جىلقى مالىنىڭ تۇر-تۇسىنە بايلانىستى سارالاۋ

mongolia10

قازاق حالقىنىڭ كوشپەلى تۇرمىس-تىرشىلىگىندە تورت تۇلىك مالدىڭ ورنى ەرەكشە بولعاندىقتان, ولاردىڭ تۇر-تۇسىن دە دال انىقتاپ, وزىنە سايكەس ات قويىپ, ونى قولدانا بىلۋگە ەرەكشە مان بەرىپ كەلگەن. سوندىقتان دا بولار حالىقتىڭ دۇنيەتانىمىنان, سالت-ساناسى مەن ادەت-عۇرپىنان, نانىم-سەنىمىنەن تورت تۇلىك مالدىڭ تۇسىنە بايلانىستى, اسىرەسە جىلقى مالىنىڭ تۇر-تۇسىنە بايلانىستى اتاۋلار ايرىقشا ورىن الادى.

قازاق جىلقىشىلارى مال باسى بۇتىندىگىن كوبىنەسە ساناپ ەمەس, تۇرلەپ-تۇستەپ تۇگەندەگەن. ماسەلەن, جيرەن بايتال, قاسقا قۇلىن ت.ب. ار جىلقىنى تەك وزىنە تان تۇر-تۇسىمەن تانىعان. جىلقى مالىن تازا اق, قارا, سارى دەپ اتاۋ وتە سيرەك كەزدەسەدى, مۇنىڭ سەبەبى جىلقى تۇستەرىنىڭ وتە كۇردەلى, كوپتەگەن تۇستەردىڭ ارالاسىپ كەلۋىنەن بولسا كەرەك [1, 66 ب.].

تورت تۇلىك مالىن تۇستەپ تانىماعان, تىپتى قورا-قورا قويىن تۇر-تۇسىنە قاراپ اجىراتپاعان مالشى قازاق ەرتەرەكتە سيرەك كەزدەسكەن. اسىرەسە جىلقى مالىن تۇر-تۇسىنە قاراپ سارالاپ, ار تۇستى اتاۋىنا ساي تاپ باسىپ تانىپ, ونى تاراتۋعا كەلگەندە قازاقتار الدىنا جان سالماعان. وسىلايشا ومىر تالابىنان تۋىپ, عاسىرلار بويى قالىپتاسىپ, داستۇرگە اينالعان تورت تۇلىك مال تۇر-تۇسىنىڭ سان الۋان اتاۋلارى بۇگىندە تىل بايلىعىنان ەرەكشە ورىن الادى.

تاريحي مالىمەتتەرگە قاراعاندا, قىپشاق قوعامىندا اربىر رۋ-تايپانىڭ جىلقىلارى وزىنىڭ تۇر-تۇسىمەن ەرەكشەلەنەدى. كەيدە بەلگىلى بىر تايپانىڭ اتاۋى جىلقىسىنىڭ تۇسى بويىنشا انىقتالعان. بۇل جاعىنان باتىس قىپشاق بىرلەستىگىنىڭ قۇرامىنا ەنەتىن بىر تايپانىڭ «كۋلاباوعلى» (قۇلا جىلقىلى) اتالۋى, سونداي-اق, تۇركىستان قالاسىنداعى ق.ا.ياساۋي كەسەنەسىندە تايقازاندى جاعالاي «ون سان الاشتىڭ» ۇشىنا ون تۇرلى جىلقى قىلىنان شاشاقتار تاعىلعان ون تۋى ىلىنگەنى نازار اۋدارتادى. تۋلاردىڭ تۇستەرى: قاراكوك, شۇبار, تورى, كۇرەڭ, قۇلا, كەرى, بوز, بۋرىل, جيرەن, شابدار.

ەن-تاڭباسىز تاي مەن تايلاق, قوي مەن قوزىلى مال باققان اتابابالارىمىز وز مالىن مەنشىكتەپ, يەلىك ەتۋ ۇشىن ولاردى تۇسى-تۇگىنە قاراپ, تانىپ, ايىرۋدى ەرەكشە دامىتقان, سونىمەن قاتار جىلقى مالىنا ات قوياردا ونىڭ تۇر-تۇسىنە ەرەكشە مان بەرگەن. قامبار باتىردىڭ قاراقاسقاسى, قوبىلاندىنىڭ تايبۋرىلى, الپامىستىڭ بايشۇبارى, تارعىننىڭ بوزتارلانى, اقان سەرىنىڭ قۇلاگەرى, بالۋان شولاقتىڭ اقبوزاتى, جاڭگىر حاننىڭ اقمونشاعى, ابىلايدىڭ الشاڭبوزى, رايىمبەك باتىردىڭ كوكويناعى, تولەگەننىڭ بوزجورعاسى, تولىبايدىڭ شىمقاراسى وسى سوزىمىزگە دالەل. وز زەرتتەۋلەرىندە 250-دەي جىلقى تۇسىنە قاتىستى اتاۋلاردىڭ كوپشىلىگى اق تۇسكە (26-سى) بايلانىستى ەكەندىگىن (اقجال, اققۇيرىق, داۋاق, اقشاپ, اققۇلاق, اقبوز, اقسۇر ت.ب.) زەرتتەۋشى ت.ۆ.لينكو اتاپ كورسەتەدى [2].

موڭعولداردىڭ قولباسشىسى سۇلتان سايد وزىنىڭ قاسىم حاننىڭ ورداسىنا 1513 جىلى كەلگەندىگى تۋرالى م.دۋلاتيعا ايتقان اڭگىمەسىندە قاسىمنىڭ وعان بۇكىل مالى مەن جىلقى تابىندارىن ارالاتىپ كورسەتكەندىگىن ايتادى. سونان سوڭ: «مەنىڭ ەكى-اق اتىم بار, سول ەكەۋى وسىنشا مالىمنان ارتىق تۇرادى» – دەپتى. سايد دۋلاتيعا: «مەن بۇل ەكەۋىندەي مالدى ومىر بويى كورگەن ەمەسپىن», – دەيدى. قاسىم حان سول ەكى اتتىڭ بىرەۋىن سىيعا بەرىپتى. ونىڭ اتى «وعلان-تورۋق» ەكەن. م.قاشقاريدىڭ ەڭبەگىندە تورىع, تورۋع دەگەن سوزدەر «تورى» («تورى ات») دەگەن ماعىنا بەرىپ, جىلقىنىڭ تۇر-تۇسىن بىلدىرەدى [3, 42 ب.].

جىلقى مالىنىڭ تۇر-تۇستەرىن سوز ەتۋگە بايلانىستى تاعى بىر جاعداي ونىڭ تۇر-تۇسى جاسىنا بايلانىستى وزگەرىپ وتىراتىندىعى. جىلقىنىڭ قۇلىن, تاي كەزىندەگى تۇسى قۇنان, دونەن شىققاندا, بەستى بولعاندا وزگەرىپ كەتۋى مۇمكىن. ماسەلەن, كوك تاي وسە كەلە بوز دونەن بولۋى ىقتيمال. سوندىقتان تۇرتۇستىڭ جىلقى جاسىنا دا قاتىسى بار ەكەن.

تۇرىك عالىمى ا.شىناردىڭ زەرتتەۋىندە تۇرىك تىلىندەگى جىلقى تۇستەرىن اتاۋ ۇشىن قولدانىلعان سوزدەردى مىناداي ەكى توپقا بولەدى: 1) تەك قانا جىلقى تۇسىن بىلدىرەتىن سوزدەر; 2) كوبىنەسە تۇستى بىلدىرەتىن, سونىمەن قاتار جىلقى تۇسىن بىلدىرەتىن سوزدەر. بىرىنشى توپقا تومەندەگى سوزدەر كىرەدى: جيرون (الا), سامان (قۇلا), تورىع (تورى), چاۆكار, بۋرىل (تەمىر قىر), سامانترويگ ت.ب. ەكىنشى توپقا بولسا تومەندەگى سوزدەر كىرەدى: كوك, اق, قارا ت.ب. [3, 46 ب.].

سونداي-اق, قازاقتاردا جىلقىلاردىڭ تۇستەرى نەمەسە قىلدارىمەن بايلانىستى اتاۋلاردىڭ 33-تەن استام ەكەندىگىن ايتادى. مۇندا عالىمنىڭ ايتىپ وتىرعانى جىلقى تۇر-تۇسىن بىلدىرەتىن نەگىزگى جالاڭ اتاۋلار بولۋ كەرەك, سەبەبى قازاق تىلىندە جىلقى تۇسىن بىلدىرەتىن جالپى اتاۋلار كورسەتىلگەن مولشەردەن الدەقايدا كوپ كەزدەسەدى.

«ديۋاني لۇعات يت-تۇركتە» جىلقىنىڭ تۇسىنە قاتىستى اتاۋلار جايى دا سوز بولعان. ونى وسى ەڭبەكتەگى تورت تۇلىك مال اتاۋلارىن زەرتتەگەن م.بەيسەنوۆانىڭ ديسسەرتاتسيياسىنان كەزدەستىرە الامىز. «ديۋاني لۇعات يتتۇركتە» جىلقىنىڭ سىرتقى تۇرىنە, تۇسىنە قاتىستى اتاۋلار مىناداي سيپاتتا بەرىلگەن: الا ات, تۇكۇز ات (توبەل ات), ااق ات (اقبوز ات), بويمال ات (الا مويىن ات), بۇل ات (الا اياق ات), يالعى ات (اق جال ات), ياعىز ات (قاراگەر ات), وي ات (تورى ات), ور ات (جيرەن ات), تەزۇكلىك (قاسقا ات), تىش ات (قاسقا ات), تىع ات (قوڭىر ات), تورىع (تورى ات), توم-تورۋع (ناعىز تورى ات), ۋعار ات (قاسقا ات), چىندان ات (سارى ات), چىلگۋ ات (قۇلا ات), قاشقا ات (قاسقا ات), قىز عۋل ات (كوك تەڭبىل ات), قىر ات (قۇلا ات), قۇلا ات (قۇلا ات)» [4, 35 ب.].

قازاق تىلىندەگى نەگىزگى تۇر-تۇستەردىڭ اتاۋلارىن ساناساق, ون بىر بولادى: قىزىل, سارى, جاسىل, كوك, كۇلگىن, قوڭىر, قارا, سۇر, بوز, اق, كوگىلدىر. بىراق تورت تۇلىك مالدىڭ تۇر-تۇس اتاۋلارى وزىنشە دە, باسقا تۇر-تۇستەردىڭ اتاۋلارى وسى سوزدەرگە قوسىمشا, قوسارلانا ايتىلىپ جانە سالىستىرمالى تۇردە جاسالىپ جاتادى [5, 84 ب.].

بەلگىلى ەتنولوگ جاعدا بابالىقۇلى جىلقى تۇستەرىنىڭ بىر مىڭعا جاقىن بولاتىنىن انىقتاعان. «قازاق حالقى بۇكىل وڭ-تۇستى قىلاڭ, باران دەپ ەكى تەكتى توپقا جىكتەيدى. قىلاڭ دەگەنىاق, بوز, اق بوز, شاڭقان, شاڭقان بوز, تارلان, اق تارلان, ت. ب. باران دەگەنى قارا, قوڭىر, كوك, جاسىل, قىزىل, كۇرەڭ, جيرەن, تورى, سۇر, كۇلگىن, قۇلا, شابدار, سارى, ت.ت. حالقىمىزدىڭ بارانعا جىكتەگەن وڭ-تۇستەرى تابيعاتتاعى كەمپىرقوساق تۇسى نەگىزىندە اتالعان دەۋگە بولادى», – دەپ جىلقى مالىنا تان تۇستەردى اتاپ كورسەتەدى [6].

ەرتەدەگى جىلقىلى بايلار دا جىلقى تابىندارىن باران توپ, قىلاڭ توپ دەپ ەكىگە بولۋ راسىمىن جاساعان. بارانعا: كەرى, قارا, تورى, جيرەن, كۇرەڭ; قىلاڭعا: بوز, بۋرىل, قۇلا, شابدار, الا, كوكالا, قارالا ت.ب. كىرگەن. جالپى باران, قىلاڭ اتتى سوزدەردىڭ استارىندا اق پەن قارا, ياعني ار نارسەنى ەكىگە جارىپ, اق پەن قاراعا بولۋ پرينتسيپى قالىپتاسقان [1, 67 ب.].

ا.توقتاباەۆتىڭ ەتنوگرافييالىق تۇرعىدان جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ ەڭبەگىندە جىلقى تۇسىنە قاتىستى 200-گە جۋىق اتاۋلاردى 8 توپقا بولىپ كورسەتكەن.

قازاقتىڭ مال شارۋاشىلىعىن زەرتتەۋشى ح.ارعىنباەۆتىڭ ەڭبەكتەرىنەن جىلقى تۇسىن بەرەتىن اتاۋلاردىڭ ۇش توبىن كەزدەستىرەسىز: قىلاڭ, باران, الا.  قىلاڭعا  اق بوز, بۋرىل, كوك بۋرىل, تەڭبىل, قۇباقان, سارى, قۇلا, قۇلا جيرەن, شابدار, كوك, سۇر, قۇلا كەر, نار قىزىل, قىزىل, سارى قىزىل تۇستەردى, بارانعا تورى, قارا, قارا كوك, قارا سۇر, قوڭىر, جيرەن, كۇرەڭ تۇستەردى, ال الاعا سارى الا, سۇر الا, كوك الا, كەر الا, قارا الا, قوڭىر الا, كۇرەڭ الا, شۇبار جاتادى [7, 90 ب.].

جىلقى مالىنىڭ تۇر-تۇسىنە قاتىستى اتاۋلاردى توپتاستىرا بەرۋدە جوعارىدا اتى اتالعان ەتنولوگ ج.بابالىقۇلىنىڭ ەڭبەگى وزگەلەردەن ايرىقشا. سەبەبى اۆتور تۇر-تۇستەردى مەيلىنشە جان-جاقتى قاراستىرىپ, جۇيەلەپ بەرگەن.

اتا-بابالارىمىز مالداعى الا تۇستى: ساۋىسقان الا, يت الا دەپ ەكى توپقا جىكتەيدى. وزگەرمەيتىن, قۇبىلمايتىن, بىر تال تۇك نەمەسە قىلىن قيسايتپايتىن, تابيعي تۇسىن, ۇلگى, كولەم قالپىن بۇزبايتىن الا جىلقىنى – ساۋىسقان الا دەپ اتايدى.

تابيعي ۇلگى, پىشىن, قالىپ ساقتامايتىن, دەنەدە بەلگىلى بىر تۇراقتى ورنى جوق, بىردە ۇلكەن, بىردە كىشى, قىڭىر-قيسىق, تۇراقسىز وڭ-تۇستى اتتى يت الا دەپ اتايدى. شىندىعىندا, جىلقى جانۋاردىڭ تۇسى «يت الاعا» جاقىن. سەبەبى مەڭسىز, قالسىز, داقسىز, جىلقى كەمدە-كەم كەزىگەدى.

قازاقتىڭ جىلقىعا بايلانىستى شىققان نانىم-سەنىمدەرىنىڭ ىشىندە جىلقى مالىنىڭ تۇسىنە بايلانىستى جورا-جوسىقتارى وز الدىنا بىر سالا دەسە بولادى. تۇركى-موڭعول كوشپەندىلەرىنىڭ «جىلقى عۇرپىن» زەرتتەگەن ل.پ.پوتاپوۆ جىلقى تۇسىنىڭ سالت-داستۇردەگى مانىنىڭ ايرىقشا ەكەندىگىنە توقتالادى [8, 24 ب.].

قازاق حالقىنىڭ تۇسىنىگىندە بۇرىن جىلقىنىڭ قاي تۇسى جاقسى بولىپ سانالعاندىعىن ۇلتىمىزدىڭ سالت-داستۇرلەرىنەن, نانىم-سەنىمدەرىنەن بايقاۋعا بولادى. ت.الىشەروۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاق اتتىڭ تورى, كۇرەڭ تۇستىسىن جوعارى باعالاعان. مۇنداي ات ارى كورىكتى, ارى توزىمدى بولادى. ەگەر شاتى, قۇيرىعى, شوقتىعى قارا بولسا, ونىڭ دا جاقسى ات بولعانى. قاباعى, جالقۇيرىعى, شاتى, كوزدەرى مەن ەرىندەرى قارا بولسا, جيرەن جانە قۇلا ات تا جاقسى بولادى. بۋرىل ات تا وسىنداي. قارا جىلقىنىڭ كەيدە قىزىل جانە شەگىر كوزدىلەرى بولادى, ولار شالكەس مىنەزدى كەلەدى. كوك جىلقىنىڭ تاۋىرى سيرەك كەزدەسەدى, ال كوزىنىڭ ارت جاعى, قۇيرىعى بوزعىل, ارقاسىندا قارا جولاعى بار سۇر جىلقى دا جاقسى بولادى. الا جىلقىنى ەشكىم دە ماقتامايدى, ونىڭ اراسىنان جاقسى ات كوپ شىقپايدى [9, 48 ب.].

«تۇركىلەردە شىعىس كوك (كوگىلدىر جانە جاسىل), وڭتۇستىك قىزىل, باتىس اق, سولتۇستىك قارا تۇسپەن بەلگىلەنگەن. كۇلتەگىننىڭ مىنگەن اتتارىنىڭ تۇستەرىنىڭ شىعىسقا جاساعان ساپارلارىندا تورى مەن قۇلا, وڭتۇستىككە جاساعان ساپارلارىندا قىزىل, باتىسقا جاساعان ساپارلارىندا اق, سولتۇستىككە جاساعان ساپارلارىندا قاراكوك تۇسىندە بولۋى بىزگە بۇل جىلقى تۇستەرىنىڭ ونىڭ دۇشپانىنا قارسى ساپارىنىڭ باعىتىن دا بىلدىرەدى. بىر جاعىنان عۇن يمپەراتورى مەتەنىڭ دە اسكەر جۇيەسىن جىلقىلاردىڭ تۇستەرىنە قاراي قۇرعاندىعى بەلگىلى بولعان. مەتە قىتاي اسكەرلەرىن قورشاپ العاندا «شىعىسقا شۇبار, وڭتۇستىككە تورى, باتىسقا قاراكوك جىلقىلاردى ورنالاستىرعان. بۇنى تۇركىلەردىڭ قولدانعان سوعىس تەحنيكاسى دەۋگە بولادى» [3, 42 ب.].

قازىرگى قازاق ادەبيەتىندە, ونىڭ ىشىندە باسپاسوزدە حالقىمىزدىڭ ەڭ جاقسى كورەتىن تۇسى اقبوز دەپ دارىپتەلىپ جۇر. شىن مانىسىندە, حالقىمىزدىڭ بوز تۇستى ارداقتاۋى مۇلدەم باسقاشا ەكەنىن, ال قازاقتىڭ جىلقى تۇلىگىندەگى جاقسى كورگەن تۇسى قاراكوك بولعانىن قازاق حالقىنىڭ جىلقى شارۋاشىلىعىن زەرتتەۋشى ا.توقتاباەۆ ەل اراسىنان جيناعان ماتەريالدارىمەن دالەلدەيدى [1, 214 ب.].

تاجىريبەلى جىلقىشىلار مەن باپكەرلەر بوز تۇستىنىڭ باران تۇستىگە قاراعاندا السىز بولاتىنىن ايتادى. «قاراكوك نە جۇيرىكتى الام, نە بەرىكتى الام» دەگەن ماتەلدەن بەرىك اتتاردىڭ قاراكوك تۇستەن شىعاتىنىن بايقايمىز. مۇنان كەيىنگى قازاقتاردىڭ جاقسى كورەتىنى – شۇبار تۇستى جىلقى. اتبەگىلەردىڭ ايتۋىنشا, شۇباردىڭ تۇقىمى وتە از, بىراق ايرىقشا سۇيكىمدى كەلەدى.

بوز تۇستى جىلقىلاردى قادىرلەۋ ارتۇرلى ادەت-عۇرىپتارعا, جون-جورالارعا قاتىستى. بوز بيەنىڭ سۇتىنە شومىلسا, ادام بويىنداعى اۋرۋ-سىرقاۋ, قايعىقاسىرەت كەتەدى دەپ ىرىم قىلادى. سونداي-اق, ەل, جەر تاعدىرى سىنعا تۇسكەن شەشۋشى ۇرىستار الدىندا اقبوز ات سويىپ, اسكەرگە اق جول تىلەگەن. 1726 جىلى ۇش جۇزدىڭ باسى بىرىگىپ, ابىلقايىردى باس قولباسشى سايلاپ, جوڭعارعا قارسى شىققاندا وسىنداي راسىم ورىندالعان [1, 216 ب.].

جەڭىستىڭ حابارىن بىلدىرۋ ۇشىن اقبوز اتتى جاۋشى, جەڭىلىستى بىلدىرۋگە باران اتتى (قارا اتتى) جاۋشى جىبەرىلگەن. سونىمەن قاتار اقبوز اتتى قۇرباندىققا شالۋ: كوپتەن كەلمەگەن تۋىس-جەگجاتى كەلگەندە, جاۋگەرشىلىكتە جوعالىپ كەتكەن تۋماسى تابىلعاندا, تابىنداعى مال ولىپ, جىلقى شىعىنعا ۇشىراپ, توقتاماي قويعاندا, جەتى اتادان سوڭ قىز الىسقاندا, حان سايلاعاندا, ناۋرىز توي باستالاردا ورىندالادى.

ن.تورەقۇلوۆتىڭ «اقبوز ات» دەگەن شىعارماسىندا حالىق قاھارمانى ب.مومىشۇلى اقبوز اتتى قالايتىندىعىن: «جىلقىنىڭ اقبوزىن حالىق قاسيەتتى دەپ سانايدى. بىزدىڭ ەلدىڭ باتاگوي قاريياسى دا, ەل قورعايتىن باتىرى دا اقبوز ايعىر مىنگەن. ەگەر سول اتتىڭ يەسى شەيت بولسا, ونىڭ اسىنا اقبوز اتىن شالاتىن بولعان. بۇل ەرتەدەن كەلە جاتقان داستۇر, تۇسىنەسىڭ بە؟..» – دەگەنى اقبوز تۇستىڭ قادىر-قاسيەتىن كورسەتىپ تۇرعانداي [9, 163 ب.].

بۇرىن حاندار, بەكزادالار, اۋقاتتى باي ادامدار, باقسىلار, سال-سەرىلەر استىنداعى اتىنىڭ تۇسىمەن بىردەي كيىم تىككىزىپ كيگەن. ابىلاي حان الشاڭبوزىنا مىنگەندە, اق كيىم كيىپ شىققان. ا.مارعۇلان «جيرەنشەنىڭ اتى جيرەن تۇستى ات مىنىپ, جيرەن تۇستى كيىم كيگەنىنە بايلانىستى شىققان» دەپ تۇسىندىرەدى [10, 219 ب.].

مالدىڭ تۇر-تۇسىنە بايلانىستى ايتىلاتىن اتاۋلاردىڭ كەيبىرەۋلەرى تۇر-تۇستىك ماندە قولدانىلعانىمەن جانە تابيعاتتاعى تۇر-تۇستەرگە سايكەس كەلگەنىمەن ولاردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى دە بار. ماسەلەن, قىزىل جالاۋ جانە قىزىل ات, قىزىل سيىر دەگەندەگى قىزىل سوزىنىڭ مانى بىردەي ەمەس [5, 91 ب.].

حالقىمىزدىڭ تىلىندە جىلقى مالىنىڭ تۇر-تۇسىنە بايلانىستى كوپتەگەن فرازەولوگييالىق تىركەستەر قالىپتاسقان.

الالى جىلقى, اقتىلى قوي فرازەولوگييالىق تىركەسى مىڭعىرعان مال; تابىن-تابىن جىلقى; قوتان-قوتان قوي ماعىناسىن بەرەدى. ومىردە جىلقى مالىنىڭ ارتۇرلى تۇسى (تورى, كەر, جيرەن, قۇلا, بوز ت.ب.) باسىم بولسا, قويدا نەگىزىنەن اق تۇس باسىم بولىپ كەلەدى. فرازەولوگييالىق تىركەستىڭ ەتنومادەني مانى وسىندا جاتسا كەرەك.

مىسالى:

الالى جىلقى, اقتىلى قوي

اڭدىعان بورى جەمەي مە,

يەسى ۇيىقتاپ جاتقان سوڭ (ماحامبەت).

الا تايداي بۇلدىرۋ فرازەولوگييالىق تىركەسى ەكى تۇرلى ماعىنا بەرەدى: 1) لاڭ, بۇلىك سالدى, اتىستىرىپ-شابىستىردى, استان-كەستەنى شىقتى. مىسالى: ەلدى الا تايداي بۇلدىرىپ, سەنى مۇنشا نە قارا باستى, كوك توبەت! (س.وماروۆ). 2) قاتتى اشۋلاندى, دولداندى.

الا تايداي بولىنۋ. بولىنۋ, جەكەلەنۋ تارىزدى ماعىنادا قولدانىلادى. مىسالى: كۇن وتتى, اي وتتى. بىر ۋاقىتتا ەلدىڭ ىشى الا تايداي بولىنىپ, ادام باسى دال بولدى دا قالدى (ع.مۇسىرەپوۆ).

الا ايعىردان الا اياق تۋماسا دا, الا تۇياق تۋادى – نە بولسا دا (ادام نەمەسە مال) بارىبىر تەگىنە تارتاتىنىن ايتادى.

بىر بيەدەن الا دا تۋادى, قۇلا دا تۋادى – بىركەلكى, بىردەي نارسە (ادامدار) جوق دەگەندە ايتىلادى. مىسالى: بىر بيەدەن الا دا تۋادى, قۇلا دا تۋادى دەگەن راس قوي, سالىمنىڭ كىشى بالاسى تىم پىسىق, ۇلكەنى سورايىپ, ناعاشىلارىنا تارتقان بىلەم, وتە بوس (ات). بايقاپ وتىرساق, فرازەولوگييالىق تىركەستەر جاساۋدا الا سوزى جيى قولدانىلادى ەكەن. بۇل سوز تۇركى تىلدەرىندە جىلقى ماعىناسىن دا بىلدىرەدى. قازاق تىلىندە, تۇركى تىلدەرىنىڭ سوزدىكتەرىندە الا سوزىنىڭ كوبىنە سىندىق ماعىنالارى, جىلقىنىڭ تۇسىن بىلدىرەتىندىگى سوز بولادى دا, ال «ات» ماعىناسى كوپ ايتىلا بەرمەيدى. سوندىقتان ونىڭ «جىلقى ىشىندە كورنەكتى, جۇيرىك ات» ماعىناسىن بىلە بەرمەيمىز. قازاقتىڭ ەپوستىق جىرلارى مەن اقىن-جىراۋلار مۇراسىندا الا سوزى «ات», «ازبان» ۇعىمىندا جيى كەزدەسەدى. مىسالى: ەرلەر مىنگەن الاعا, كوڭىلىم تولدى ساناعا («الپامىس»). بۇل مىسالدا الانىڭ تۇسكە ەش قاتىسى جوق. اكادەميك ر.سىزدىق «ماحامبەتتىڭ ار سوزىن تۇسىنىپ وقىساق» دەگەن ماقالاسىندا [11, 72 ب.] اقىننىڭ بىر ولەڭىندەگى «مىنە الماعان الاعا-اي» دەگەن تارماعىنىڭ سوڭعى سوزى الاعاي, الا – «ات, ازبان», ياعني ول – «ەرتەڭنەن شاپسا كەشكە وزعان, ىلديدان شاپسا توسكە وزعان, توماعا كوزدى قاسقا ازبان» ەكەنىن ايتادى. بۇل سوز الا, الاشا, الاشا ات تۇلعاسىندا وزگە تۇركى تىلدەرىندە جيى قولدانىلادى. ورىسشا لوشاد سوزىن تۇركىنىڭ الاشا ات دەگەنىنەن شىققاندىعىن كورسەتەتىن پىكىر دە بار [12, 38 ب.].

الا سوزى قازاق تىلىندە سيمۆولدىق سوز بولىپ تانىلعان, ول مىقتى, كۇشتى جىلقىنىڭ سينونيمى, الاعا مىنۋ – باتىرلىقتىڭ, كۇشتىلىكتىڭ وبرازى. بۇل بەينەلى فرازەولوگيزم ەپوستاردا جيى قولدانىلعان: باتىر وزىنىڭ كۇشىن, ايباتىن كورسەتكىسى كەلگەندە, «جىلقى ىشىندە الامىن» دەيدى, سول سيياقتى «ەرلەر مىنگەن الاعا, كوڭىلى تولدى ساناعا» («الپامىس» جىرىندا), «مىنگەن اتى الا ەدى, قىلشىق جۇندى قارا ەدى» («قوبىلاندى» جىرىندا) [11, 72 ب.].

 پايدالانىلعان ادەبيەتتەر

1. توقتاباەۆ ا. قازاقتاردىڭ حىح ع. مەن حح ع. باسىنداعى جىلقى شارۋاشىلىعى. ت.ع.ك. ديسس. قولجازباسى. 07.00.07. – الماتى, 1992. –228 ب.

2. لينكو ت.ۆ. زوونيمى ۆ كازاحسكوم ي رۋسسكوم يازىكاح. اۆتورەف. ديسس. كفن. – الماتى, 1989. – 23 س.

3. شىنار ا. قازاقتار مەن تۇرىكتەردە جىلقى وسىرۋ مادەنيەتى جانە ونىڭ رولى (اۋد. كەنان كوچ). – شىمكەنت: الييا, 2001. – 135 ب.

4. بەيسەنوۆا م.س. م.قاشقاريدىڭ «ديۋاني لۇعات يت-تۇرك» ەڭبەگىندەگى تورت تۇلىك مال اتاۋلارى. ف.ع.ك. ديسس. قولجازباسى. 10.02.06. – الماتى, 1997, – 170 ب.

5. قايداروۆ ا.ت., ومىربەكوۆا ب., احتامبەرديەۆا ز.ت. تۇر-تۇستەردىڭ تىلدەگى كورىنىسى. – الماتى: انا تىلى, 1992. – 160 ب.

6. بابالىقۇلى ج. جىلقىنىڭ تۇسى // ەگەمەن قازاقستان, 2005, 25 مامىر.

7. ارعىنباەۆ ح. قازاقتىڭ مال شارۋاشىلىعى جايىندا ەتنوگرافييالىق وچەرك. – الماتى: عىلىم, 1969. – 172 ب.

8. پوتاپوۆ ل.پ. ميفى التاە-سايانسكيح نارودوۆ كاك يستوريچەسكيي يستوچنيك//ۆوپروسى ارحەولوگيي ي ەتنوگرافيي گورنوگو التايا. – گورنو التايسك, 1983. – س. 22-27.

9. ەر قاناتى (قۇراستىرعان ج. اۋپباەۆ). – الماتى: قاينار, 1987. – 328 ب.

10. مارعۇلان ا. ەجەلگى جىر, اڭىزدار. – الماتى: جازۋشى, 1985. – 368 ب.

11. سىزدىق ر. تىل جانە ۇلتتىق مادەنيەت (عىلىمي ماقالالار جيناعى). – تۇركىستان: تۇران, 2005. – 221 ب.

12. پولتسارستۆا زا كونيا… (لوشاد ۆ ميروۆوي كۋلتۋرە). سپب.: سلاۆييا, 2006. – 256 س.

بايتەليەۆا ج.د.

ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تىل بىلىمى ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى

argymaq.kz

دوباۆيت كوممەنتاريي

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *

Please Do the Math      
 

موجنو يسپولزوۆات سلەدۋيۋششيە HTML-تەگي ي اتريبۋتى: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>