ keyde. Batırlar jırındağı tulparlar osınday aq bolğan şığar-aw! Üyge kirip, jeñgemiz Dänïyanıñ ıstap, babına keltirgen besti qımızınan kesemen ekewin tartıp jiberdim. Äkemniñ «Teñbil kök» ayğırınan keyingi bizdiñ üyge bitip turğan üyirli jılqı osı boldı.

«Mınawıñ Arqanıñ qımızınan artıq bolmasa kem emes qoy», – dep, mañdaydan şıp-şıp şıqqan terimdi sürttim. Ağam: «Keşe osı awıldıñ dïrektorı Berden Bayqoşqarov kelip işip, ol da osılay dedi. Nemene, Arqadan basqa jerdegiler qımız dayarlay almaydı dep, kim ayttı senderge»,-dep, azdap namıstanğan boldı. Asqar jïenim de onı qoştap qoydı. «Jerdiñ otına, bïeniñ sütine baylanıstı, sonımen qatar kübini ıstaw, onıñ piswi degen tağı bar, tawdan kïikotın aldıram nemese tobılğımen ıstaymız kübini»,-dep bir qoydı. «Eki-üş kündigi dönen qımız, köptew saqtalğanı besti qımız, al oğan meyiz, sür qazıdan juqalap kesip salıp pisseñ, dökey qımızıñ sonda boladı», – dep qımız dayarlawdıñ texnolgïyasın tizip şıqtı. Rasında da qanşama jerden qımız işip jürmiz, däl mınaday ïisi añqığan keremet qımızdı sïrek kezdestirdim. Bala-şağamızben wlap-şwlap, bir juma bolıp, keyin qayttıq.

Bul ağam ekewmiz tete östik. Üy şarwalırın da ekewmiz qosılıp jasaytınbız. Keyde ülkendigin körsetip, inim Qoyşıman ekewmizdi tömpeştep-tömpeştep te alatın. Ülken äpkem Näzimküldiñ balası, jïenimiz Asqar ala-jazday bizdiñ üyde. Babalarımız, «Birge twmaq bar da, birge jürmek joq eken», – dep beker aytpaptı. Er jetkesin, äsker, oqw dedik, ne kerek jan-jaqqa taradıq ta kettik. Tilew ağam ekewmiz – Almatıda, Ülken äpkem – Nazımkül, Küläyla, Gülbaxïra, ağam Sadan, inim Qoyşıman el jaqta qaldı. Äke-şeşemizdiñ ömirden erte ketkendikten, bärimizdi üylendirip, toyımızdı jasap, äke ornına-äke, şeşe ornına-şeşe bolğan kişi äpkem Gülbaxïra. Bawırlarım: «Elge kel, sol jumıs Tarazda da bar»,-dep jüretin. Bir künderi Tarazğa keldim. Oyım Oblıstıñ birinşi xatşısı Ömirbek Baygeldige jolığw. Ol kisiniñ balası Tïmwr ekewmiz SXÏ-da, bir fakwl’tette qatar oqıdıq. Äkesi bir kelgeninde: «Alda-jalda elge kelem deseñ, jolığarsıñ», – degeni bar edi. Taraz qalasındağı MAÏ-dıñ janındağı bir qabattı aq kirpişten soqqan üyin izdep taptım. Ol kezdiñ xatşıları, bügingi adam tanımastay özgergen, aldı-artında qarawılı bar äkimderdey emes, xalıqpen birge jasasatın. Balası Tïmwr üyinde eken, jaqsı qarsı aldı. Äkesi şet elge issaparğa ketipti. «Onşaqtı künnen keyin keledi», – dedi. Jolım bolmay, qaytwğa ıñğaylanıp turğanımda, saraydan ülken qara şubar kavkaz küşigi şığa keldi. Quyrıq, qulaq kesilgen, iri bolatını bayqalıp tur. «Käne kel, mäşïneme min», – dep, erkeletip edim, keldi de sekirip mindi. «Al Tïmwr, endi sen şaqır, barsa alıp qal, barmasa menimen ketedi», – dep edim, ol da januşıra şaqırdı, biraq küşik maşïnadan tüspey otırıp aldı. «Mağan buyırıptı» dep, küldim de alıp kettim. Jolay awılğa bardım. Ağam Sadığul üyinde eken, «mına küşigiñ jaqsı eken, mağan bayla» dedi. Bolğan oqïğanı aytıp: «Şaqırıñız, eger qalam dese qaladı, al qalmasa Almatığa ketedi» dep, äzildedim. Şay işip bolğan soñ jürwge jïnaldım. Ağam: «Jolbarıs, Jolbarıs käne keleğoyşı mağan», – dep edi, küşik sekirip tüsip, ağamnıñ aldına jatıp aldı. «Al sen şaqır endi», – dedi. Şaqırsam küşigim ornınan qozğalğan da joq. Sonımen küşikti tastap qayttım.

Bir kelgenimde jañağı qaraşubar kavkaz küşigimdi tanımay qaldım, ars etip qawıp ala jazdadı. Oğan arnap arnayı tamaq jasap, kündiz qarañğı qorağa qamap, tünde ğana şığaradı eken. Kişigirim tayınşaday, ağam: «Jaqındama, qabadı»,-dep bäyek bolıp jür.

Kelesi kelgenimde kavkaz töbeti körinbedi. Töbet jayın surağanımda ağam qïmastıqpen: «Qulındardı jelige baylap, bïelerdi sawınğa qoyğan bolatınbız. Künde keşkisin Tortöbel ayğır kelip, bir atdorba jemin jep, qulındardı bir aynalıp, ketip jürdi. Bir küni darbaza aşıq qalıp, men qorağa jem alwğa kirgenimdi körgen ayğır, ol da qorağa kirip kele jattı. Işte jatqan Jolbarıs onı körip umtılıp, ayğır ürkip, ït ayğırdı qwa jöneldi. «Qap, mına arıstanday ït, bir jerin julıp alar ma eken» dep, ayğaylap men de umtıldım. Aşıq darbazadan ötkesin, qurıq tastam jerde, jelide qulındar jatır. Sol mezette şañq etken töbettiñ dawısı şıqtı. Apıraylap, men de jettim. Oypıray, öz közime özim senbey añ-tañ bolıp, turdım da qaldım. Törtöbel ayğırım moynın ïip, osqırınıp qulındardıñ janında jer tebinip tur. Al Jolbarısım bolsa qorqırap, mïı şaşırap, bük tüsip jatır. Qaysısına jügirerimdi bilmey men turmın. Ärkimniñ balası özine, qulındarın qasqırğa aldırmaydı degenge seniñkiremegen edim, mine kördiñ be, jelidegi qulınnıñ qatarına kök töbet jetkende, ayğır qaq mañdaydan däldep tewip, bas süyegin tas talqan etip, mïın köbikşe şaşıratıp jiberipti. Sol küni ayğır jem de jegen joq, sırttağı üyirine barıp, qaytıp kelip, tünimen qulındardıñ janında boldı, men jaqındasam da jaqtırmay, qulağın jımïtıp, tebwge äzirlenip, äreñ-äreñ sïpalap, jem berip jürip, aşwın bastım»,- dep ağam bolğan jağdaydı aytıp berdi.

1994 jılı Almatı qalalıq telekomnıñ şarwaşılıq mekemesiniñ dïrektorı bolıp jürgen kezim. «ALTEBA» dep atalatın basqarmanıñ Bas dïrektorı Ädebïet Sätekov degen ağamız edi. Özi sonday salïqalı, elge jaqsılıq jasap jüretin. Kömekşisi – kwrstasım Sayat Seksenbaev, şarwaşılıq böliminde Elewsiz Ayapov degen tağı bir dosımız bar. Sol mekemeniñ avtobazasınıñ dïrektorı Tabın Jumabek degen, kezinde SXÏ- dıñ mexfagın bizben qatar bitirgen boyı bïik sımbattı, adwındı azamat. Osılay-osılay, qïmas künder, sırğıp ötip jattı.

Bir küni awıldağı äpkem Gülbaxïra: «Tez jetsin»,-dep xabar jiberipti. Ayaq astı ne bolıp qaldı eken dep, Tarazğa tarttım. Sadığul ağam nawqastanıp, qaladağı spïrtzavodttağı onkologïyalıq awrwxanağa tüsipti. Olar operacïya jasap, şığarğalı otır eken. Därigeri V. Kïm degen käris jigiti: «Awrwın ötkizip alğan, erterek kelwi kerek edi»,-dep qınjılıs bildirdi. Ağamdı Almatığa onkologïya ïnstïtwtına äkelip 7-8 ay tınımsız qarattım. Professorlar bar amalın jasap-aq baqtı, amal ne, däldep kelgen ajal almay qoymadı. 1995 jılı aqpan ayınıñ besi küni awılğa aparwımız kerek bolıp, ülken ağam Tilew, avtobazdıñ dïrektrı Jumabek bärimiz awılğa alıp kettik. Awılğa aman jetip, üy-işi, bala-şağasımen qawıştı. Nawqası qanşa awır bolıp tursa da, eş sır bermey, moyımay köñilin surap kelgen ağayınmen emen-jarqın äñgimelesip otırdı. Aqpannıñ segizi küni Allanıñ bergen dämi tawsılıp, ayawlı ağam mäñgilik saparğa jol tarttı. Ağayın, awıl ularday şwlap qala berdik. Estigesin Almatıdan, Qayrat Baybosınov ağam bastap, Irımtay Bödesov, Jumabek Qutjanulı tağı biraz öner azamattarı keldi. Awıldan Qasqırbay Narbatırov, Äbdirazaq Qazanşïev, Oralbek Soltıbekov, Äzimbek Janqulïev tağı biraz jigitter qızmet jasap jürdi. Sol waqıtta ağamnıñ jası qırıqtan jaña ğana asqan. Mäyitti jwwğa twıstar, qudalar, qurdastarı tüsetini belgili. Bäri iriktelgende ağayındar arasınnan özimen birge oqığan qurdası, qalıs ağayınımız Ermaxan tüssin dep, qostırdım. Sol kezde kenje balası Ğalımjan, bir jarım jasqa ğana kelgen edi. Allanıñ isine amalıñ bar ma, ağamnıñ janazasın şığarwğa el dayındalıp jatqan. Aqsaqaldar: «Oypırmay mınanı qarañdarşı» dep, tañqalıstı. Üyiniñ janındağı dwal qorşawdı jağalap, Tortöbel ayğırınan bastap, jïırmağa tarta jılqı qatar-qatar közderi botalap, qoştasqanday qarap tur. Ala şubar töbeti ulıp, üydi aynalıp jür. Körgender añ-tañ! Ağamdı mäñgilik mekenine jayğastırıp kelgesin qarasam, Tortöbeli bastağan jılqıları bastarın tömen salıp, qum jaqtağı öristerine ketip bara jattı. Awıl men qumnıñ arası 6-7 şaqırım. «Oypıray, ïesimen qoştaswğa kelgenderin qaraşı, jılqıdan bekzat janwar joq-aw, olar da tüsinetin bolğanı ğoy, jılqıda on jasar balanıñ esi boladı dewşi edi»,-dep jattı qarïyalar. Ağamnıñ jetisin ötkizgesin jeñgem, inilerime: «Boz bïesin, ya bolmasa torı ayğırın tul ğıp küzep jiberiñder. Dalada jürgen jılqığa urı-qarı tïmeytin boladı. Janwarlardıñ ïesiz qalğanın tüsinedi»,- dep, bizder attanıp kettik.

Kezekti as jïındarı ötip, ağamnıñ jılına jılqısın äzirlew, tağı da basqa dayındıqtar jasawğa tört-bes kün burın awılğa keldim. Inim Qoyşımandı ertip, jılqığa barsam, küzelgen jılqı körinbedi. Aşwlanıp edim, jeñgem kelispedi, jılına qudalar jılqı äkeletin bolıptı dedi. Ne kerek, ağamnıñ jılın ötkizip, aşwlı qayttım. Bul 1996 jıldıñ aqpan ayınıñ 12 juldızı bolatın.

Nawrız ayınıñ ortasında awıldıñ bir äyeli Almatıda kezdesip: «Ne boldı jılqı tabıldı ma?»,- dep surap jatır. Eşteñeden xabarsızbın. Söytsem jağday bılay bolğan eken. Nawrız ayında ağamnıñ üyir jılqısın urılar aydap äketipti. Inim, izdey-izdey barmağan jeri joq, aqırı mïlïcïyağa xabarlaptı. «El qulağı elw»,-demekşi keyin estidik, urılarğa Torıtöbel ayğır qarsılasıp, üyirin aydatpağasın, qan josasın şığarıp soyıp, jïırmağa tarta jılqını izim-qayım aydap äketipti. Işinde awıldıñ azamattarı da bolıptı degen sıbıstar şığıp jattı. Men arnayı barıp olarğa jolıqtım. Biz urlıq jasasaq, «Anamnıñ aq süti ursın», «balamızdıñ bawır etin jeyik»,-dep azarda-bezer bolıp, ant-swın işip, moyındamadı. Jaraydı bizdi qoyşı, Allanıñ aldında, axïrette, ağamnıñ aldında jawıp berersiñder dep keri qayttım. Äkem: «Suq semirmeydi, urı bayımaydı, urı-qarıda, ïman da, ar, uyat ta bolmaydı, olar dünïe üşin elin, jerin satwğa dayın turadı»,-dewşi edi, sol ras bop şıqtı.

Äkem Ulı Otan soğısında bir ayağın tastap aman kelgenin ayttım jaña. Bul kisi, ömir boyı bes waqıt namazın üzbedi, ayağı joqtığınan namazdı otırıp oqïtın edi. Bizderge: «Qarğıs alma, alğıs al. Qarğıs jeti atağa ketwi mükin»,- dep qulağımızğa quyatın. Zar qaqsatqan eldiñ, jetimderdiñ köz jası qoysın ba, xalıqtıñ qarğısı tïgen bolwı kerek, artınşa urılar ustalıp, türmege toğıtılıptı. Artında bar oñalar demekşi, bawırımnan qalğan tört ulı da azamat bolıp er jetti. Üşewi ot basın qurıp, özderine tïesili jumıstarında. Kişisi Ğalımjan Sadığululı atası Mustafağa tartqan atseyis, kökparşı. Mañğıstaw öñirinde ülken qızmette bolğan jïenimiz Dosjan sol jaqta at sportınıñ damwına qoldaw jasap, Ğalımjandı aparıp, kökparşılardıñ qatarına qosıp, ülken dodalarğa saldı. Qazir Respwblïka köleminde ötetin at sportı jarıstarına Mañğıstaw oblısı atınan qatısadı. ÉKSPO-2017 qarsañında ötken awdarıspaqtan, ekinşi orındı ïelendi.

Mine, osınday aldamşı ömirdiñ bağasın keyde bilip, keyde bilmey jürip jatqan jağdayımız bar.

qoshan-mQoyşığul Mustafaulı, «Qazaq Ädebeti» gazeti

Bastı swret: pxhere.com

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>