Jılqı malınıñ tür-tüsine baylanıstı saralaw

mongolia10

Qazaq xalqınıñ köşpeli turmıs-tirşiliginde tört tülik maldıñ ornı erekşe bolğandıqtan, olardıñ tür-tüsin de däl anıqtap, özine säykes at qoyıp, onı qoldana bilwge erekşe män berip kelgen. Sondıqtan da bolar xalıqtıñ dünïetanımınan, salt-sanası men ädet-ğurpınan, nanım-seniminen tört tülik maldıñ tüsine baylanıstı, äsirese jılqı malınıñ tür-tüsine baylanıstı atawlar ayrıqşa orın aladı.

Qazaq jılqışıları mal bası bütindigin köbinese sanap emes, türlep-tüstep tügendegen. Mäselen, jïren baytal, qasqa qulın t.b. är jılqını tek özine tän tür-tüsimen tanığan. Jılqı malın taza aq, qara, sarı dep ataw öte sïrek kezdesedi, munıñ sebebi jılqı tüsteriniñ öte kürdeli, köptegen tüsterdiñ aralasıp kelwinen bolsa kerek [1, 66 b.].

Tört tülik malın tüstep tanımağan, tipti qora-qora qoyın tür-tüsine qarap ajıratpağan malşı qazaq erterekte sïrek kezdesken. Äsirese jılqı malın tür-tüsine qarap saralap, är tüsti atawına say tap basıp tanıp, onı taratwğa kelgende qazaqtar aldına jan salmağan. Osılayşa ömir talabınan twıp, ğasırlar boyı qalıptasıp, dästürge aynalğan tört tülik mal tür-tüsiniñ san alwan atawları büginde til baylığınan erekşe orın aladı.

Tarïxï mälimetterge qarağanda, qıpşaq qoğamında ärbir rw-taypanıñ jılqıları öziniñ tür-tüsimen erekşelenedi. Keyde belgili bir taypanıñ atawı jılqısınıñ tüsi boyınşa anıqtalğan. Bul jağınan batıs qıpşaq birlestiginiñ quramına enetin bir taypanıñ «kwlabaoğlı» (qula jılqılı) atalwı, sonday-aq, Türkistan qalasındağı Q.A.Yasawï kesenesinde tayqazandı jağalay «on san Alaştıñ» uşına on türli jılqı qılınan şaşaqtar tağılğan on twı ilingeni nazar awdartadı. Twlardıñ tüsteri: qarakök, şubar, torı, küreñ, qula, keri, boz, bwrıl, jïren, şabdar.

En-tañbasız tay men taylaq, qoy men qozılı mal baqqan atababalarımız öz malın menşiktep, ïelik etw üşin olardı tüsi-tügine qarap, tanıp, ayırwdı erekşe damıtqan, sonımen qatar jılqı malına at qoyarda onıñ tür-tüsine erekşe män bergen. Qambar batırdıñ Qaraqasqası, Qobılandınıñ Taybwrılı, Alpamıstıñ Bayşubarı, Tarğınnıñ Boztarlanı, Aqan seriniñ Qulageri, Balwan Şolaqtıñ Aqbozatı, Jäñgir xannıñ Aqmonşağı, Abılaydıñ Alşañbozı, Rayımbek batırdıñ Kökoynağı, Tölegenniñ Bozjorğası, Tolıbaydıñ Şımqarası osı sözimizge dälel. Öz zerttewlerinde 250-dey jılqı tüsine qatıstı atawlardıñ köpşiligi aq tüske (26-sı) baylanıstı ekendigin (Aqjal, Aqquyrıq, Däwaq, Aqşap, Aqqulaq, Aqboz, Aqsur t.b.) zerttewşi T.V.Lïnko atap körsetedi [2].

Moñğoldardıñ qolbasşısı Sultan Saïd öziniñ Qasım xannıñ ordasına 1513 jılı kelgendigi twralı M.Dwlatïğa aytqan äñgimesinde Qasımnıñ oğan bükil malı men jılqı tabındarın aralatıp körsetkendigin aytadı. Sonan soñ: «Meniñ eki-aq atım bar, sol ekewi osınşa malımnan artıq turadı» – depti. Saïd Dwlatïğa: «Men bul ekewindey maldı ömir boyı körgen emespin», – deydi. Qasım xan sol eki attıñ birewin sıyğa beripti. Onıñ atı «Oğlan-Torwq» eken. M.Qaşqarïdıñ eñbeginde torığ, torwğ degen sözder «torı» («torı at») degen mağına berip, jılqınıñ tür-tüsin bildiredi [3, 42 b.].

Jılqı malınıñ tür-tüsterin söz etwge baylanıstı tağı bir jağday onıñ tür-tüsi jasına baylanıstı özgerip otıratındığı. Jılqınıñ qulın, tay kezindegi tüsi qunan, dönen şıqqanda, besti bolğanda özgerip ketwi mümkin. Mäselen, kök tay öse kele boz dönen bolwı ıqtïmal. Sondıqtan türtüstiñ jılqı jasına da qatısı bar eken.

Türik ğalımı A.Şınardıñ zerttewinde türik tilindegi jılqı tüsterin ataw üşin qoldanılğan sözderdi mınaday eki topqa böledi: 1) tek qana jılqı tüsin bildiretin sözder; 2) köbinese tüsti bildiretin, sonımen qatar jılqı tüsin bildiretin sözder. Birinşi topqa tömendegi sözder kiredi: jïron (ala), saman (qula), torığ (torı), çavkar, bwrıl (temir qır), samantroïg t.b. Ekinşi topqa bolsa tömendegi sözder kiredi: kök, aq, qara t.b. [3, 46 b.].

Sonday-aq, qazaqtarda jılqılardıñ tüsteri nemese qıldarımen baylanıstı atawlardıñ 33-ten astam ekendigin aytadı. Munda ğalımnıñ aytıp otırğanı jılqı tür-tüsin bildiretin negizgi jalañ atawlar bolw kerek, sebebi qazaq tilinde jılqı tüsin bildiretin jalpı atawlar körsetilgen mölşerden äldeqayda köp kezdesedi.

«Dïwanï luğat ït-türkte» jılqınıñ tüsine qatıstı atawlar jayı da söz bolğan. Onı osı eñbektegi tört tülik mal atawların zerttegen M.Beysenovanıñ dïssertacïyasınan kezdestire alamız. «Dïwanï luğat ïttürkte» jılqınıñ sırtqı türine, tüsine qatıstı atawlar mınaday sïpatta berilgen: ala at, tüküz at (töbel at), aaq at (aqboz at), boymal at (ala moyın at), bul at (ala ayaq at), yalğı at (aq jal at), yağız at (qarager at), oy at (torı at), or at (jïren at), tezüklik (qasqa at), tış at (qasqa at), tığ at (qoñır at), torığ (torı at), tom-torwğ (nağız torı at), wğar at (qasqa at), çından at (sarı at), çilgw at (qula at), qaşqa at (qasqa at), qız ğwl at (kök teñbil at), qır at (qula at), qula at (qula at)» [4, 35 b.].

Qazaq tilindegi negizgi tür-tüsterdiñ atawların sanasaq, on bir boladı: qızıl, sarı, jasıl, kök, külgin, qoñır, qara, sur, boz, aq, kögildir. Biraq tört tülik maldıñ tür-tüs atawları özinşe de, basqa tür-tüsterdiñ atawları osı sözderge qosımşa, qosarlana aytılıp jäne salıstırmalı türde jasalıp jatadı [5, 84 b.].

Belgili étnolog Jağda Babalıqulı jılqı tüsteriniñ bir mıñğa jaqın bolatının anıqtağan. «Qazaq xalqı bükil öñ-tüsti qılañ, baran dep eki tekti topqa jikteydi. Qılañ degeniaq, boz, aq boz, şañqan, şañqan boz, tarlan, aq tarlan, t. b. Baran degeni qara, qoñır, kök, jasıl, qızıl, küreñ, jïren, torı, sur, külgin, qula, şabdar, sarı, t.t. Xalqımızdıñ baranğa jiktegen öñ-tüsteri tabïğattağı kempirqosaq tüsi negizinde atalğan dewge boladı», – dep jılqı malına tän tüsterdi atap körsetedi [6].

Ertedegi jılqılı baylar da jılqı tabındarın baran top, qılañ top dep ekige bölw räsimin jasağan. Baranğa: keri, qara, torı, jïren, küreñ; qılañğa: boz, bwrıl, qula, şabdar, ala, kökala, qarala t.b. kirgen. Jalpı baran, qılañ attı sözderdiñ astarında aq pen qara, yağnï är närseni ekige jarıp, aq pen qarağa bölw prïncïpi qalıptasqan [1, 67 b.].

A.Toqtabaevtıñ étnografïyalıq turğıdan jürgizilgen zerttew eñbeginde jılqı tüsine qatıstı 200-ge jwıq atawlardı 8 topqa bölip körsetken.

Qazaqtıñ mal şarwaşılığın zerttewşi X.Arğınbaevtıñ eñbekterinen jılqı tüsin beretin atawlardıñ üş tobın kezdestiresiz: qılañ, baran, ala.  Qılañğa  aq boz, bwrıl, kök bwrıl, teñbil, qubaqan, sarı, qula, qula jïren, şabdar, kök, sur, qula ker, nar qızıl, qızıl, sarı qızıl tüsterdi, baranğa torı, qara, qara kök, qara sur, qoñır, jïren, küreñ tüsterdi, al alağa sarı ala, sur ala, kök ala, ker ala, qara ala, qoñır ala, küreñ ala, şubar jatadı [7, 90 b.].

Jılqı malınıñ tür-tüsine qatıstı atawlardı toptastıra berwde joğarıda atı atalğan étnolog J.Babalıqulınıñ eñbegi özgelerden ayrıqşa. Sebebi avtor tür-tüsterdi meylinşe jan-jaqtı qarastırıp, jüyelep bergen.

Ata-babalarımız maldağı ala tüsti: sawısqan ala, ït ala dep eki topqa jikteydi. Özgermeytin, qubılmaytın, bir tal tük nemese qılın qïsaytpaytın, tabïğï tüsin, ülgi, kölem qalpın buzbaytın ala jılqını – sawısqan ala dep ataydı.

Tabïğï ülgi, pişin, qalıp saqtamaytın, denede belgili bir turaqtı ornı joq, birde ülken, birde kişi, qıñır-qïsıq, turaqsız öñ-tüsti attı ït ala dep ataydı. Şındığında, jılqı janwardıñ tüsi «ït alağa» jaqın. Sebebi meñsiz, qalsız, daqsız, jılqı kemde-kem kezigedi.

Qazaqtıñ jılqığa baylanıstı şıqqan nanım-senimderiniñ işinde jılqı malınıñ tüsine baylanıstı jora-josıqtarı öz aldına bir sala dese boladı. Türki-moñğol köşpendileriniñ «jılqı ğurpın» zerttegen L.P.Potapov jılqı tüsiniñ salt-dästürdegi mäniniñ ayrıqşa ekendigine toqtaladı [8, 24 b.].

Qazaq xalqınıñ tüsiniginde burın jılqınıñ qay tüsi jaqsı bolıp sanalğandığın ultımızdıñ salt-dästürlerinen, nanım-senimderinen bayqawğa boladı. T.Älişerovtiñ aytwınşa, qazaq attıñ torı, küreñ tüstisin joğarı bağalağan. Munday at äri körikti, äri tözimdi boladı. Eger şatı, quyrığı, şoqtığı qara bolsa, onıñ da jaqsı at bolğanı. Qabağı, jalquyrığı, şatı, közderi men erinderi qara bolsa, jïren jäne qula at ta jaqsı boladı. Bwrıl at ta osınday. Qara jılqınıñ keyde qızıl jäne şegir közdileri boladı, olar şälkes minezdi keledi. Kök jılqınıñ täwiri sïrek kezdesedi, al köziniñ art jağı, quyrığı bozğıl, arqasında qara jolağı bar sur jılqı da jaqsı boladı. Ala jılqını eşkim de maqtamaydı, onıñ arasınan jaqsı at köp şıqpaydı [9, 48 b.].

«Türkilerde Şığıs kök (kögildir jäne jasıl), Oñtüstik qızıl, Batıs aq, Soltüstik qara tüspen belgilengen. Külteginniñ mingen attarınıñ tüsteriniñ Şığısqa jasağan saparlarında torı men qula, oñtüstikke jasağan saparlarında qızıl, Batısqa jasağan saparlarında aq, Soltüstikke jasağan saparlarında qarakök tüsinde bolwı bizge bul jılqı tüsteriniñ onıñ duşpanına qarsı saparınıñ bağıtın da bildiredi. Bir jağınan ğun ïmperatorı Meteniñ de äsker jüyesin jılqılardıñ tüsterine qaray qurğandığı belgili bolğan. Mete Qıtay äskerlerin qorşap alğanda «Şığısqa şubar, oñtüstikke torı, batısqa qarakök jılqılardı ornalastırğan. Bunı türkilerdiñ qoldanğan soğıs texnïkası dewge boladı» [3, 42 b.].

Qazirgi qazaq ädebïetinde, onıñ işinde baspasözde xalqımızdıñ eñ jaqsı köretin tüsi aqboz dep däriptelip jür. Şın mänisinde, xalqımızdıñ boz tüsti ardaqtawı müldem basqaşa ekenin, al qazaqtıñ jılqı tüligindegi jaqsı körgen tüsi qarakök bolğanın qazaq xalqınıñ jılqı şarwaşılığın zerttewşi A.Toqtabaev el arasınan jïnağan materïaldarımen däleldeydi [1, 214 b.].

Täjirïbeli jılqışılar men bapkerler boz tüstiniñ baran tüstige qarağanda älsiz bolatının aytadı. «Qarakök ne jüyrikti alam, ne berikti alam» degen mätelden berik attardıñ qarakök tüsten şığatının bayqaymız. Munan keyingi qazaqtardıñ jaqsı köretini – şubar tüsti jılqı. Atbegilerdiñ aytwınşa, şubardıñ tuqımı öte az, biraq ayrıqşa süykimdi keledi.

Boz tüsti jılqılardı qadirlew ärtürli ädet-ğurıptarğa, jön-joralarğa qatıstı. Boz bïeniñ sütine şomılsa, adam boyındağı awrw-sırqaw, qayğıqasiret ketedi dep ırım qıladı. Sonday-aq, el, jer tağdırı sınğa tüsken şeşwşi urıstar aldında aqboz at soyıp, äskerge aq jol tilegen. 1726 jılı üş jüzdiñ bası birigip, Äbilqayırdı bas qolbasşı saylap, joñğarğa qarsı şıqqanda osınday räsim orındalğan [1, 216 b.].

Jeñistiñ xabarın bildirw üşin aqboz attı jawşı, jeñilisti bildirwge baran attı (qara attı) jawşı jiberilgen. Sonımen qatar aqboz attı qurbandıqqa şalw: köpten kelmegen twıs-jegjatı kelgende, jawgerşilikte joğalıp ketken twması tabılğanda, tabındağı mal ölip, jılqı şığınğa uşırap, toqtamay qoyğanda, jeti atadan soñ qız alısqanda, xan saylağanda, Nawrız toy bastalarda orındaladı.

N.Törequlovtıñ «Aqboz at» degen şığarmasında xalıq qaharmanı B.Momışulı aqboz attı qalaytındığın: «Jılqınıñ aqbozın xalıq qasïetti dep sanaydı. Bizdiñ eldiñ batagöy qarïyası da, el qorğaytın batırı da aqboz ayğır mingen. Eger sol attıñ ïesi şeyt bolsa, onıñ asına aqboz atın şalatın bolğan. Bul erteden kele jatqan dästür, tüsinesiñ be?..» – degeni aqboz tüstiñ qadir-qasïetin körsetip turğanday [9, 163 b.].

Burın xandar, bekzadalar, awqattı bay adamdar, baqsılar, sal-seriler astındağı atınıñ tüsimen birdey kïim tikkizip kïgen. Abılay xan Alşañbozına mingende, aq kïim kïip şıqqan. Ä.Marğulan «Jïrenşeniñ atı jïren tüsti at minip, jïren tüsti kïim kïgenine baylanıstı şıqqan» dep tüsindiredi [10, 219 b.].

Maldıñ tür-tüsine baylanıstı aytılatın atawlardıñ keybirewleri tür-tüstik mände qoldanılğanımen jäne tabïğattağı tür-tüsterge säykes kelgenimen olardıñ özindik erekşelikteri de bar. Mäselen, qızıl jalaw jäne qızıl at, qızıl sïır degendegi qızıl söziniñ mäni birdey emes [5, 91 b.].

Xalqımızdıñ tilinde jılqı malınıñ tür-tüsine baylanıstı köptegen frazeologïyalıq tirkester qalıptasqan.

Alalı jılqı, aqtılı qoy frazeologïyalıq tirkesi mıñğırğan mal; tabın-tabın jılqı; qotan-qotan qoy mağınasın beredi. Ömirde jılqı malınıñ ärtürli tüsi (torı, ker, jïren, qula, boz t.b.) basım bolsa, qoyda negizinen aq tüs basım bolıp keledi. Frazeologïyalıq tirkestiñ étnomädenï mäni osında jatsa kerek.

Mısalı:

Alalı jılqı, aqtılı qoy

Añdığan böri jemey me,

Ïesi uyıqtap jatqan soñ (Maxambet).

Ala tayday büldirw frazeologïyalıq tirkesi eki türli mağına beredi: 1) Lañ, bülik saldı, atıstırıp-şabıstırdı, astan-kesteni şıqtı. Mısalı: Eldi ala tayday büldirip, seni munşa ne qara bastı, kök töbet! (S.Omarov). 2) Qattı aşwlandı, doldandı.

Ala tayday bölinw. Bölinw, jekelenw tärizdi mağınada qoldanıladı. Mısalı: Kün ötti, ay ötti. Bir waqıtta eldiñ işi ala tayday bölinip, adam bası dal boldı da qaldı (Ğ.Müsirepov).

Ala ayğırdan ala ayaq twmasa da, ala tuyaq twadı – ne bolsa da (adam nemese mal) bäribir tegine tartatının aytadı.

Bir bïeden ala da twadı, qula da twadı – birkelki, birdey närse (adamdar) joq degende aytıladı. Mısalı: Bir bïeden ala da twadı, qula da twadı degen ras qoy, Sälimniñ kişi balası tım pısıq, ülkeni sorayıp, nağaşılarına tartqan bilem, öte bos (AT). Bayqap otırsaq, frazeologïyalıq tirkester jasawda ala sözi jïi qoldanıladı eken. Bul söz türki tilderinde jılqı mağınasın da bildiredi. Qazaq tilinde, türki tilderiniñ sözdikterinde ala söziniñ köbine sındıq mağınaları, jılqınıñ tüsin bildiretindigi söz boladı da, al «at» mağınası köp aytıla bermeydi. Sondıqtan onıñ «jılqı işinde körnekti, jüyrik at» mağınasın bile bermeymiz. Qazaqtıñ épostıq jırları men aqın-jırawlar murasında ala sözi «at», «azban» uğımında jïi kezdesedi. Mısalı: Erler mingen alağa, Köñilim toldı sanağa («Alpamıs»). Bul mısalda alanıñ tüske eş qatısı joq. Akademïk R.Sızdıq «Maxambettiñ är sözin tüsinip oqısaq» degen maqalasında [11, 72 b.] aqınnıñ bir öleñindegi «Mine almağan alağa-ay» degen tarmağınıñ soñğı sözi alağay, ala – «at, azban», yağnï ol – «erteñnen şapsa keşke ozğan, ıldïdan şapsa töske ozğan, tomağa közdi qasqa azban» ekenin aytadı. Bul söz ala, alaşa, alaşa at tulğasında özge türki tilderinde jïi qoldanıladı. Orısşa loşad’ sözin türkiniñ alaşa at degeninen şıqqandığın körsetetin pikir de bar [12, 38 b.].

Ala sözi qazaq tilinde sïmvoldıq söz bolıp tanılğan, ol mıqtı, küşti jılqınıñ sïnonïmi, alağa minw – batırlıqtıñ, küştiliktiñ obrazı. Bul beyneli frazeologïzm épostarda jïi qoldanılğan: batır öziniñ küşin, aybatın körsetkisi kelgende, «jılqı işinde alamın» deydi, sol sïyaqtı «erler mingen alağa, köñili toldı sanağa» («Alpamıs» jırında), «mingen atı ala edi, qılşıq jündi qara edi» («Qobılandı» jırında) [11, 72 b.].

 PAYDALANILĞAN ÄDEBÏETTER

1. Toqtabaev A. Qazaqtardıñ XIX ğ. men XX ğ. basındağı jılqı şarwaşılığı. T.ğ.k. dïss. qoljazbası. 07.00.07. – Almatı, 1992. –228 b.

2. Lïnko T.V. Zoonïmı v kazaxskom ï rwsskom yazıkax. Avtoref. dïss. KFN. – Almatı, 1989. – 23 s.

3. Şınar A. Qazaqtar men türikterde jılqı ösirw mädenïeti jäne onıñ röli (awd. Kenan Koç). – Şımkent: Älïya, 2001. – 135 b.

4. Beysenova M.S. M.Qaşqarïdıñ «Dïwanï luğat ït-türk» eñbegindegi tört tülik mal atawları. F.ğ.k. dïss. qoljazbası. 10.02.06. – Almatı, 1997, – 170 b.

5. Qaydarov Ä.T., Ömirbekova B., Axtamberdïeva Z.T. Tür-tüsterdiñ tildegi körinisi. – Almatı: Ana tili, 1992. – 160 b.

6. Babalıqulı J. Jılqınıñ tüsi // Egemen Qazaqstan, 2005, 25 mamır.

7. Arğınbaev X. Qazaqtıñ mal şarwaşılığı jayında étnografïyalıq oçerk. – Almatı: Ğılım, 1969. – 172 b.

8. Potapov L.P. Mïfı altae-sayanskïx narodov kak ïstorïçeskïy ïstoçnïk//Voprosı arxeologïï ï étnografïï Gornogo Altaya. – Gorno Altaysk, 1983. – S. 22-27.

9. Er qanatı (qurastırğan J. Awpbaev). – Almatı: Qaynar, 1987. – 328 b.

10. Marğulan Ä. Ejelgi jır, añızdar. – Almatı: Jazwşı, 1985. – 368 b.

11. Sızdıq R. Til jäne ulttıq mädenïet (ğılımï maqalalar jïnağı). – Türkistan: Turan, 2005. – 221 b.

12. Polcarstva za konya… (loşad’ v mïrovoy kwl’twre). SPb.: Slavïya, 2006. – 256 s.

Baytelïeva J.D.

A.Baytursınulı atındağı Til bilimi ïnstïtwtınıñ ağa ğılımï qızmetkeri

argymaq.kz

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>