Bawırjan Mırzabaev: Qazaqtıñ nağız atbegi xalıq ekenin şetelde däleldep jürgen eşkim joq

Bauyrzhan M.5

Bawırjan Mırzabaev Ewropağa tanımal şabandoz. Altı jılda 2000-ğa jwıq bäygege qatısıp, sonıñ 350-ge jwığınan jülde alğan. 1992 jılı Almatı oblısında dünïege kelgen Bawırjan büginde Germanïyada turadı. Ötken senbi küni ol jokeyler arasında “Ewropa çempïonı” atağın jeñip aldı. Qazaq xalqınıñ ejelden at baptağan, tastaqım şabandoz ult ekenin tanıtıp jürgen jerlesimizdi bir-eki awız äñgimege tartqan edik.

- Bawırjan, äñgimeni äweli öziñniñ twıp ösken jeriñ, ata-anañ twralı bastasaq.
- Almatı oblısı, Kerbulaq awdanı Şubar awılında twıp östim. Äke-şeşem äli sol awılda turadı. Bir inim, eki qarındasım bar. Inim Çexïyada jumıs isteydi. Al özim Germanïyada turıp jatırmın.

- Atqa şabwdı, şabandozdıqtı qay kezde bastadıñ?
- Bala kezden awılda östim ğoy. Özimizdiñ üyde azınawlaq jılqımız boldı. Äkem de ara-arasında jüyrik baptaytın edi. Sol arqılı jılqığa, jüyrik atqa degen qızığwşılıq payda bolıp, ol eseye kele känigi şabandozdıqqa bastaw boldı. Jeti jasımnan bastap alamanda şabandoz bola bastadım.

Bauyrzhan M.6

- Öziñ at jaratasıñ ba?
- Joq. At baptawğa men aralaspaymın. Meniñ qazirgi mindetim tek qana atqa şabw. Yağnï şabandoz (jokey) mindetin atqarw. Bul jaqta attı öziñ baptap, öziñ bäygege qosıp, öziñ şaba berwge bolmaydı. Olay jasawğa zañdı türde tıyım salınğan.

- Sen qaşannan beri şetelde turasıñ? Ewropağa qalay barıp jürsiñ? Ol jaqqa jokey bolwğa şaqırdı ma?
- Negizi 2009 jıldan beri Ewropada turamın. Arasında 8 ayday elge barıp qayttım. Al naqtı bul jaqtıñ lïcenzïyasın alıp, şabandoz bolwdı 2012 jılı mamır ayında bastadım. Bul jaqta jokey bolw üşin Qazaqstannan adam izdemeydi ğoy. Osı orayda burın Almatı ïppodromın basqarğan Nurlan Tilewlesov ağama alğıs aytqım keledi. Kişkentayımnan şabandoz bolğım keletinin estip, osı jaqtağı tanıstarı arqılı meni jiberdi. Osında kelgen soñ özim de qarap jatpay izdenip, öz-özimdi damıtıp şabandoz boldım.

- Germanïyada turasıñ. Nemis tilin jaqsı bilesiñ be?
- Tım keremetpin dep ayta almaymın. Biraq özime kerek dünïelerdi surap bile alamın. Äli de üyrenip jürmin. Al çex tilin qazaqşamen birdey meñgerdim desem boladı.

- Ewropa men Qazaqstannıñ at baptawında, bäygesinde ayırmaşılıq bar ma?
- Eki jaqtıñ at baptawınıñ arası jer men köktey ğoy. Elde atqoranıñ jağdayınıñ özi mülde bölek, al munda barlığı tek at üşin jasalğan. Turatın qorasınan bastap, jem-şöp, däri-därmek, vïtamïnderine deyin eñ jaqsıları tañdalıp alınğan. Jılqı medïcïnası da jaqsı damığan. Qazaqstanda biz attıñ qay jerinde ne bolıp, qanday jağdayda turğanın bile almaymız. Bäygege qosqannıñ jöni osı dep mine salıp şapqılay bergenge mäzbiz. Şının aytar bolsam, Qazaqstannıñ uşqır attardı baptawı şetelmen salıstırğanda 100 jılğa artta qalıp qoyğan dewge boladı.

Bauyrzhan M.2

- Qazaqstannan at aparıp, bäygege qatısatındar bar ma?
- Onday bapker joq. Biraq, osı jaqtan satıp alıp, osı jaqta bäygege dayındap qosatın qaltalı azamattar bar. Alayda, joğarı därejede nätïje körsetip jatqanı joq. Al Qazaqstannan at alıp kelip qosıp, bul jaqta bäyge alw qïın.

- Taza qandılar men qazaqtıñ qarapayım jılqısın salıstırw qïın. Degenmen, bizdiñ bäyge attarınıñ mümkindigimen ewropalıq jüyrikterdi salıstırıp kördiñ be? Qazaq jılqısı nesimen artıq dep oylaysıñ?
- Salıstırwğa kelmeytin sekildi. Sebebi eldegi bäygege qosılıp jürgen jüyriktiñ barlığı derlik taza qandı attar. Bärin şetelderden satıp alğan. Şetelden aparmağandarınıñ öziniñ arğı lïnïyası – äkesi ne enesi şeteldik tazaqandılar. Qazir alamanğa da, uşqırğa da ağılşın attarın qosatın boldı.
Al salıstırw kerek bolsa, şetelde törtinşi-besinşi orın alatın attar qazirgi kezde Qazaqstanğa satılıp ketip jatır. Bir sözben aytqanda, şetelde tömen körsetkiş körsetkender bizdiñ elge baradı. Al qazaqı qarapayım jılqımen salıstırar bolsaq, qazaqı jılqı salt minip jürwge jäne soğımdağı qazı-qartasımen ğana alda tur. Sebebi qazaqtıñ qarapayım jılqısı uşqır bäyge üşin jaralmağan.

- Buğan deyin qanşa bäygege qatıstıñ? Qanşa ret «üzdik jokey» atağın aldıñ?
- Qazaqstanda jürgen kezde tım joğarı nätïje körsetken joqpın. Al osı jaqqa kelgeli beri 2000-ğa jwıq bäygege qatıstım. Sonıñ 350-ge jwığında uttım. Äweli Çexïyağa kelip, sol jaqta şabandozdıqtı bastadım. Ol jerde 2013, 2014, 2015 – üş jıl qatarınan çempïon boldım. Onda jıl boyı kim eñ köp bäyge utadı, sol jokey çempïon bolıp sanaladı. Qazirgi kezde Germanïyadamın. Bul jerde çempïon emespin, biraq şabandozdardıñ arasında alğaşqı ondıqtamın.

Bauyrzhan2

- Qanşa şabandoz bar?
- Şabandoz köp. 100-den asa jokey bar. Al ötken senbi küni utqan jüldem «Ewropa çempïonı» atağı (swrette – red.). Munda 15 memleket qatıstı. Är memleketten 1 şabandoz qatısadı. Men Qazaqstan atınan şıqtım. Jılına bir ret qana ötedi. Bir künde 7 bäygege qatısıp, sodan eñ köp upay jïnağan adam jeñimpaz boladı. Al negizgi çempïonattıñ erejesi boyınşa jıl boyı qay şabandoz köp bäyge utadı, jıl soñında sol çempïon atanadı. At bapkerleri de, attıñ ïesi de twra osı ereje boyınşa jeñimpaz atanadı. Jeñimpazğa çempïondıq däreje men aqşalay sıylıq beriledi.

- Jokey bolw men alamanda şabandoz bolwdıñ ayırmaşılığı bar ma?
- Jokey degen sol şabandozdıñ xalıqaralıq atawı ğoy. Negizi ekewi bir uğım. Al bizdiñ alamen bäyge men şeteldiñ uşqır bäygesiniñ ayırmaşılığı ülken. Mısalı munda qaşıqtıq ta, şabandozdıñ atqa otırısı da, salmağı da, bäri qatañ tärtip boyınşa esepteledi. Bizdiñ alamanda kimniñ şabandozı jeñildew, keyde attıñ şabısı soğan baylanıstı bolıp ketedi. Jäne 18 jasqa tolmağan, salmağı jeñil balalar şaba beredi. Al mına jaqta öziñe arnayı lïcenzïya alıp, barlıq talaptarın orındap şabwıñ kerek.
Uşqırda özderiñiz körip jürgendey, tärtip qatañ, al alamanda balanı mingizesiñ de, jiberesiñ. Ol balanıñ bäygege şabwda qanşa täjirïbesi bar, qalay şabadı – bäri öziniñ üyrengeni boyınşa ğana. Onday baladan jawapkerşilik te talap ete almaysıñ. Jäne ösip, salmaq qosqan soñ ol atqa şaba almaydı. Ne jokey bola almaydı. Belgili bir waqıtta ğana şabandozdıqpen aynalısadı da, soñında qaladı. Arı ketse bapker boladı. Onda da özinde atı bar bolsa, äytpese sol jas kezinde şabandoz bolğanımen ğana qaladı. Sodan keyin basqa salağa ketwine twra keledi. Al uşqır bäygeniñ şabandozı, yağnï jokey bolw – barlıq talabın orındap otırsañ ömir boyı aynalısatın käsip.

Bauyrzhan M.3

- Jokey bolw üşin qoyılatın talaptar jaylı aytsañ? Qanday talaptarı bar?
- Äweli jokeylerdi dayındaytın mektepti üş jıl oqıp şığasıñ. Onı bitirgen kezde sağan dïplomnıñ ornına lïcenzïya beredi. Lïcenzïya qolıñızğa tïgen soñ ğana siz jokey bola alasız. Odan keyin öziñ sekildi şabandozdar arasındağı bäsekelestikten ozwıñ kerek. Jäy ğana şabandoz bolsañız sizge eşkim atın bere bermeydi. Mısalı, 100 jokey bolsa, şabatın attıñ sanı 10-15-aq. Sondıqtan atsız qalmas üşin öz şeberligiñizdi şıñday tüswiñiz kerek. Atqa durıs şappasañız, atpen til tabısa almasañıñ keleside at ïesi sizge jüyrigin bermey qoyadı. Basqa bir jokeyge tapsırıp jiberedi.
Öz basım aptasına üş-tört kün, künine 6-7 bäygege qatıswğa tırısamın. Sebebi bastı jumısım sol. Germanïya, Çexïya, Pol’şa, Francïyağa deyin barıp atqa şabamın. Künim jol men at üstinde ötedi.

- Öziñ minip şabatın attar twralı aytsañ?
- Mende turaqtı at joq. Qazir bir bäygege qatısıp kelsem, kelesi bäygede qanday atqa şabatınımdı özim bilmeymin. Bir apta burın bäygege qosılatın attardıñ tizimi jarïyalanadı. Sol kezde at bapkerleri meniñ jeke menedjerime xabarlasadı. Bir künde 6-7 atqa şabatın bolsam, barlığınıñ bapkerimen, ïesimen kelisedi. Al köptegen bapkerler men at ïeleri öz atına say şabandoz izdeydi. Tek bäyge kezinde ğana taqımımız tïip, basqa waqıtta türin de körmeytin nebir sañlaqtar bar.
Öz atqoramızda da jüzge tarta at bar. Olarğa da minip bäygege qatısatın kezderim boladı. Biraq köbinde qay kezde qanday atqa minip, qanday bäygege qatısatınımdı özim de bilmeymin. Öytkeni aldağı bäygede qay elden, qay qaladan qanday at keletinin, onıñ qaysısı seniñ taqımıña tïetinin bilw qïın. Jäne ol jerde birneşe ğana et emes, tek osı eki-üş atqa ğana şabam deytin. Jılına 400-500 bäygege qatısatın bolsam, oğan qatısatın attar da san alwan boladı.

Bauyrzhan M.4

- Bir ret bäygege şapqanıñ üşin qanşa töleydi?
- Bir bäygege şapqanım üşin 75 évro tölenedi. Onıñ sırtında är memlekettiñ öz erejesine say alğan jüldeniñ 5 payızı mağan tïesili. Al bäyge bolmağan künderi jattığwda bolamın. Ol künderim üşin jeke aylıq tölenedi.

- Sen jarısqa qatısqan kezde kimniñ jüyrigine minseñ de Qazaqstan atınan şığasıñ ba? Älde at ïesiniñ memleketi atınan qatısasıñ ba?
- Jüyrik qay eldiki bolsa, sol eldiñ atınan şabamın. Ötken senbi küngi bäyge jılına bir ret qana ötetindikten, är jokey öz eliniñ atınan qatıstı.

- Ïä, aytpaqşı, bos waqıtıñ bola ma, onday kezde ne isteysiñ?
- Bos waqıt köp bolmaydı. Äsirese jazğı bäyge mawsımı bastalğan kezde tipti waqıt jetispey ketedi. Mısalı bügin jattığwdan keldim, erteñ tağı jattığw. Juma küni osıdan 500 şaqırım jerde bir qalada bäyge ötedi soğan barwım kerek. Senbi küni de bäygedemin. Odan keyin osında kelip, jaqın jerde bir bäyge bar, jeksenbi küni soğan qatısamın. Üş kün qatarınan bäygede bolamın. Bir sözben aytqanda, kündiz bäyge, tünde jol üstindemin. Düysenbi ğana demalıs.
Negizi bäyge mawsımı ayaqtalğan, qısqı waqıtta azdap bos waqıt bolıp qaladı. Onday kezde waqıt tawıp elge, ata-anama barıp kelwge tırısamın. Bolmasa osında el aralap, qala aralap, qıdırğandı jaqsı köremin.

Bauyrzhan M.1

- Künde atqa şabw şarşatpay ma?
- Atqa şabw bolğanda, Qazaqstandağıday 30-40 şaqırımğa tañnan keşke deyin şapqılay bermeysiñ ğoy. Uşqır bäyge bolğandıqtan, bir bäyge 2-3 mïnwtqa ğana sozıladı. Sondıqtan atqa şabw qïındıq twdırmaytı, kerisinşe salmaq ustaw qïın. Künde jügirip, salmaq qwıp, dïeta ustaw kerek. Öz basım salmağım tım jeñil emes, sondıqtan ünemi öz-özimdi babımda ustawğa tırısamın. Atqa şabw degen – adrenalïn. Bäygeden utqanda eldiñ bäri seni qolpaştap jatqan kezde barlıq şarşağanıñdı umıtıp ketesiñ.

- Elge kelip, jokey mektebin aşıp, jastardı tärbïelegiñ kelmey me?
- Qazaqstanda osı sala boyınşa talanttı bala köp. Kömektesip, tärbïelep, jolğa salıp jiberse, menen de mıqtı şabandozdar şığatınına senimdimin. Ökiniştisi sol, olarğa bağıt-bağdar berip, jön körsetip jatqan eşkim joq. Oğan qarajat jağı da jetkiliksiz.
Al jokey mektebin aşıp, olarğa kömek körsetwge kez kelgen waqıtta dayınmın. Biraq, jokey mektebin aşpas burın, äweli eldegi at sportınıñ jağdayın köterwimiz kerek. 30 şaqırımğa şabw arqılı biz özimizdiñ mıqtılığımızdı eşqaşan şetelge däleldey almaymız. «Qazaq jılqımen birge jaralğan» dep üyde otırıp aytqanımızben, şetelge şığıp eşqaysımız ayta almaymız. Özimizben özimiz bolıp qala beremiz. Qazaqtıñ nağız şabandoz, nağız atbegi xalıq ekenin şetelge kelip eşkim däleldep jatqan joq. Al onı moyındatw üşin biz osı uşqır bäygeni jetildirwimiz kerek. Sodan keyin ğana jokey mektebin aşıp, şetelmen bäsekege tüswimizge boladı. Mısalı, är jılı qısta Dwbayda karnabal ötedi. Şet elderden kelip neşe türli jüyrikter qatısadı. Bizdiñ de twra sonday deñgeyde ötkizwimizge boladı. Ol üşin uşqır bäygeni öte joğarı deñgeyge köterwimiz kerek.
Sodan keyin ğana basqasın qolğa alwğa boladı. Bizde jokeylerdi üyretetin adamdar da, mektep aşamın dese ğïmarat ta tabıladı. Tek qarajatqa ğana tireledi. Degenmen bul salanı memleket öz qaramağına alsa, onda şeşimin tabar edi. Onday jağday bolsa, talay adamğa jumıs tabılar edi, talay qaltalı azamat bul salanıñ damwına özderi-aq jumıs isteytin edi. Eger ükimetten qoldaw bolmasa, eşkim öz qaltasınan şığarıp, bul jumıstı istey qoyaın demeytini belgili. Sol bayağı alamanımızben aydalada şawıp qala beremiz.
Bul salanı damıtw üşin qolğa alatın istiñ biri – ïppodromdar salwımız kerek. Onsız bolmaydı. Öz basım, osı iske qarjı quyamız, kelip iste dese kezkelgen waqıtta barıp, qolğa alwğa dayınmın. Al äw bastan bastap istewge äzirge şamamız kelmeydi.

Bauyrzhan M.

- Ïppodrom demekşi, eldegi ïppodromğa qanday bağa beresiñ? Jokey retinde biraz atşabarlarda bolğan şığarsıñ Qazaqstanda?
- Ïppodromdarğa bağa bergen kezde… jamanday bergen de jaman eken… Ïppodrom dep aytwğa keletin bir ğana alañ – Almatı ïppodromı ğoy. Öte jaqsı jerge ornalasqan, öte jaqsı trïbwnası bar. Biraq atşabar jolın jaqsartıp, trïbwnasın qayta jöndewden ötkizse, xalıqaralıq därejedegi ïppodrom ğoy. Al basqa qalalardıñ atşabarlarında bolğan emespin. Meniñ oyımşa sol bir ïppodromnıñ özin jaqsılap jöndep, qalpına keltirse, biraz därejesi köterilip qalar edi. Men şabandozdıq jolımdı sol Almatı atşabarında bastağamın. Ol kezde Nurlan Tilewlesov basqarıp turğan edi. Ötken jılı qısta barsam, barlığı da eskirgen, tozığı jetip, äreñ tur.

- Dästürli alamanğa üyrenip qalğan xalıq uşqır bäygeni qızıqtay ma?
- Bizdiñ eldegi köp adam uşqır qızıq emes, bäyge körgendey bolmaysıñ deydi. Oğan kelisemin. Bälen ğasır boyı alamanğa şapqan xalıqqa bir künde uşqırdı tamaşala dew oñay emes. Biraq şetelmen, at bäygesi damığan elmen bäsekelesemiz desek, özimizdiñ nağız jılqımen biteqaynasqan ult ekenimizdi tanıtamız desek, uşqırdı damıtwğa köñil bölwimiz kerek. Uşqır bäyge attıñ därejesine köp kömektesedi. Onıñ sırtında selekcïya jüriledi. Alaman bäygege bwdandar, taza qandılar, qarapayım qazaqı jılqı bäri qosıla beredi. Al munda tek qana pasportpen, erejemen ğana jarısadı. Sol üşin bizge uşqırğa qarjı quyıp, uşqırdıñ bapkerlerin, jokeylerin dayındap, sol arqılı şetelge şığw kerek.

- Qanday armanıñ bar?
- Meniñ armanımmen eşteñe özgere qoymas. Degenmen Qudaydan tilerim bar, bir küni “at sportı memlekettiñ qaramağına ötti, aqşa bölinedi, osı salağa bir kömegiñdi tïgiz” dep şaqıratın şığar dep oylaymın. Sol kündi armandaymın. Quday buyırsa ol kün de bolar.

- Waqıt bölip, suqbattasqanıña raxmet!

Foto: Keyipkerdiñ jeke qorınan

erzhan-zhaubaiErjan Jawbay, argymaq.kz

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>