Raxat Jaqsıbay: Fïnalda bizdiñ kökparşılar qırğızdarmen oynasa da – osı äñgime twındaytın edi

Raxat

Jaqında III Dünïejüzilik köşpendiler oyındarı öz märesine jetti. Älemniñ 80-ge jwıq eli baq sınağan dodada Qazaqstan ekinşi orınğa ïe boldı. Degenmen osı oyında öner körsetken kökparşılarımızdıñ töñireginde şıqqan şw qoğamdı biraz dürliktirdi. Osı mäselege qatıstı QR Ulttıq sport qawımdastığınıñ atqarwşı dïrektorı Raxat Jaqsıbaymen suqbattasqan edik.

- «Ulttıq sporttıñ» atqarıp jatqanı jumıstarınan bastasaq.

- Ulttıq sport qawımdastığı 6 türli sport bağıtın biriktiredi. Olar – Jambı atw, Kökpar, Awdarıspaq, Teñge ilw, Bäyge jäne Qusbegilik.

Qazir eki bağıttağı jumısqa basımdıq berip otırmız. Birinşisi –elimizdegi ulttıq sport nasïxatı; rwxanï jañğırwımız bar, basqası bar – solardıñ jastar arasında taralwın qamtamasız. Ekinşisi – ulttıq sportımızdı xalıqaralıq deñgeyge şığarw.

Osı orayda – biz ötkizetin el işindegi çempïonattar, jasaytın önimderimiz, jürgizetin is-qağazdarımız – barlığı da işki narıq üşin, yağnï işki suranıs üşin beyimdelgen.

Al, Azïya çempïonatı, keşe ötken «Altın jebe» xalıqaralıq twrnïri, alda ötedi dep josparlanğan Bürkitşilerdiñ xalıqaralıq şarası – barlığı da ulttıq sporttı xalıqaralıq deñgeyge köterw üşin jasalıp jatır.

Bïılğı jıldıñ soñına deyin bizdi kütip turğan dästürli şaralardıñ biri – «Altın tuğır» ulttıq sporttı damıtwğa üles qosıp jürgen azamattardı marapattaw räsimi. Sonımen qatar, aldağı kezek küttirmes mäselelerdiñ biri – töreşilerdiñ biliktiligin arttırw. Bir sözben aytqanda – osı jıldıñ soñında oqw-oqıtw jağına köbirek köñil bölwdi josparlap otırmız.

- Töreşilerdi oqıtw degennen şığadı, ötkendegi II Dünïejüzilik köşpendiler oyındarında da töreşiler mäselesi söz boldı. Bizdiñ töreşilerdiñ quramğa kirmewinen biraz sportşılarımız tïisti bağasın almay qaldı…

- Köşpendiler oyındarında, äsirese awdarıspaqta – barlıq töreşi sol festïval’di uyımdastırwşı eldiñ ökilderinen boldı. Rasımen, bizdiñ elden barğan töreşilerdiñ quramında da törelik jasawğa biliktiligi jetetin mamandar bolğan edi. Biraq, uyımdastırwşı tarap özge elden töreşi qoswdı qalamağan sekildi, äytpese bizden özge elden kelgen töreşilerden de bir-eki adam qoswğa bolwşı edi.

Al elimizde töreşiler mäselesi 100 payız şeşimin tapqan dep ayta almaymın. Sondıqtan osı jıldıñ soñınan bastap twra töreşilerdi oqıtwdı, biliktiligin arttırwdı qolğa almaqpız. Bul mäselege tört tarap ta müddeli. Olar – sporttı damıtw dïrekcïyası, mïnïstrlik, sport komïteti jäne biz – Ulttıq sport qawımdastığı.

- Qaydan oqıtasızdar? Mısalı, awdarıspaqtan Orta Azïyada qazaqtardan mıqtı sayısker joq. Demek osı sport türi boyınşa mıqtı töreşi de bizde degen söz. Endeşe bizdiñ töreşilerge üyretetin töreşini qaydan tabasızdar?

- Ulttıq sporttıñ olïmpïadalıq sporttan bir erekşeligi –olïmpïadalıq sport jüyege qoyılğan, barlıq qatıswşı bir tärtip pen erejege bağınadı. Tipti kez kelgen el olïmpïadalıq sporttan federacïya aşamın dese, oğan barlığı dayın tur. Al dästürli, ulttıq sportta barlığın öziñ – öziñ üşin jasawıñ kerek. Sebebi ulttıq sport – ultqa ğana tïesili. Sondıqtan da, sportşıdan bastap, töreşige deyin öziñ oqıtıp, öziñ dayındawıñ kerek.

Biz munday baspaldaqtan ötkenbiz. Öziñiz biletindey, bizdiñ el Qazaq küresin älemdik deñgeyge köterdi. Qazaq küresi federacïyasın qurğan kezde barlığı özimizde dayındaldı. Twra osı täsilmen, bizde bäygege qatıstı mamandardı, attıñ babın biler atbegilerdi, bäygege şabatın şabandozdı; tipti – qanday atqa qanday salmaqtağı, qanday jastağı bala şabwı keregin oqıtatın mamandar bar. Sol sïyaqtı, qay sport türi bolmasın, ol – kökpar ma, awdarıspaq pa, jambı atw ma – bäribir – sol sportqa qatıstı dayındap şığatın mamandar bar. Qazir Ulttıq sport qawımdastığı osınday mamandar men oqïtın azamattar arasın üylestirw jumıstarın jürgizip jatır.

- Jaqsı. Endeşe jaqında ötken Köşpendiler oyındarına oyısayıqşı. Kökparğa nege ekinşi quramdı apardıñızdar?

- Sportta ekinşi quramnıñ ne jastar quramasınıñ baq sınawı täjirïbede bar. Mısalı, xalıqaralıq oyındarda bizdiñ boksşılar ekinşi, üşinşi quramanı aparıp, sınap jatadı. Bul da solay. Äri, bizdiñ sportşılar eşqanday ataq alıp, sporttıq därejesin köterip, kvalïfïkacïya almaydı. Bul oyın şının aytqanda, qazaq pen qırğızdıñ toyı sekildi ğana närse. Sondıqtan bul oyınğa üşinşi qurama barsa da, özgerip keter eşteñe joq. Biraq, soğan qaramastan, jalpı eseptegi ekinşi orın – mağan öte jaqsı körsetkiş sïyaqtı.

- Nege atsız bardıñızdar?

- Birinşi mäsele – ulttıq sporttı atsız elestetw mümkin emes. 90-95 payızı tikeley atpen baylanıstı. Al attıñ tasımalı, jem-şöbi tipti el işiniñ özinde qïın. Olardı şetelge aparw odan da ülken mäsele.

Al, «nege atsız bardıñızdar?» degen suraqqa kelsek, biz at joqtan atsız barğan joqpız. Uyımdastırwşı tarappen äweldegi kelisim solay bolğan.

- Älewmettik jelide at surap jazğan xattarıñız jür ğoy?

- Ol eki taraptıñ kelisiminen keyin jazılğan xat. Qırğız tarapı bizden arnayı xat jazwdı suradı. Qağaz jüzinde bolsın dep.

qat

- Al sol xatta «bizde dayın at bolmay qalğandıqtan» dep körsetilgen. Bizde at dayın bolmay qalw degen şınımen bola ma?

- Qazaqstan quramasınıñ attarı el çempïonatında boldı. Al odan bölek qosımşa attar qolda turğan edi. Eger «öz attarıñmen keliñder!» degen bolsa, bizdiñ sol qosalqı attardı alıp barwğa mümkindigimiz boldı.

Bïıl jarıstar birinen soñ biri jalğasıp ketti de, at demaltwğa waqıt bolğan joq. Erteñ qorıtındı oyını bolatın «Ulı dala rwxı», el çempïonatı, jastar çempïonatı birinen soñ biri jalğastı. Jalpı jastar çempïonatında segiz  komanda  ğana qatıstı. Sondıqtan keybir oblıstar at babına baylanıstı jarıstan tıs qaldı. Sebep – attarı şarşap qaldı. Sportşılardıñ bäri dayın, tek attar jaramadı.

Al Qırğızstanda alğaşqı küni texnïkalıq sebepterge baylanıstı tüsinispewşilik bolğanımen, artınşa uyımdastırwşı tarap at berdi. Jäne bergen attarı sondağı qırğız kökparşılarınıñ, komandada oynap jürgen attar boldı. Olar bizdi ğana emes, kökparğa qatısqan basqa 10 eldi de atpen qamtamasız etti.

- Özbekstan quramasınan jeñilwimizdiñ sebebi nede?

- Men Köşpendiler oyındarına bardım. Biraq alğaşqı künderden keyin elge qaytıp kettim de, Qazaqstan men Özbekstan oyının twra alañnan körgen joqpın. Bul – bir, ekinşiden – Özbekstanda kökpar tartatın kökparşılar Qazaqstannan az emes. Üşinşiden – Özbekstan sporttıq derjava bolwdıñ aldında tur: jäne osı kökpardan – «bwzaxşï», «wlak tartıs» dep atalatın oyın türleri arqılı Azïyadağı alğaşqı bestikke kiretin beldi memlekettiñ biri. Törtinşiden – Özbekstan at äbzelderin dayındaw, onı éksporttawda alğaşqı orında. Jäne bir qızığı, Qırğızstan men Qazaqstandı at äbzelimen qamtamasız etip otırğan birden bir el – osı özbekter. Endeşe Özbekstandı kökparda mülde awtsayder dep qarawğa bolmaydı.

Osı jolğı oyında bizdiñ qurama AQŞ-tan ne Francïya quramasınan jeñilip qalğan bolsa, men tüsiner edim. Mısalı men francwzdıq quramamen tanıstım. Oladıñ özderiniñ horseball degen oyındarı bar. Kökparğa kelgenderdiñ barlığı sol oyınnıñ ökilderi. Olar da – at üstinde mıqtı, oyınğa degen fïzïkalıq qabiletteri bar. Biraq olar serke emes, doppen oynaydı. Sebetke dop laqtıradı. Mine, sol komandamen oynap, jeñilip qalsa, aytwğa, namıstanwğa bolatın edi. Sosın, özbektermen aradağı esep sonşa alşaq emes – 5:4 boldı. Demek, özbek quramasınıñ basımdığın moyındawğa boladı.

- «Özbekstannan jeñilw arqılı qazaqtar fïnalda qırğız quramasımen kezdespewdi közdedi» degenge ne deysiz?

- Bul oyın ötkennen beri aytılıp kele jatqan äñgime ğoy. Qanşa jerden «ädiletsizdik boldı», «töreşiler qaraw jasadı», «ädeyi jeñildi» dese de, soñında 5:4 degen esep qaldı ğoy. Ärïne, bizdiki jastar quraması boldı. Al özbekterdegi saqa oyınşılar. Biraq anıq bir närse bar: fïnalda bizdiñ kökparşılar qırğızdarmen oynasa da – osı äñgime twındaytın edi.

- «Bizdi dayındıqsız alıp bardı» degen äñgime şığardı kökparşılar. Tipti onıñ vïdeosı da taradı. Şınımen dayındıq bolmadı ma?

- Birinşiden, bïıl ötedi degen respwblïkalıq, xalıqaralıq, älemdik jarıstar jıl basında bekitilip, küntizbelik josparğa enip, oğan oqw-jattığw jïındarı ötkiziletini memlekettik deñgeyde bekitiledi. Jäne onıñ öziniñ belgilengen merzimi bar, tek sol boyınşa ötedi. Al bizdiñ kökparşılar arasında, äsirese xalıqaralıq jarıstarğa qatısatın sportşılar arasında munday oqw-jattığw jïındarı ötti.

Ekinşiden, älewmettik jelide tarap jürgen – eski vïdeolar. Osı axwaldı tïimdi paydalanıp, sol vïdeolardıñ keñinen tarawına mümkindik berdi.

Üşinşiden, bizdiñ kökparşılar avtobwsta otırğanda kelip söylegen qırğız kökparşısın körsetken bir vïdeo jür ğoy. Ol mäseleni qazıp, artınan daw twğıza berer bolsaq, tereñdey beremiz, sondıqtan äñgimeni osı jerde toqtatqım keledi. Al aldağı waqıtta qırğız kökpar federacïyasımen tığız qarım-qatınasta jumıs isteytin bolamız.

- Jaqsı. Ötken jılı biraz eldiñ usınısımen, biraz eldiñ qatıswımen Xalıqaralıq kökpar erejesine özgeris engizdik. Elimizde ötken Älem çempïonatı sol özgergen erejemen oynaldı. Biraq osı jolı Qırğızstan Köşpendiler oyındarındağı kökpardı bayağı eski erejemen oynattı. Aldağı waqıtta ayır qalpaq ağayınmen osı mäsele boyınşa jumıs istew kerek şığar?

- Kökpar erejesine jasalğan negizgi özgeris – qazandıqtı alıp tastap, şeñberge oynaw bolatın. Al qazandıq soñğı 20-25 jılda payda bolğan dünïe. Al şeñberge oynaw bayağıdan qazaq pen qırğızğa ortaq edi. Sosın, sportta erejeni özgertip otırw xalıqaralıq täjirïbede bar. Sondıqtan, «mınaw mindetti türde qazandıqta oynalsın», ne «mindetti türde şeñberge oynaw kerek» degen ustanım joq. Tağı bir mäsele – osı jolğı Köşpendiler oyındarınıñ erejesinde qırğızdar: «xalıqaralıq kökpar erejesimen ötedi» dep atap körsetken joq. Kerisinşe, «Qırğızdıñ kök-böri erejesine say ötedi» dep jazğan bolatın. Sondıqtan bul oyında aytarlıqtay ereje buzıldı dep eşkim ayta almaydı.

Bälkim bolaşaqta eki eldiñ de erejesi qatar jüretin bolar. Mümkin, aprobacïyadan ötkennen keyin – bizdiñ nusqa öziniñ tïimdiligin däleldep, köbirek elder qatısatın bolar. Xalıqaralıq därejede qawipsizdigi jağınan şeñberge oynaw suranısqa ïe bolar mümkin. Onıñ barlığına waqıt kerek. Aldağı 4-5 jıldıñ işinde bir jağına şığıp qaladı dep oylaymın.

- Ulttıq sport – köp salalı. Birazın tilge tïek ettik. Aldağı waqıtta qanday jañaşıldıq boladı bul salada?

- Mınaday bir täjirïbeni bayqadıq jaqında. «Altın jebe» twrnïrin ötkizgen kezde dästürli jambı atwdı uyımdastırdıq. Bul mergenderimizge jattığw bolsa, qarapayım xalıq üşin jarıstıñ bir türi boldı. Sol kezde dästürli sadaq atwdı qarapayım xalıq arasında damıtwğa bolatının bayqadıq. Oğan ülken alañnıñ keregi joq, köp şığındı da qajet etpeydi degendey. Osı bağıtta jumıs jasawdı qolğa almaqpız.

Sosın, köşpendiler oyındarında bizdiñ quram arqan tartwdan kümis jülde aldı. Al biz onı jäy – toylarda, ayt, nawrız merekelerinde köñil köterw üşin ğana uyımdastırıp jürmiz. Şın mäninde bul oyın älemde sport sanaladı. 51 elde arqan tartw federacïyası bar. Osı bağıtta jumıs istegimiz keledi.

Üşinşi, qazaq jır-dastandarında kezdesetin nayza laqtırw degen jawıngerlik öner bar. Osınıñ türikterde saqtalğan nusqası bar eken. Sonı biz de qolğa alıp, damıtqımız keledi.

- Äñgimeñizge raxmet!

erzhan-zhaubaiErjan Jawbay, Baq.kz

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>