گىمىڭگۇل مۇقانتايقىزى: قازاق جىلقىسىنىڭ تۇقىمىن ساقتاپ قالۋىمىز كەرەك!

gymyngul3

قىتايدا تۇراتىن قانداسىمىز, سول ەلدە قازاق جىلقىسىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىم, «تارىم» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى گىمىڭگۇل مۇقانتايقىزىمەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ساتى تۇسكەن ەدى. جىلقىتانۋشى عالىم قىتايداعى قازاق جىلقى تۇقىمدارىنىڭ جاي-كۇيىن, ەكى ەل اراسىنداعى وسى سالا بويىنشا بايلانىس, جىلقى ونىمدەرىن پايدالانۋ جايلى وز ويىمەن بولىستى.

 - ال, گىمىڭگۇل مۇقانتايقىزى, اتاجۇرتقا قوش كەلىپسىز! اڭگىمەمىزدى قىتايداعى جىلقى شارۋاشىلىعىنان باستاساق…

- بۇل سالا قىتايدا 20 جىلداي توقتاپ قالدى. سەبەبى بۇرىن بۇل سالا ەگىنشىلىكتە, مال شارۋاشىلىعىندا قولدانىلاتىن. سوڭعى كەزدە تەحنيكا قاتتى دامىدى, بارلىعىن اۆتوماتتاندىردى. مال باقساق تا «موتوتسيكل-اتپەن» باعاتىن بولدىق. سوندىقتان دا جىلقىنى وسىرۋ, ونى كولىك رەتىندە پايدالانۋ ازايدى. تىپتى, ۋنيۆەرسيتەتتەردە جىلقى شارۋاشىلىعى تۋرالى وقىتۋ دا توقتاپ قالعان ەدى. بىراق 2003 جىلدان كەيىن جىلقى شارۋاشىلىعىن قايتا قولعا الا باستادىق. سەبەبى حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقساردى. ىشەر اس, كيەر كيىم مول بولدى, ماشينا-تەحنيكاعا قىزىعۋ توقتادى. ەندى كەرىسىنشە قالتالىلار جىلقىعا قىزىعاتىن بولدى. ولار جىلقى باعىپ, جىلقى ەتىن جەپ, جىلقى سۇتىن ىشكىسى كەلدى. وسىنداي سەبەپتەرمەن قىتايداعى بەيجىڭ, شيڭجان, گۋاڭجۋ, ت.ب. قاتارلى ىرى قالالاردا جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, ونى تۇلىك رەتىندە باعۋ قايتا قولعا الىندى. سونىڭ ارقاسىندا بىر كەزدە شەتەلگە كەتكەن بايلار قايتا كەلىپ, اعىلشىن, اراب جىلقىلارىن مالدانا باستادى. تۇركىمەنستاننان الا الماسا دا قازاقستاننان, وزبەكستاننان احالتەكە اكەلىپ, قىتايدا وسىرۋدى قولعا الدى. بۇل ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى – سپورت جىلقىلارىن دامىتۋدى قولعا الۋ ەدى. وسى ارقىلى مەملەكەتتىڭ جىلقى شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ساياساتىنىڭ وزگەرۋىنە تۇرتكى بولامىز با دەپ ويلاپ ەدى بايلار. بىراق, وعان رۇقسات بەرىلمەگەندىكتەن, 2003-2013 جىلدار ارالىعىندا بىز ولارعا ونىمدى جىلقى شارۋاشىلىعىن ۇسىنىپ كوردىك. ياعني, ەت-سۇت باعىتىنداعى جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى ايتتىق. دەگەنمەن بۇل قادامىمىز دا ونشا قولداۋ تاپپادى. كوبى تازا قاندى, اسىل تۇقىمدى جىلقىلارمەن عانا اينالىسقىسى كەلدى. عالىمدار مەملەكەتتىڭ بۇل ارەكەتىنىڭ قاتە ەكەنىن سول كەزدە-اق ايتقان ەدى.

مىسالى سپورت بولماسا, اعىلشىن, احالتەكە, اراب جىلقىلارعا قىتايدا ومىر سۇرۋدىڭ كەرەگى جوق. ول يەسىنە پايدا اكەلە المايدى. كەرىسىنشە شارۋاشىلىققا شىعىن. بىر جىل تازا قاندى اعىلشىن جىلقىسىن باعۋ ۇشىن 20 مىڭ ييۋان (1 ملن تەڭگە) كەتەدى. ياعني, ونداي جىلقىنى قاراپايىم حالىق باعا المايدى دەگەن سوز.

gymyngul

گىمىڭگۇل مۇقانتايقىزى اقتوبەدەگى “جانسايا” شق جايىلىمىندا

- سىزدەردە ايگىلى ىلە جىلقىسى بار ەمەس پە؟

- يا, بىزدەگى بىراز تانىمال بولعان ىلە جىلقىسى. كەيبىر عالىمدار وسى ىلە جىلقىسىن اعىلشىن, اراب, احالتەكەمەن بۋدانداستىرۋ ارقىلى سپورت جىلقىسىن, جۇيرىك تۇقىم شىعارۋدى ۇسىندى. ال, قاراڭىز ەندى, اعىلشىندار قازىرگى تازا قاندى, اسىل تۇقىمدى اعىلشىن جۇيرىكتەرىن 300 جىل بويى سۇرىپتاپ, تۇقىم رەتىندە جەتىلدىرۋ ارقىلى بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزدى. ال بىز ونى قۋىپ جەتۋ ۇشىن ۇزاق ۋاقىتتىق سەلەكتسييا كەرەك. جاپونييادا دا سونداي, ولاردىڭ بايگەلەرىندە دە اعىلشىن جىلقىلارى شاۋىپ جۇر. الەمدى تامساندىرىپ وتىرعان جاپونييا جاڭا جىلقى تۇقىمىن شىعارۋدى بىلمەي وتىرعان جوق, ولار وعان ۋاقىت پەن قارجىنى قۇرتۋدى بەكەرشىلىك دەپ تاپتى. سوندىقتان بىز نە ىستەۋىمىز كەرەك. بىز دە وز قولىمىزدا بار مۇمكىندىكتى, قولىمىزدا بار جىلقىنى جەتىلدرۋدى كوزدەدىك. قازىر قىتايدا كوپتەگەن تۇقىمقورلار بار, اسىرەسە وسىمدىكتەردىڭ, جان-جانۋارلاردىڭ تۇقىمىن ساقتاۋ بىزدىڭ باستى ماقساتىمىز. بۇل بۇگىن بىزگە كەرەك بولماسا دا, 100 جىل, 1000 جىلدان كەيىن بولاشاق ۇرپاعىمىزعا كەرەك. قورعا ساقتالعان تۇقىم, گەن بىز ۇشىن باعا جەتپەس بايلىق. ال وسى بايلىقتى ساقتاپ قالۋ ۇشىن بىز ۇكىمەتكە الاقان جايامىز. بىراق مەملەكەت بىزدى ۇنەمى باعىپ وتىرا المايدى عوي. سوندىقتان جىلقى شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىندار وزىن-وزى باعاتىن دەڭگەيگە جەتۋى كەرەك. سوندا عانا مەملەكەت بۇل سالانىڭ ەكونوميكالىق قۇندىلىعىن تۇسىنەتىن بولادى. مەملەكەت ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن مويىنداعاندا عانا قولداۋ بىلدىرەدى. مىنە, بىز وسىنداي سەبەپتەرمەن, عالىممىن دەگەن جانعا بىر سالانى زەرتتەۋدى مىندەتتەدىك. مەن وزىم قىتايداعى قازاق جىلقىسىن زەرتتەيمىن. 2010 جىلى قازاقستانداعى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنەن كانديداتتىق قورعادىم.

- قىتايدا جىلقى ونىمدەرىنە سۇرانىس قالاي؟

- قازىر قىتاي جىلقى سانى بويىنشا امەريكادان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا تۇرادى. بالكىم بولاشاقتا بىرىنشى ورىنعا شىعاتىن شىعار. ال قازاقستان جىلقى سانى بويىنشا, مەنىڭ بىلۋىمشە, 9 جانە 10-ورىندا. الايدا, بىزدە جىلقى سانى بولعانىمەن ساپا جوق. سوعان قاراماستان قىتايدا جىلقى ەتىنە دەگەن سۇرانىس جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. ورتالىق قىتايدا تۇراتىن تازا حانزۋ ۇلتىنىڭ وزى قازىر جىلقى ەتىن جەۋگە قۇمار. بۇرىن ولاردىڭ دارىگەري ۇستانىمىندا جىلقى ەتى پايداسىز تاعام رەتىندە تانىلىپ كەلگەن بولاتىن. بىراق قازىرگى عىلىمي تەحنولوگييانىڭ زەرتتەۋى بويىنشا جىلقى ەتىندە حولەستەريننىڭ تومەندىگى, ونىڭ قۇرامىنداعى قانىقپاعان ماي قىشقىلىنىڭ جوعارىلىعى, ونىڭ ازىقتىق قۇنارلىلىعىنىڭ جوعارى ەكەندىگى جانە جۇرەك-قان تامىرلارىنا تيگىزەر وڭ اسەرىنىڭ كوپ ەكەندىگى انىقتالدى. سوندىقتان دا قىتاي حالقى جىلقى ەتىنە قىزىعىپ وتىر. ەكىنشى جاعىنان قوي, سيىر, دوڭىز بارلىعى دا اۋسىل اۋرۋىمەن اۋىراتىندىقتان, بۇل جانۋارلاردىڭ ەتىنە دەگەن سۇرانىس تومەندەدى. سونىمەن قاتار, قالتاسىندا اقشاسى بار ادامدار, باسقا تۇرلى تاعامدى جەگىسى كەلەدى, سونىڭ سالدارىنان جىلقى ەتىنە دەگەن سۇرانىس جىل ساناپ كوبەيىپ كەلەدى. بۇل قازىر قىتايداعى جىلقى مالىنا تونگەن ۇلكەن قاتەر دەۋگە بولادى. ۇلكەن بازارلاردا, قاساپحانالاردا سويا بەرسە, جىلقى تاۋسىلاتىنى انىق قوي. مىسالى بۇكىل قىتاي ەلىنىڭ جىلقىسى ەكى-اق جىلعا جەتەدى ەكەن. ال بىزدىڭ ەلدە «قازاقستاننان كەلگەن ونىم» دەسە ەڭ تازا ونىم رەتىندە قابىلدايدى.

gymyngul1

گىمىڭگۇلگە “جانسايا” شق ديرەكتورى الىبەك بازارعاليەۆتىڭ مىڭگىزگەن قاسقا ايعىرى

- سىزدەردە جىلقىنىڭ قانشا تۇقىم-تۇرى بار؟

- قىتايدا جىلقىنىڭ 26 تۇقىمى بار ەدى. كەيبىرىنىڭ تۇقىمى قۇرىپ كەتتى. ال شۇار-دا تورت جەرگىلىكتى تۇقىم, ەكى بۋدان تۇقىم بار. قازىر سانى ازايىپ كەتكەن جىلقىلاردىڭ قاتارىندا موڭعول جىلقىسى, تيبەت جىلقىسى, باركول جىلقىسى بار. ال قىتايداعى قازاق جىلقى تۇقىمىنىڭ سانى ەداۋىر جاقسى. ازىرگە تۇقىمى ازايعان جىلقىلارعا قىتاي اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنەن ارنايى اقشا بولىپ, تۇقىمنىڭ جويىلىپ كەتۋىنىڭ الدىن الىپ, قورعاپ وتىر. جىلىنا بىر تۇقىمعا 800 مىڭ ييۋان (40 ملن تەڭگە) بولىپ, تۇقىمدى ساقتاپ قالۋعا جاعداي جاساپ وتىر. سونىمەن قاتار, بىزدە جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىنا نەگىزدەلگەن 5 جىلدىق جوسپار قويىلادى. وتكەن جىلى سوڭعى بەس جىلدىق جوسپاردى قورىتىندىلاۋ بارىسىندا ونىمدى جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى العا قويدى. ون جىلدىڭ الدىندا قولداماعان سالاعا, ەندى كوڭىل اۋدارىپ وتىر. بۇعان بىرىنشى سەبەپ, سپورت جىلقىسىنىڭ ترانزيتتىك ماسەلەسىنىڭ تيىمدى جولعا قويىلماۋى. سودان بولىپ اسىل تۇقىمدى جىلقىلاردى بەيجىڭ سەكىلدى ۇلكەن قالالاردا بار بولعانى كۇندەلىكتى مىنىس اتى رەتىندە ات مىنۋ كلۋبتارى عانا پايدالاندى. كەرىسىنشە شيڭجاڭ, موڭعولكۇرە سەكىلدى القاپتى جايلاۋى بار, جىلقى وسىرۋگە قولايلى وڭىرلەرگە ونىمدى جىلقى تۇقىمىن وسىرۋگە مۇمكىندىك بەردى. ولارعا قويىلعان مىندەت, جىلقىنىڭ سۇتى مەن ەتىن جانە بۋاز بيەنىڭ زارىن (نەسەبىن) جينايدى.

- زارىن جيناعانى قالاي؟

- ون جىلدان بەرى ىلە وبلىسىنىڭ كۇنەس اۋدانىندا ارنايى وسى سالامەن, ياعني بۋاز بيەنىڭ زارىن جيناۋمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتار بار. بىر بيە جىلىنا 2-3 مىڭ ييۋان (100-150 مىڭ تەڭگە) كىرىس كىرگىزە الادى. ونسىز دا بوسقا توگىلىپ جاتقان نەسەپتى جيىپ الىپ, ارنايى ورىنعا تاپسىرادى. نەسەپتەن الىنعان گورموندار ارقىلى امەريكادا ايەل ادامداردىڭ قارتايۋىنىڭ الدىن الاتىن دارى جاسالادى. مەنىڭ ەستۋىم بويىنشا 2008 جىلى 1 گرامى 500 ييۋان (25000 تەڭگە) بولاتىن. بۇل دەگەن سوز بۋاز بيەنىڭ نەسەبى التىننان قىمبات دەگەن سوز. يا, نەسەپتەن تاپقان پايدامەن ەشكىم قابىرعاسىن جاپپايدى دەپ ويلاۋلارىڭىزعا بولادى, بىراق تىم بولماسا, كۇندەلىكتى جەم-شوپتىڭ اقشاسىن تابۋعا بولادى عوي. وسى نەگىزدە كۇنەستەگى قازاق جىلقىسىنىڭ سانى 100 مىڭنان استى.

ال سىزدەردە وسىنشاما كوپ جىلقىلارىڭىز بولا تۇرا, ونىڭ ونىمدەرىن كەرەككە جاراتا الماعاندارىڭىزعا قاراپ مەن ويلانىپ قالدىم. ايتپەسە بىز ۇشىن بىر شارۋاشىلىقتا, بىر قوجالىقتا مىڭ, ەكى مىڭ جىلقى بولۋ دەگەن تۇسىمىزگە كىرمەگەن ساندار. بىز التاي وڭىرىنەن 200 باس جىلقىسى بار قازاق بايلارىن كورىپ قۋانامىز. ال سىزدەر قولدارىڭىزدا بار ونىمدى ۇقساتىپ پايدالانۋدى مەڭگەرمەگەن ەكەنسىزدەر. قازىر قازاقستان, موڭعولييا, قىرعىزستان قاتارلى قوس-قوس جىلقى ۇستاپ وتىرعان ەلدەرگە امەريكا قىزىعا قاراپ وتىر. ەگەر سىزدەر مۇمكىندىك بەرسەڭىزدەر, ولار وزدەرى-اق كەلىپ, سىزدەرگە نەسەپتەن اقشا جاساۋدى ۇيرەتىپ بەرەر ەدى.

gymyngul4

گىمىڭگۇل مۇقانتايقىزى مەن “جانسايا” شق ديرەكتورى الىبەك بازارعاليەۆ

- قىتايدا سپورتتىق باعىتتاعى جىلقىلارعا سۇرانىس ازايىپ كەتتى دەدىڭىز عوي…

- يا, 2011 جىلدارى بىز شەتەلدەن وتە كوپ جىلقى اكەلدىك. اعىلشىن, اراب جىلقىلارىن اكەپ العان بايلار ەندى سول جىلقىلارىن ساتا الماي وتىر. ول نە ەت بولىپ جارىتپايدى, نە سۇت بەرىپ جارىتپايدى. ال بايلاردىڭ ەندىگى كوزدەگەنى ەت-سۇت باعىتىنداعى جىلقىنى دامىتۋ. سول ۇشىن ماعان «قازاق جىلقىسىنىڭ ەتتى, سۇتتى باعىتىنداعى ايعىرلارىن جەتىلدىرىپ, سولاردان جاڭا تۇقىم شىعارايىق» دەگەن ۇسىنىس جاساپ وتىر. «وزىمىزدىڭ وسى باعىتتاعى جىلقىنىڭ تۇقىمىن اسىلداندىرىپ, قازاقستاننان دا ونىمدى جىلقى تۇقىمدارىن اكەلسەك» دەگەن ويلارىن ايتادى. دەمەك بىر كەزدە اسىل تۇقىمدى سپورت جىلقىسىنا قىزىعاتىن قالتالىلاردىڭ وزى قازىر ونىمدى جىلقىعا بەت بۇرىپ وتىر.

- قىتاي جىلقى شارۋاشىلىعىنا كوڭىل بولە باستادى دەپ وتىرسىز عوي, سوندا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بار ما؟

- ارينە بار. قىتاي جىلقى سانى بويىنشا بىرىنشى ورىندا تۇرعانىمەن, قازاقستانداعىداي بىر ورىنعا جيناقتالماعان. مىسالى قازاقستاننىڭ باتىسىندا عانا 170 مىڭنان استام جىلقى بار ەكەن. جانە باسقا وبلىستاردا دا جىلقى شارۋاشىلىعى جاقسى جولعا قويىلعان. قىتايدا شىڭجاڭ مەن ىشكى موڭعولييادا عانا جىلقى سانى بار دا, وزگى وڭىرلەردە شوعىرلانعان جىلقى جوق. قازىرگى ۋاقىتتا قىتاي ەلى جىلقى شارۋاشىلىعىنا قاتتى دەن قويا باستادى. باسقا مال شارۋاشىلىعىن دا قالىس قالدىرعان جوق, بىراق جىلقى مەن تۇيەگە دەگەن سۇرانىستىڭ كۇن ساناپ ارتىپ كەلە جاتقانى انىق. تۇيە شارۋاشىلىعىن ەستىگەن بولارسىزدار, قىتايدا الەم بويىنشا تۇيە سۇتىن وڭدەيتىن العاشقى كومپانييا قۇرىلدى. التاي ايماعىنىڭ بۋرىلتوعاي اۋدانىندا قۇرىلعان شۇبات جاساۋمەن اينالىساتىن كومپانييا حالىقارالىق دەڭگەيدە بىرىنشى ورىندا تۇر. ول كومپانييانىڭ ونىمدەرىن ىشكى قىتايداعى جوعارى دارەجەلى تۇتىنۋشىلار الىپ وتىر. سوندىقتان دا بۇل كاسىپورىننىڭ ونىمى وتە قىمبات. قاراپايىم ادامدار ساتىپ الا المايدى. 1 ليتر تۇيە سۇتى 36 ييۋان (1800 تەڭگە).

وسىنداي كومپانييالاردىڭ باستاماسىمەن قازىرگى كەزدە قىتايدا تۇيە شارۋاشىلىعى جاقسى دامىپ, تۇيە سۇتىنە دەگەن سۇرانىس ارتتى.

ال جىلقىعا كەلەر بولساق, قىتاي ەلىنىڭ پرەزيدەنتىنىڭ وزى بۇل سالاعا مويىن بۇرا باستادى. بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە جىلقى شارۋشىلىعىنا قاتىستى مال دارىگەرلەرىنىڭ حالىقارالىق كونفەرەنتسيياسى وتىپ جاتىر. سونىمەن قاتار, جىلىنا بىر رەت, سىزدەردەگى پالاتا سەكىلدى مەكەمە بار, سوعان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنەن ارنايى وكىل كەلىپ, مامانداردىڭ پىكىرىن تىڭدايدى. سوعان وراي الداعى جىلدا قانداي ماسەلەلەردى قاراستىرۋ كەرەك ەكەندىگىن كەلىسەدى.

img_5837

گىمىڭگۇل مۇقانتايقىزى بىر توپ جىلىقىتانۋشى عالىمنىڭ ورتاسىندا

- 1 ملرد قىتاي حالقىن جىلقى ەتىمەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن بە؟

- قازىرگى كەزدە الەمدىك جىلقى وسىرۋشىلەر قىتايدىڭ وسى سالاداعى قادامىن باقىلاپ وتىر. ەگەر بولاشاقتا قىتايدا ەتتى, سۇتتى جىلقى تۇقىمى داميتىن بولسا, بىزدىڭ قورىمىز جەتىسپەي قالاتىنى انىق. سوندىقتان بىز, ادەتتەگى جاعدايدا دا ىرگەدە وتىرعان قازاقستان بار, موڭعولييا بار, جايلاۋى كەڭ, جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەڭ قولايلى جەر ەكەنىن ايتامىز. سول ەلدەردەگى جىلقىنى وزىمىزدىڭ جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ قورى رەتىندە پايدالانۋدى كوزدەيمىز. مىسالى قازاقستاندا ونىمدى جىلقى شارۋاشىلىعى بويىنشا, مۇعالجار, كوشىم, جابى تۇقىمدارى بار. بىزدىڭ ەل وسى جىلقىلاردىڭ تۇقىمىن الۋعا كوپ كوڭىل بولەدى. تىم بولماسا, جىلقى ونىمدەرىن كوپتەپ كىرگىزۋدى قولعا الماقشىمىز.

- جىلقى مادەنيەتى, بۋدانداستىرۋ جايلى نە دەيسىز؟

- بۇگىنگى تاڭدا جىلقى مادەنيەتى سالاسى وتە كۇردەلى جاعدايدا. قىتايدا دا, قازاقستاندا دا جەرگىلىكتى جىلقى بار. يا, راس, قازاق جىلقىسىنىڭ سىرت كەلبەتى سۇلۋ كورىنبەيدى. بىراق ونىڭ تابيعي ەرەكشەلىگى بار عوي. ال قازاق جىلقىسىنىڭ سىرت كەلبەتىنىڭ سۇلۋلىعى ۇشىن بۋدان جاسايتىندار كوپ. ونىڭ نە كەرەگى بار؟ قانداي جىلقى تۇقىمىن باقساڭىزدار دا, تازا كۇيىندە باعۋعا بولادى عوي. اعىلشىن, اراب, احالتەكە باعۋعا بولادى, بىراق قازاق جىلقىسىنىڭ ار تۇقىمىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. تابيعي, تۇرعان ورتاسىنا قاراي بەيىمدەلۋىن, جاراتىلىس ەرەكشەلىگىن ەسكەرۋ كەرەك. جانە قازاق جىلقىسىنىڭ قوعامدىق ورتادا وزىندىك قۇنى بار. بالكىم اعىلشىن جىلقىسى ودان اقشالاي قىمبات بولۋى مۇمكىن, بىراق ول قازاق جىلقىسىنان الەۋمەتتىك جاعىنان قۇنسىز بولاتىنى انىق. اعىلشىن تۇقىمى بىر عانا سالا بويىنشا – سپورتتىق سالا بويىنشا دامىعان. ال قازاق جىلقى تۇقىمىنىڭ بىر ەرەكشەلىگى ودان مىنىس جىلقىسى دا, جۇيرىك, جورعا, كۇش كولىگى, ەتتى-سۇتتى باعىت بويىنشا دا جەتىلدىرۋگە بولادى.

gymyngul2

تانىمال جىلقىتانۋشى عالىم قايرات يسحان, گىمىڭگۇل مۇقانتايقىزى جانە “Argymaq.kz” پورتالىنىڭ باس رەداكتورى ەرجان جاۋباي

مىسالى اعىلشىن جىلقىسى دەسە سپورتتىق باعىتتا عانا ەلەستەتەمىز. ال جەرگىلىكتى جىلقى تۇقىمىنا تابيعي تۇرعىدا, ەكولوگييالىق, ونىمدىلىك جانە ونىڭ گەندىك قورىنا دا قارايتىن بولساق اعىلشىن جىلقىسىنان الدەنەشە ەسە قىمبات ەكەنىن كورەمىز. بارىمىز بىلەتىندەي, ەۋروپادا پونيدان باستاپ الىپ جۇك تارتاتىن جىلقىعا دەيىن, بارلىعى دا قورعاۋعا الىنىپ, جەتىلدىرىلىپ, باعىم-كۇتىمدە تۇر. دەمەك بىز ۇشىن دە قازاق جىلقىسى قاستەرلى بولۋى كەرەك. بۇل – كەلەر ۇرپاعىمىز ۇشىن ەشقانداي اقشاعا ساتىپ الۋعا كەلمەيتىن ۇلكەن قور, ۇلكەن بايلىق. سونىمەن قاتار, تۋريزم سالاسىنا, جورعا, جۇيرىك بويىنشا اقىلدىلىق جاعىنا باعىتتاۋعا دا بولادى.

جوعارىدا ايتقانىمداي, بىزدەن بىر قاتەلىك كەتتى, قىتايدا ىلە جىلقىسىن اعىلشىن جانە ورلوۆ جىلقىسىمەن بۋدانداستىردى. تىپتى, قوستاناي جىلقىسى, رەسەيدىڭ اۋىر جۇك تارتاتىن جىلقىسى قاتارلى 18 تۇرلى ايعىردى قوستى. سول ارقىلى ىلە جىلقىسىنىڭ تۇقىمدىق ەرەكشەلىگىن السىرەتىپ جىبەردى. جىلقى قىر-سىرىن بىلەتىن ۇلكەن عالىمدار بۇل ىسكە قاتتى قاپا بولدى. ىلە جىلقىسى بۇرىن الامانعا دا, جورعاعا دا قاتىناسا بەرەتىن, قازىر بۇل تۇقىمنان جورعا شىقپايتىن بولدى. جىلقىنىڭ جورعا بولاتىن ەرەكشە گەندىك جاراتىلىسىن جوعالتىپ الدىق. مۇنىڭ وزى بىز ۇشىن ورىنى تولماس جاعداي. وسى ماسەلەدەن كەيىن مەن بارىنشا بۋدانداستىرۋعا قارسى بولىپ كەلەمىن. سونىڭ ناتيجەسىندە قازىر ورىندى-ورىنسىز بۋدانداستىرۋ ازايدى.

img_5844

گىمىڭگۇل مۇقانتايقىزى ورالداعى “جامبىل” شق ديرەكتورى بولات اتكەەۆپەن جىلقى تۇقىمىن اسىلداندىرۋ بارىسىندا اڭگىمەلەسىپ تۇر

- قىتاي دامىعان ەل, تەحنولوگيياسى جەتىلگەن, ال داستۇرلى جىلقى شارۋاشىلىعىنا قالاي قارايدى؟

- قىتايدا داستۇرلى جىلقى شارۋاشىلىعىنان زاماناۋي جىلقى شارۋاشىلىعىنا قالاي وتۋ كەرەك دەگەن ماسەلە قارالىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە ونىمدى جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, جەرگىلىكتى تۇقىمدى قورعاۋ, ونىڭ ەكونوميكالىق قۇندىلىعىن ارتتىرۋ قاتارلى تۇيتكىلدەرىن الدىنعى ورىنعا قويىپ وتىر. 2010 جىلدان كەيىن بەيجىڭ اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىندە بىرنەشە جىلقى زەرتتەۋ ورتالىعى قۇرىلدى. سوندىقتان دا ونداعى جىلقىتانۋ سالاسى ەندى-ەندى تاي-تاي باسىپ كەلەدى. ال سىزدەردە داستۇرلى جىلقى شارۋاشىلىعى بويىنشا قانشاما جىلدىق تاريح بار. سوعان ساي قانشاما جىلقىعا ارنالعان كەڭ جايىلىم بار. بىلايشا ايتقاندا, قىتايلىق عالىمداردىڭ كوزىمەن قاراساق, سىزدەردىڭ التىندارىڭىز كومىلىپ جاتىر. سونى تەرىپ الۋعا مۇمكىندىكتەرىڭىز بولا تۇرىپ, مان بەرمەي وتىرسىزدار.

تاعى قايتالاپ ايتامىن, بىزگە اعىلشىن, اراب سەكىلدى اسىل تۇقىمدى جىلقىلارمەن باسەكەلەسۋدىڭ كەرەگى جوق, كەرىسىنشە وز قولىمىزدا باردى ۇقساتا بىلۋىمىز كەرەك. مىسالى ونىمدى جىلقى شارۋاشىلىعى دەگەن كەزدە بىزدىڭ ەسىمىزگە بىردەن قازاقستان تۇسۋى كەرەك قوي. وعان سەبەپ تە جوق ەمەس, قىتايدىڭ وقۋلىقتارىندا ەتتى, سۇتتى باعىتتاعى مۇعالجار, كوشىم جانە ياكۋت جىلقىسى بار. قازىرگى كەزدە وسى جىلقى تۇقىمدارىن قىتايعا اكەلۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ جاتىر.

وتكەن جىلى ىشكى موڭعوليياعا بارىپ جىلقى شارۋاشىلىعى بويىنشا لەكتسييا وقىدىم. سول كەزدە دە اتالعان جىلقى تۇقىمدارى تۋرالى ايتتىم. سەبەبى قازىر قىتايدا جىلقى تۇقىمىن ناقتىلاۋ, ىرىلەندىرۋ, باعىت بويىنشا, ساپا بويىنشا سۇرىپتاۋ جۇرىلىپ جاتىر. بۇل ۇشىن تۇقىمدى, اتالىق قوردى قايدان الامىز دەپ سۇرايتىندار كوپ. بىز بىردەن قازاقستانمەن بايلانىس ورناتۋدى ۇسىنامىز. قازاقستانعا ساپار جاساۋىمداعى باستى ماقساتىمنىڭ بىرى دە, وسى جىلقىلاردى وز كوزىممەن كورىپ, مامان رەتىندە ساراپتاۋ بولاتىن.

قازاقستان بۇل تۇرعىدا قىتايدان كوش ىلگەرى. سۇتتى-ەتتى باعىتقا ارناپ بولەك تۇقىم, سپورتتىق باعىتقا ارناپ بولەك تۇقىم جەتىلدىرىپ شىعاردى. وسى باعىتقا بولۋ جىلقىنىڭ بولاشاعىن ساقتاپ قالۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك. جانە قازاقستاننىڭ تاعى بىر ارتىقشىلىعى جىلقى زەرتتەيتىن جەرگىلىكتى مامانداردىڭ كوپتىگى. اسىرەسە ار شارۋاشىلىقتى وز باقىلاۋىنا الىپ وتىرعان جىلقىتانۋشى عالىمداردى كورگەن كەزدە قاتتى قۋاندىم. قىتايدا جىلقى شارۋاشىلىعىنا ارنالعان حالىقارالىق جيىندار وتە كوپ وتەدى. پىكىر الماسىپ, تاجىريبە بولىسۋ ۇشىن قازاقستاندىق عالىمدار دا سول جيىندارعا قاتىسىپ تۇرسا دەيمىن.

- قازاق جىلقىسىنىڭ شارۋاشىلىقتاعى ەرەكشەلىگىن ايتىپ جاتىرسىز عوي. ال گەندىك ەرەكشەلىگى قانداي دەگەن ساۋالعا توقتالىڭىزشى؟

- الەمدە جىلقى تۇقىمىنىڭ انالىق گەندىك ەرەكشەلىگى 18 تۇرلى بولادى ەكەن. قازاق جىلقىسى سونىڭ 13-ىن يەلەنىپتى. دەمەك, بىزدىڭ قازاق جىلقىسىنىڭ گەندىك, تۇقىمدىق باسىمدىعى جوعارى دەگەن سوز. بۇل قازاق جىلقىسىنىڭ الەمدىك جىلقى تۇقىمدارىنىڭ ىشىندە باستاۋشى توپتا تۇراتىنىن كورسەتەدى.

- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

بۇل دەرەكتى فيلمدە قىتايداعى قازاق جىلقىسىن زەرتتەپ جۇرگەن قانداسىمىز گىمىڭگۇل مۇقانتايقىزى جايلى كورسەتىلەدى.

erzhan-zhaubaiەرجان جاۋباي, argymaq.kz

دوباۆيت كوممەنتاريي

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *

Please Do the Math      
 

موجنو يسپولزوۆات سلەدۋيۋششيە HTML-تەگي ي اتريبۋتى: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>