Qazaq jılqısınıñ negizi – jabı tuqımı

Zhaby zhylqy

Jılqı jarıqtıq Alaş jur­tına maydan dalasında qızmet etkendi­gin, qoltığında qos qanatı bar qazaqı jılqınıñ qaşsa qutılıp, qwsa jetkendigin, jaraqtı jawğa qarsı şabatının köne tarïxtıñ kömbesinen bilemiz. Qazir qazaq atqa minip, jaw­ğa şabayın dep jatqan joq qoy. Endigi bizge keregi – etti äri sütti tuqım. Onıñ üstine jabınıñ qısqa şıdamdılığı jaqsı. Awdanımız­­da jılqı şarwaşılığı jaqsı da­mığan. Ötken qıs uzaqtığımen, bir­de ayaz, birde kök muz bolıp jılqı malına köp qïındıq äkelgenin de jaqsı bilemiz. Deyturğanmen Qam­bar atanı ösirip otırğandar qu­rıq ustap qalğan joq. Qay okrwgke barsañ da, dala tösin qasïetti ja­n­wardıñ tuyaqtarı dübirge toltırwda.

Qaztalov awdandıq awıl şarwaşılığı bö­liminiñ mälimetine süyensek, awdan boyınşa 24 472 bas jılqı malı bar eken. Ïsatay Abwlxatïn jetekşilik etetin «Jaña turmıs» öndiristik kooperatïvi, «Beynazar. B» jäne «Qam­qor» şarwa qojalığınıñ jetekşileri Beybit Öteğulov, Murat Xasanovtar asıl tuqımdı köşim jılqısın ösirwmen aynalısadı. Al «Mïyalı» şarwa qojalığınıñ jetekşisi Ötepbergen Bekjanov aralas tawarlı jılqı malın ösirwde. Sonımen qatar awdanımızda Nur­lan Nuğmanov («Ekpin» ŞQ), Ğaysa Ju­mağalïev («Qarasw» ŞQ), Rawan Esenğalïev («Baqıt jolı» ŞQ) sïyaq­tı käsip ïeleri de dala tösin jıl­qı malına toltırwda. Bïılğı jıl­dıñ altı aylıq qorıtındısı bo­yınşa 6578 bas qulın alınğan eken. Bul ötken jıldıñ osı waqıt­tarımen salıstırğanda 7,2 payız­ğa artıp otır. Sonımen qatar 2014 jıldan beri 16 şarwaşılıq 464 bas köşim jılqısın alıp, asıldandırw jumıstarın jürgi­zwdi bastağan. Osını zerdelep qarasaq, awdanımızdağı jılqı şarwa­şılığımen aynalısatın şarwa ïelerinde qazaqtıñ jabı tuqımdas jılqısı az sïyaqtı körinedi de tu­radı.

Endi säl şeginis. Sonaw Keñes dä­wiri kezinde jılqı malına degen suranıstıñ azayıp ketken waqıt­tıñ bolğanı da bar. Söytip qazaq­tıñ jabı tuqımı aza bastadı. Osın­day nemquraylıqtıñ äserinen bestisi tayday, tayı jabağıday, tuqı­mı azğan jılqı payda bola bastadı. Qurığı quttı jılqışılar da köp bolğan joq. Barlıq nazar aq qoyğa awdı. Öytkeni ol kezde aq qoydıñ jüni altınmen para-par edi. Mine, söytip xalqımızdıñ tört tüliginiñ biri Qambar ata nazardan tıs qalğa­nı bar. Qazir zaman özgerdi. Jıl­qı­ğa degen suranıs küşeydi. Osın­day suranıs küşeyip turğanda, da­­la­mızdı jabı tuqımına toltırw tolğağı jetken mäsele. Ğılımï negizdemege süyensek, jabı – nağız qazaqı jılqı. Özge jılqılarmen salıstırğanda artıqşılığı da köp. Ol jıl on eki ay boyı jayılım­da tebindep şığadı. Tım qattı bo­ran, ayaz bolmasa, öz künin özi köre­di. Onıñ üstine jılqınıñ bul türi denesiniñ iriligimen erekşelenedi. Qoñdılığı jağınan alğanda köp jılqıdan bäsi basım. Iri jılqı­nıñ salmağı 450-500 kelige deyin jetedi. Al bïeleri täwligine orta­şa eseppen 5 lïtrge deyin süt beredi eken. Osınday qazaqtıñ jabı tuqımdı jılqısın ösirse, ırıs bosağañızğa keledi dewge boladı.

Ötkende jılqı ösirwmen ayna­lısqanına 150 jıl bolğan dïnastïya «Mïyalı» şarwa qojalığınıñ jetekşisi Ötepbergen Bekjanov­pen kezdesip qalğanımız bar. Sonda ol:

– Atam, äkem, men, büginde balalarım qasïetti janwardı bağwmen ke­lemiz. Jılqı – bizdiñ janımız. Al bügingi künde şındığı kerek, qazaq­tıñ jabısı azayıp bara jatır. Tipti köp adam muxïttıñ ar ja­ğınan ağılşın tuqımdastardı äkelwde. Äkelsin, ösirsin, biraq sar dalamen etene baylanıstağı jabı tu­qımınan qaşqaqtamawımız kerek. Osı künge deyin xalqımız sol ja­bı tuqımın ösirip keldi, – dedi.

Jılqı ösirwden «dala akademï­gi» atanğan Bekjanovtardıñ sözine alıp-qosarımız joq.

Serik  JUMAĞALÏEV, Qaztalov awdanı.  zhaikpress.kz

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>