Gımıñgül MUQANTAYQIZI: Qazaq jılqısınıñ tuqımın saqtap qalwımız kerek!

gymyngul3

Qıtayda turatın qandasımız, sol elde qazaq jılqısın zerttep jürgen ğalım, «Tarım» wnïversïtetiniñ professorı Gımıñgül Muqantayqızımen äñgimeleswdiñ säti tüsken edi. Jılqıtanwşı ğalım Qıtaydağı qazaq jılqı tuqımdarınıñ jay-küyin, eki el arasındağı osı sala boyınşa baylanıs, jılqı önimderin paydalanw jaylı öz oyımen bölisti.

 - Al, Gımıñgül Muqantayqızı, Atajurtqa qoş kelipsiz! Äñgimemizdi Qıtaydağı jılqı şarwaşılığınan bastasaq…

- Bul sala Qıtayda 20 jılday toqtap qaldı. Sebebi burın bul sala eginşilikte, mal şarwaşılığında qoldanılatın. Soñğı kezde texnïka qattı damıdı, barlığın avtomattandırdı. Mal baqsaq ta «motocïkl-atpen» bağatın boldıq. Sondıqtan da jılqını ösirw, onı kölik retinde paydalanw azaydı. Tipti, wnïversïtetterde jılqı şarwaşılığı twralı oqıtw da toqtap qalğan edi. Biraq 2003 jıldan keyin jılqı şarwaşılığın qayta qolğa ala bastadıq. Sebebi xalıqtıñ turmısı jaqsardı. Işer as, kïer kïim mol boldı, maşïna-texnïkağa qızığw toqtadı. Endi kerisinşe qaltalılar jılqığa qızığatın boldı. Olar jılqı bağıp, jılqı etin jep, jılqı sütin işkisi keldi. Osınday sebeptermen Qıtaydağı Beyjiñ, Şïñjan, Gwañjw, t.b. qatarlı iri qalalarda jılqı şarwaşılığın damıtw, onı tülik retinde bağw qayta qolğa alındı. Sonıñ arqasında bir kezde şetelge ketken baylar qayta kelip, ağılşın, arab jılqıların maldana bastadı. Türkimenstannan ala almasa da Qazaqstannan, Özbekstannan axalteke äkelip, Qıtayda ösirwdi qolğa aldı. Bul mäseleniñ ekinşi jağı – sport jılqıların damıtwdı qolğa alw edi. Osı arqılı memlekettiñ jılqı şarwaşılığına qatıstı sayasatınıñ özgerwine türtki bolamız ba dep oylap edi baylar. Biraq, oğan ruqsat berilmegendikten, 2003-2013 jıldar aralığında biz olarğa önimdi jılqı şarwaşılığın usınıp kördik. Yağnï, et-süt bağıtındağı jılqı şarwaşılığın damıtwdı ayttıq. Degenmen bul qadamımız da onşa qoldaw tappadı. Köbi taza qandı, asıl tuqımdı jılqılarmen ğana aynalısqısı keldi. Ğalımdar memlekettiñ bul äreketiniñ qate ekenin sol kezde-aq aytqan edi.

Mısalı sport bolmasa, ağılşın, axalteke, arab jılqılarğa Qıtayda ömir sürwdiñ keregi joq. Ol ïesine payda äkele almaydı. Kerisinşe şarwaşılıqqa şığın. Bir jıl taza qandı ağılşın jılqısın bağw üşin 20 mıñ ïyuan’ (1 mln teñge) ketedi. Yağnï, onday jılqını qarapayım xalıq bağa almaydı degen söz.

gymyngul

Gımıñgül Muqantayqızı Aqtöbedegi “Jansaya” ŞQ jayılımında

- Sizderde äygili ile jılqısı bar emes pe?

- Ïä, bizdegi biraz tanımal bolğan ile jılqısı. Keybir ğalımdar osı ile jılqısın ağılşın, arab, axaltekemen bwdandastırw arqılı sport jılqısın, jüyrik tuqım şığarwdı usındı. Al, qarañız endi, ağılşındar qazirgi taza qandı, asıl tuqımdı ağılşın jüyrikterin 300 jıl boyı surıptap, tuqım retinde jetildirw arqılı bügingi künge jetkizdi. Al biz onı qwıp jetw üşin uzaq waqıttıq selekcïya kerek. Japonïyada da sonday, olardıñ bäygelerinde de ağılşın jılqıları şawıp jür. Älemdi tamsandırıp otırğan Japonïya jaña jılqı tuqımın şığarwdı bilmey otırğan joq, olar oğan waqıt pen qarjını qurtwdı bekerşilik dep taptı. Sondıqtan biz ne istewimiz kerek. Biz de öz qolımızda bar mümkindikti, qolımızda bar jılqını jetildrwdi közdedik. Qazir Qıtayda köptegen tuqımqorlar bar, äsirese ösimdikterdiñ, jan-janwarlardıñ tuqımın saqtaw bizdiñ bastı maqsatımız. Bul bügin bizge kerek bolmasa da, 100 jıl, 1000 jıldan keyin bolaşaq urpağımızğa kerek. Qorğa saqtalğan tuqım, gen biz üşin bağa jetpes baylıq. Al osı baylıqtı saqtap qalw üşin biz ükimetke alaqan jayamız. Biraq memleket bizdi ünemi bağıp otıra almaydı ğoy. Sondıqtan jılqı şarwaşılığımen aynalısatındar özin-özi bağatın deñgeyge jetwi kerek. Sonda ğana memleket bul salanıñ ékonomïkalıq qundılığın tüsinetin boladı. Memleket ékonomïkalıq tïimdiligin moyındağanda ğana qoldaw bildiredi. Mine, biz osınday sebeptermen, ğalımmın degen janğa bir salanı zerttewdi mindettedik. Men özim Qıtaydağı qazaq jılqısın zertteymin. 2010 jılı Qazaqstandağı Qazaq Ulttıq Agrarlıq wnïversïtetinen kandïdattıq qorğadım.

- Qıtayda jılqı önimderine suranıs qalay?

- Qazir Qıtay jılqı sanı boyınşa Amerïkadan keyingi ekinşi orında turadı. Bälkim bolaşaqta birinşi orınğa şığatın şığar. Al Qazaqstan jılqı sanı boyınşa, meniñ bilwimşe, 9 jäne 10-orında. Alayda, bizde jılqı sanı bolğanımen sapa joq. Soğan qaramastan Qıtayda jılqı etine degen suranıs jıl sayın artıp keledi. Ortalıq Qıtayda turatın taza xanzw ultınıñ özi qazir jılqı etin jewge qumar. Burın olardıñ därigerï ustanımında jılqı eti paydasız tağam retinde tanılıp kelgen bolatın. Biraq qazirgi ğılımï texnologïyanıñ zerttewi boyınşa jılqı etinde xolesterïnniñ tömendigi, onıñ quramındağı qanıqpağan may qışqılınıñ joğarılığı, onıñ azıqtıq qunarlılığınıñ joğarı ekendigi jäne jürek-qan tamırlarına tïgizer oñ äseriniñ köp ekendigi anıqtaldı. Sondıqtan da qıtay xalqı jılqı etine qızığıp otır. Ekinşi jağınan qoy, sïır, doñız barlığı da awsıl awrwımen awıratındıqtan, bul janwarlardıñ etine degen suranıs tömendedi. Sonımen qatar, qaltasında aqşası bar adamdar, basqa türli tağamdı jegisi keledi, sonıñ saldarınan jılqı etine degen suranıs jıl sanap köbeyip keledi. Bul qazir Qıtaydağı jılqı malına töngen ülken qater dewge boladı. Ülken bazarlarda, qasapxanalarda soya berse, jılqı tawsılatını anıq qoy. Mısalı bükil Qıtay eliniñ jılqısı eki-aq jılğa jetedi eken. Al bizdiñ elde «Qazaqstannan kelgen önim» dese eñ taza önim retinde qabıldaydı.

gymyngul1

Gımıñgülge “Jansaya” ŞQ dïrektorı Älibek Bazarğalïevtiñ miñgizgen qasqa ayğırı

- Sizderde jılqınıñ qanşa tuqım-türi bar?

- Qıtayda jılqınıñ 26 tuqımı bar edi. Keybiriniñ tuqımı qurıp ketti. Al ŞUAR-da tört jergilikti tuqım, eki bwdan tuqım bar. Qazir sanı azayıp ketken jılqılardıñ qatarında moñğol jılqısı, tïbet jılqısı, Barköl jılqısı bar. Al Qıtaydağı qazaq jılqı tuqımınıñ sanı edäwir jaqsı. Äzirge tuqımı azayğan jılqılarğa Qıtay Awılşarwaşılığı mïnïstrliginen arnayı aqşa bölip, tuqımnıñ joyılıp ketwiniñ aldın alıp, qorğap otır. Jılına bir tuqımğa 800 mıñ ïyuan’ (40 mln teñge) bölip, tuqımdı saqtap qalwğa jağday jasap otır. Sonımen qatar, bizde jılqı şarwaşılığınıñ bügini men bolaşağına negizdelgen 5 jıldıq jospar qoyıladı. Ötken jılı soñğı bes jıldıq jospardı qorıtındılaw barısında önimdi jılqı şarwaşılığın damıtwdı alğa qoydı. On jıldıñ aldında qoldamağan salağa, endi köñil awdarıp otır. Buğan birinşi sebep, sport jılqısınıñ tranzïttik mäselesiniñ tïimdi jolğa qoyılmawı. Sodan bolıp asıl tuqımdı jılqılardı Beyjiñ sekildi ülken qalalarda bar bolğanı kündelikti minis atı retinde at minw klwbtarı ğana paydalandı. Kerisinşe Şïñjañ, Moñğolküre sekildi alqaptı jaylawı bar, jılqı ösirwge qolaylı öñirlerge önimdi jılqı tuqımın ösirwge mümkindik berdi. Olarğa qoyılğan mindet, jılqınıñ süti men etin jäne bwaz bïeniñ zärin (nesebin) jïnaydı.

- Zärin jïnağanı qalay?

- On jıldan beri ile oblısınıñ Künes awdanında arnayı osı salamen, yağnï bwaz bïeniñ zärin jïnawmen aynalısatın şarwaşılıqtar bar. Bir bïe jılına 2-3 mıñ ïyuan’ (100-150 mıñ teñge) kiris kirgize aladı. Onsız da bosqa tögilip jatqan nesepti jïıp alıp, arnayı orınğa tapsıradı. Nesepten alınğan gormondar arqılı Amerïkada äyel adamdardıñ qartayuınıñ aldın alatın däri jasaladı. Meniñ estwim boyınşa 2008 jılı 1 gramı 500 ïyuan’ (25000 teñge) bolatın. Bul degen söz bwaz bïeniñ nesebi altınnan qımbat degen söz. Ïä, nesepten tapqan paydamen eşkim qabırğasın jappaydı dep oylawlarıñızğa boladı, biraq tım bolmasa, kündelikti jem-şöptiñ aqşasın tabwğa boladı ğoy. Osı negizde Künestegi qazaq jılqısınıñ sanı 100 mıñnan astı.

Al sizderde osınşama köp jılqılarıñız bola tura, onıñ önimderin kerekke jarata almağandarıñızğa qarap men oylanıp qaldım. Äytpese biz üşin bir şarwaşılıqta, bir qojalıqta mıñ, eki mıñ jılqı bolw degen tüsimizge kirmegen sandar. Biz Altay öñirinen 200 bas jılqısı bar qazaq bayların körip qwanamız. Al sizder qoldarıñızda bar önimdi uqsatıp paydalanwdı meñgermegen ekensizder. Qazir Qazaqstan, Moñğolïya, Qırğızstan qatarlı qos-qos jılqı ustap otırğan elderge Amerïka qızığa qarap otır. Eger sizder mümkindik berseñizder, olar özderi-aq kelip, sizderge nesepten aqşa jasawdı üyretip berer edi.

gymyngul4

Gımıñgül Muqantayqızı men “Jansaya” ŞQ dïrektorı Älibek Bazarğalïev

- Qıtayda sporttıq bağıttağı jılqılarğa suranıs azayıp ketti dediñiz ğoy…

- Ïä, 2011 jıldarı biz şetelden öte köp jılqı äkeldik. Ağılşın, arab jılqıların äkep alğan baylar endi sol jılqıların sata almay otır. Ol ne et bolıp jarıtpaydı, ne süt berip jarıtpaydı. Al baylardıñ endigi közdegeni et-süt bağıtındağı jılqını damıtw. Sol üşin mağan «qazaq jılqısınıñ etti, sütti bağıtındağı ayğırların jetildirip, solardan jaña tuqım şığarayıq» degen usınıs jasap otır. «Özimizdiñ osı bağıttağı jılqınıñ tuqımın asıldandırıp, Qazaqstannan da önimdi jılqı tuqımdarın äkelsek» degen oyların aytadı. Demek bir kezde asıl tuqımdı sport jılqısına qızığatın qaltalılardıñ özi qazir önimdi jılqığa bet burıp otır.

- Qıtay jılqı şarwaşılığına köñil böle bastadı dep otırsız ğoy, sonda memleket tarapınan qoldaw bar ma?

- Ärïne bar. Qıtay jılqı sanı boyınşa birinşi orında turğanımen, Qazaqstandağıday bir orınğa jïnaqtalmağan. Mısalı Qazaqstannıñ batısında ğana 170 mıñnan astam jılqı bar eken. Jäne basqa oblıstarda da jılqı şarwaşılığı jaqsı jolğa qoyılğan. Qıtayda Şıñjañ men Işki Moñğolïyada ğana jılqı sanı bar da, özgi öñirlerde şoğırlanğan jılqı joq. Qazirgi waqıtta Qıtay eli jılqı şarwaşılığına qattı den qoya bastadı. Basqa mal şarwaşılığın da qalıs qaldırğan joq, biraq jılqı men tüyege degen suranıstıñ kün sanap artıp kele jatqanı anıq. Tüye şarwaşılığın estigen bolarsızdar, Qıtayda älem boyınşa tüye sütin öñdeytin alğaşqı kompanïya qurıldı. Altay aymağınıñ Bwrıltoğay awdanında qurılğan şubat jasawmen aynalısatın kompanïya xalıqaralıq deñgeyde birinşi orında tur. Ol kompanïyanıñ önimderin işki Qıtaydağı joğarı därejeli tutınwşılar alıp otır. Sondıqtan da bul käsiporınnıñ önimi öte qımbat. Qarapayım adamdar satıp ala almaydı. 1 lïtr tüye süti 36 ïyuan’ (1800 teñge).

Osınday kompanïyalardıñ bastamasımen qazirgi kezde Qıtayda tüye şarwaşılığı jaqsı damıp, tüye sütine degen suranıs arttı.

Al jılqığa keler bolsaq, Qıtay eliniñ prezïdentiniñ özi bul salağa moyın bura bastadı. Bügingi künniñ özinde jılqı şarwşılığına qatıstı mal därigerleriniñ xalıqaralıq konferencïyası ötip jatır. Sonımen qatar, jılına bir ret, sizderdegi palata sekildi mekeme bar, soğan Awıl şarwaşılığı mïnïstrliginen arnayı ökil kelip, mamandardıñ pikirin tıñdaydı. Soğan oray aldağı jılda qanday mäselelerdi qarastırw kerek ekendigin kelisedi.

img_5837

Gımıñgül Muqantayqızı bir top jılıqıtanwşı ğalımnıñ ortasında

- 1 mlrd qıtay xalqın jılqı etimen qamtamasız etw mümkin be?

- Qazirgi kezde älemdik jılqı ösirwşiler Qıtaydıñ osı saladağı qadamın baqılap otır. Eger bolaşaqta Qıtayda etti, sütti jılqı tuqımı damïtın bolsa, bizdiñ qorımız jetispey qalatını anıq. Sondıqtan biz, ädettegi jağdayda da irgede otırğan Qazaqstan bar, Moñğolïya bar, jaylawı keñ, jılqı şarwaşılığın damıtwğa eñ qolaylı jer ekenin aytamız. Sol elderdegi jılqını özimizdiñ jılqı şarwaşılığınıñ qorı retinde paydalanwdı közdeymiz. Mısalı Qazaqstanda önimdi jılqı şarwaşılığı boyınşa, muğaljar, köşim, jabı tuqımdarı bar. Bizdiñ el osı jılqılardıñ tuqımın alwğa köp köñil böledi. Tım bolmasa, jılqı önimderin köptep kirgizwdi qolğa almaqşımız.

- Jılqı mädenïeti, bwdandastırw jaylı ne deysiz?

- Bügingi tañda jılqı mädenïeti salası öte kürdeli jağdayda. Qıtayda da, Qazaqstanda da jergilikti jılqı bar. Ïä, ras, qazaq jılqısınıñ sırt kelbeti sulw körinbeydi. Biraq onıñ tabïğï erekşeligi bar ğoy. Al qazaq jılqısınıñ sırt kelbetiniñ sulwlığı üşin bwdan jasaytındar köp. Onıñ ne keregi bar? Qanday jılqı tuqımın baqsañızdar da, taza küyinde bağwğa boladı ğoy. Ağılşın, arab, axalteke bağwğa boladı, biraq qazaq jılqısınıñ är tuqımınıñ özindik erekşeligi bar. Tabïğï, turğan ortasına qaray beyimdelwin, jaratılıs erekşeligin eskerw kerek. Jäne qazaq jılqısınıñ qoğamdıq ortada özindik qunı bar. Bälkim ağılşın jılqısı odan aqşalay qımbat bolwı mümkin, biraq ol qazaq jılqısınan älewmettik jağınan qunsız bolatını anıq. Ağılşın tuqımı bir ğana sala boyınşa – sporttıq sala boyınşa damığan. Al qazaq jılqı tuqımınıñ bir erekşeligi odan minis jılqısı da, jüyrik, jorğa, küş köligi, etti-sütti bağıt boyınşa da jetildirwge boladı.

gymyngul2

Tanımal jılqıtanwşı ğalım Qayrat Ïsxan, Gımıñgül Muqantayqızı jäne “Argymaq.kz” portalınıñ Bas redaktorı Erjan Jawbay

Mısalı ağılşın jılqısı dese sporttıq bağıtta ğana elestetemiz. Al jergilikti jılqı tuqımına tabïğï turğıda, ékologïyalıq, önimdilik jäne onıñ gendik qorına da qaraytın bolsaq ağılşın jılqısınan äldeneşe ese qımbat ekenin köremiz. Bärimiz biletindey, ewropada ponïdan bastap alıp jük tartatın jılqığa deyin, barlığı da qorğawğa alınıp, jetildirilip, bağım-kütimde tur. Demek biz üşin de qazaq jılqısı qasterli bolwı kerek. Bul – keler urpağımız üşin eşqanday aqşağa satıp alwğa kelmeytin ülken qor, ülken baylıq. Sonımen qatar, twrïzm salasına, jorğa, jüyrik boyınşa aqıldılıq jağına bağıttawğa da boladı.

Joğarıda aytqanımday, bizden bir qatelik ketti, Qıtayda ile jılqısın ağılşın jäne orlov jılqısımen bwdandastırdı. Tipti, Qostanay jılqısı, Reseydiñ awır jük tartatın jılqısı qatarlı 18 türli ayğırdı qostı. Sol arqılı ile jılqısınıñ tuqımdıq erekşeligin älsiretip jiberdi. Jılqı qır-sırın biletin ülken ğalımdar bul iske qattı qapa boldı. Ile jılqısı burın alamanğa da, jorğağa da qatınasa beretin, qazir bul tuqımnan jorğa şıqpaytın boldı. Jılqınıñ jorğa bolatın erekşe gendik jaratılısın joğaltıp aldıq. Munıñ özi biz üşin orını tolmas jağday. Osı mäseleden keyin men barınşa bwdandastırwğa qarsı bolıp kelemin. Sonıñ nätïjesinde qazir orındı-orınsız bwdandastırw azaydı.

img_5844

Gımıñgül Muqantayqızı Oraldağı “Jambıl” ŞQ dïrektorı Bolat Ätkeevpen jılqı tuqımın asıldandırw barısında äñgimelesip tur

- Qıtay damığan el, texnologïyası jetilgen, al dästürli jılqı şarwaşılığına qalay qaraydı?

- Qıtayda dästürli jılqı şarwaşılığınan zamanawï jılqı şarwaşılığına qalay ötw kerek degen mäsele qaralıp jatır. Sonıñ işinde önimdi jılqı şarwaşılığın damıtw, jergilikti tuqımdı qorğaw, onıñ ékonomïkalıq qundılığın arttırw qatarlı tüytkilderin aldınğı orınğa qoyıp otır. 2010 jıldan keyin Beyjiñ Agrarlıq wnïversïtetinde birneşe jılqı zerttew ortalığı qurıldı. Sondıqtan da ondağı jılqıtanw salası endi-endi täy-täy basıp keledi. Al sizderde dästürli jılqı şarwaşılığı boyınşa qanşama jıldıq tarïx bar. Soğan say qanşama jılqığa arnalğan keñ jayılım bar. Bılayşa aytqanda, qıtaylıq ğalımdardıñ közimen qarasaq, sizderdiñ altındarıñız kömilip jatır. Sonı terip alwğa mümkindikteriñiz bola turıp, män bermey otırsızdar.

Tağı qaytalap aytamın, bizge ağılşın, arab sekildi asıl tuqımdı jılqılarmen bäsekeleswdiñ keregi joq, kerisinşe öz qolımızda bardı uqsata bilwimiz kerek. Mısalı önimdi jılqı şarwaşılığı degen kezde bizdiñ esimizge birden Qazaqstan tüswi kerek qoy. Oğan sebep te joq emes, Qıtaydıñ oqwlıqtarında etti, sütti bağıttağı muğaljar, köşim jäne yakwt jılqısı bar. Qazirgi kezde osı jılqı tuqımdarın Qıtayğa äkelw mäselesi qarastırılıp jatır.

Ötken jılı Işki Moñğolïyağa barıp jılqı şarwaşılığı boyınşa lekcïya oqıdım. Sol kezde de atalğan jılqı tuqımdarı twralı ayttım. Sebebi qazir Qıtayda jılqı tuqımın naqtılaw, irilendirw, bağıt boyınşa, sapa boyınşa surıptaw jürilip jatır. Bul üşin tuqımdı, atalıq qordı qaydan alamız dep suraytındar köp. Biz birden Qazaqstanmen baylanıs ornatwdı usınamız. Qazaqstanğa sapar jasawımdağı bastı maqsatımnıñ biri de, osı jılqılardı öz közimmen körip, maman retinde saraptaw bolatın.

Qazaqstan bul turğıda Qıtaydan köş ilgeri. Sütti-etti bağıtqa arnap bölek tuqım, sporttıq bağıtqa arnap bölek tuqım jetildirip şığardı. Osı bağıtqa bölw jılqınıñ bolaşağın saqtap qalwğa ülken mümkindik. Jäne Qazaqstannıñ tağı bir artıqşılığı jılqı zertteytin jergilikti mamandardıñ köptigi. Äsirese är şarwaşılıqtı öz baqılawına alıp otırğan jılqıtanwşı ğalımdardı körgen kezde qattı qwandım. Qıtayda jılqı şarwaşılığına arnalğan xalıqaralıq jïındar öte köp ötedi. Pikir almasıp, täjirïbe bölisw üşin qazaqstandıq ğalımdar da sol jïındarğa qatısıp tursa deymin.

- Qazaq jılqısınıñ şarwaşılıqtağı erekşeligin aytıp jatırsız ğoy. Al gendik erekşeligi qanday degen sawalğa toqtalıñızşı?

- Älemde jılqı tuqımınıñ analıq gendik erekşeligi 18 türli boladı eken. Qazaq jılqısı sonıñ 13-in ïelenipti. Demek, bizdiñ qazaq jılqısınıñ gendik, tuqımdıq basımdığı joğarı degen söz. Bul qazaq jılqısınıñ älemdik jılqı tuqımdarınıñ işinde bastawşı topta turatının körsetedi.

- Äñgimeñizge raxmet!

Bul derekti fïl’mde Qıtaydağı qazaq jılqısın zerttep jürgen qandasımız Gımıñgül Muqantayqızı jaylı körsetiledi.

erzhan-zhaubaiErjan Jawbay, argymaq.kz

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>