Awğanbay SANAQULI. Sekeñkök

Sekenkok

(Äñgime)

 Alıstan közge birden men mundalap körinetin Oñqatı seregi qoyu tumannan endi arılğanday. Qara jartastarmen qorşalıp, qarağaylarmen kömkerilgen körikti mekenge öñ berip turğan tağı bir sulwlıq – tostağan tübindegi swday möldiregen etektegi şağın köl. Küz mezgilinde ortalap, köktemde jañbır swımen qayta tolatın köl jağasına küzde ağarañdap aşçı şığadı. Jaz jaylawdan eki büyiri şığa toyınğan awıl malı küzewge kelisimen köl jağasındağı aşçığa şubıradı. Oñqatı tabïğatınıñ qulpıratın şağı da osı qoñır küz. Jaz boyı jan balası ayaq baspay qorğawda bolğan malşılar şappasınıñ jayqalatın mezgili. Kölge qonaqtağan aqqw-qaz, ermen men aq jwsannıñ jupar ïisi, şegirtkeniñ şırılı, qoyşılardıñ qara öleñdetken köñildi üni – bäri bul ölkeniñ änine – än, sänine – sän qosatın.

 ***

 Oñqatını ejelden meken etkenderdiñ biri – Tağay aqsaqaldıñ awılı. Köktemde malın töldetip, sarı küzdi qarsı alatın ataqonısı. Jaylawğa şığar mezgil jetkende adam balası tügili, jarıqtıq mal da mazasızdanıp, jersinbey ketetini aqïqat. Qarïya eki künnen beri erte turıp, bastaw basındağı töbeşikte iri qaraların dürbilewmen boldı. Bul köşi-qon aldındağı dayındıqtıñ bir belgisi.

Köşkende awıl mañın aynaday etip tazalap ketw qarttıñ jastayınan qalıptasqan ädeti. Tazalıqtı ömirlik serik etken qarïyanıñ işki jan dünïesi de, bastaw swınday taza. Tağay aqsaqaldıñ osı payğambar jasına deyin balalarına dawıs köterip, ağayınmen ayqaylaspağanına körşileri kwä.

Särsenbiniñ sätine dep josparlanğan köşi-qon waqıtı da jetti. Keşe keşke aydap kelip, matap tastağan atandar kezegimen şomdala bastadı. Köp jasap, bar qïındıqtı körgen qarïyaday jasınan jük artıp äbden üyrengen käri atandar da, ömirge endi qadam basqan jas jigittey bïıl ğana arqasına awır jük artqalı turğan qara bwra sïyaqtı asawları da bar.

Jumıla kötergen jük jeñil. Awıl azamattarı bir sağat işinde tüyelerge jükti artıp tastadı. «Al, Quday jol berse qozğalayıq qaraqtarım» – dep, Tağay aqsaqal sırın biletin qoñır azbanına asıqpay jayğastı. «Jol bolsın, köş baysaldı bolsın» degen dıbıstar är tustan şığıp jattı. Şurqırağan jılqı, möñiregen buzaw, mañırağan qozı-laq, ornınan qïnala qozğalıp, bayaw ğana baqırğan jük artqan tüyeler, qoyşı soñına ere qıñsılağan ïtter tügeli köşke körik beredi.

Bul köşti köpten kütkenderdiñ biri – segiz jasar Seysen edi. Oqwı bite salısımen ata-apasına barwğa asığatın mektep oqwşısına awıl ömiri bärinen qımbat. Ustazdardan alğan bilimin, joğarı mektep oqıp, qala körmey-aq, adamdıqtıñ şıñına jetken awıldağı qazınalı qarttardıñ qasında jalğastırğısı keletindey…

Qaytqan qustay tizbektelgen köp köştiñ arasında kümis eri kün közine şağılısa jarqırağan qarïyanıñ qasında üyirli jılqını aydap, bala Seysen ändetip baradı. Köştiñ bağıtı Uzın-Köyten jaylawı. Oñqatı kezeñinen assa bolğanı, jasıl kilemdey jaylaw körinedi. Tüyeli köşke de eñ qïını osı asw. Köştiñ aldın talay uzaq jolğa üyrengen qara atan bastap keledi. Ülken üydiñ qara şañırağı osı qara atannıñ üstinde. Jarıqtıq kïeli şañıraqtı mal da bolsa sezingendey, ayağın pañdana basadı. Qara bwra bir qïğılıq salmaqşı bolıp edi, şañıraq ïesi Muratbektiñ örmeli qamşısı men ayqayı jönge saldı.

Tañ atısımen qozğalğan tüyeli köş kün tas töbege köterile qıratqa jetti. Endigi jol jazıqtap barıp, etekke tüspek. Qara şapanınıñ eki etegin qımtana taqımına basıp alğan, Altaydıñ tawlı jotasınday kesek qır murındı Tağay aqsaqaldıñ miner jağında qoñır qunandı tobılğı qamşısımen sïpay qamşılıp, ömirde öz aqıl-oyı jetpegen suraqtarın qoyıp, eki ezwi eki qulağında Seysen keledi. Esine ötkendegi bir oqïğa tüsip:

– Ata, men oqwdan kelgenniñ erteñinde mal qayırıp jürip, üş attı kisige jolıqtım. Ol kisilerge jeke-jeke sälem beremin be, älde barlığına bir sälem beremin be dep oyladım da, ärqaysısına «Assalawmağaleyküm» dep, amandastım – dedi, nemeresi balağa tän şınaylıqpen. Köp külmeytin awır minezdi qarïya nemeresiniñ mına qılığına eriksiz külip:

– Äy, balamısıñ degen, üş adam tügili üş jüz adam bolsa da, barlığına awız toltırıp bir «Assalawmağaleyküm» deseñ jetedi, qarağım, – dep qarïya nemeresine qaradı.

Köş kezeñnen tüse salısımen jaz jaylawdı sağınğan qoralı qoy aydatpay-aq Üşbutanı betke ala sawladı. Jal-quyırığı tögilgen qoñır ayğırdıñ üyiriniñ soñınan sayaqtar da jarısa şapqılay jöneldi. Tağıñ aqsaqal jılqılarınıñ köbisi baran, tek eki qula, tört ağı bar. Jurt osı belgisinen tanïtın.

Bala Seysenniñ qazirgi armanı tez eseyip, äkesiniñ aqboz atı men kenje ağasınıñ qarakögine minw. «Jarıqtıq janwarlardıñ sırtqı tulğası-ay köz süysindiredi. Azamat bolıp , taqımım tolıp, men de ertegilerdegi aqboz attı xanzadağa aynalsam ğoy, şirkin», dep qïyaldap qoyadı.

Köleñke uzarıp, kün säl salqındağan mezette şarşap-şaldığa tüyeli köş te jaz jaylawğa jetti. Qar ketisimen kögaldana bastaytın Uzın-Köyten jaylawı jıldağıdan jaqsı jetilgen.

Körşi aqısı – Täñir aqısı. Alıstan köringen «Atayıñ» awılınıñ köşin köre salısımen mañaydağı Qudayı körşileri appaq köñilderi ispetti aq dastarqandarın qoldarına ala, tüyeli köşke qaray jan-jaqtan ağıldı. Elge sıylı, abıroylı Tağay aqsaqaldı jurt ülken-kişisi bar, atın atamay, «Atayıñ» atap ketken.

Tüyelerdi şögerip bola bergeni sol-aq edi, attılı-jayawlı şay äkelwşilerdiñ aldı da kelip jetti. «Assalawmağaleyküm, mal-jandarıñız aman ba, jaylaw jaylı, qoy maylı bolsın, qıstan aman şıqtıñızdar ma?» desip, bir-birlerin körmegeli bir jıldıñ jüzi bolğan körşiler amandıq-sawlıq surasıp, mäz-meyram. Darxan peyildi körşilerdiñ dastarqanınan salqındağan irkit, jaña tuzdalğan sarı may, qaynatqanına köp bolmağan jas qurt sïyaqtı aq tağamnıñ barlıq türi kezdesedi.

Bir aptanıñ işinde oydan-qırdan kelgeni bar awıl tügelimen jaz jaylawğa jayğasıp aldı. Üşbuta jaylawınıñ eñ joğarğı butasın tördegi öz ornınday burınnan Atayıñ awılı meken etedi.

«Jaylamasa – sän bolmaytın» kïeli jaylaw odan sayın qulpıra tüsken. Uyadağı jumırtqaday toptasqan appaq kïiz üyler, jer ananıñ tösine jabısqan bes tülik mal, gül terip, köbelek qwğan awıl balalarınıñ «qata qal-qata qal, qara jerge jata qal» dep, erkeley ändetken ünderi, şıñğırtıp asaw üyretken boz balalardıñ ayqayı, jelidegi qulındardıñ jez qoñırawday sıñğırlap kisinewi – barşası awıl ajarın odan sayın aşa tüskendey.

Awıl azamattarı qoyğa minip äbden jawır bolğan attarın jiberip, ornına jaylawdağı toy-tomalaqtı şarlaytın säygülikteri men üyretilmegen tay-qunandarın ustap alğan. Awıldağı asaw üyretetinder murttarı endi tebindegen ağayındı Erjan men Qalïjan. Asaw taylardı alğaşında bir minip berse bolğanı, Seysen men inisi Asqar qozı qayırıp jürip-aq, bas bildirip aladı. Jaz boyğı toy-dwmanğa minwge arnap, taqır jerge işin tartsın dep, arqandap qoyğan attardıñ arasında şañıraqtağı Muratbektiñ alıs jüriske arnalğan «Sekeñkök» atı da bar.

 ***

 Sekeñkök qulın kezinen aydağan jılqınıñ aldın bermes jelayaqtıñ özi boldı. Üyirli jılqı jwsap jatsa, basqa qulındardıñ mazasın ala türte ketip, jarısa şapqılap, tipten erikkende kün şwaqtap turğan sarıqarın bïe enesimen oynaytın. Keşkisin qulındardı bosatqanda jalğız özi üyirli jılqını bir aynalıp şawıp şıqpay, tınşımaytın. Osı äreketterin sırttay baqılap otıratın awıl aqsaqaldarı «bul qulınnan bir öner şığadı» – dep, köp bolıp tilewin tilep, ülken ümit kütti.

Jılqı minez tekti qazaq tulpar bolar arğımaqtı qaşanda qulınınan tanığan. Aytsa aytqanday-aq, keler jılı jaylawdağı toy-tilewde kök tay bäyge bermedi. Keyde tipti qunan jarısına qosıp jibergen kezderi de boldı. Tisin körmese, tay ekeni bayqalmaytın. Dübirli ortağa üyrengen janwar basın tartsa, tik qarğıp kök aspanğa qaqqan qazıqtay artqı eki ayağımen şanşılıp turıp aladı. Basın säl bosatsa bolğanı ayaq-ayağına tïmey sekeñdep, bïlep basa jöneletin kök taydı jurt osı jazdan bastap «Sekeñkök» atap ketken.

Jaylawğa şığa arqanı keñge salıp, bar qïındıqtı umıtatın malşılar üşin jaz mezgiliniñ ornı erekşe. Ärkim öz şama-şarqınşa äwletindegi toy-tilewdi eldiñ jïın, künniñ jılı bolğan kök jaylawda ötkizwge nïettenedi. Şabadı-aw dep ükilep ümit kütken bäyge attarın da, osı jazda anıqtaydı. Aqsw, Sırğalı, Şıbarqarağay, Döñgeleksaz, Uzın-Köyten jaylawlarında künde toy. Äkimder malşılar toyın ötkizedi, birewi kelin tüsiredi, birewi toydan bäygeli bolıp, toy-toyğa ulasıp degendey qırdıñ sawıqşıl eliniñ qaşanda toy-dwmanı tarqağan ba?!

Sekeñköktiñ qolğa äreñ ustalatın şoqtığı bïiktep, miner jağına qulağan jalı da qalıñday tüsken. Jaz boyğı toy-tilewdiñ birinen kilem, birinen toqtı öñgerdi, Sekenköktiñ önerin el kördi. Jalpaq jurtqa tanılğan tusı da osı qunan kezi boldı. Dönenge şıqqan jılı qışqaştalıp, bäygege qosılmadı.

Bestisinen bastap Sekeñkök bäyge atı emes, orta boylı, qara torı öñdi, jïırmadağı kelbetti jigit – Murabektiñ alıs joldağı janserigine aynaldı. Mükeñniñ tağı bir qasınan qalmaytın jan joldası uzın boylı, aqsarı kelgen, som tulğalı Serikjan. Sekeñ ekewi bala künnen tay-qulınday tebisip, tel ösken nağaşılı-jïen qurdastar. Otaw tiger jasqa kelgen qos azamatqa awıl ülkenderi erkindik bergen. Qızdı awılğa qırındap, talay üydiñ ïtterin şwlatatın nağız serlik qurar kezderi. Tek, Tağay aqsaqal men bäybişesi aqjawlıqtı Qwan äjeniñ şañıraq ïesi Muratbekke aytqan bir awız aqıldarı mınaw edi:

– Aynalayın, kenje, biz bir ayağı jerde, bir ayağı körde qaltırap otırğan qarttarmız, qol-ayağımızdı jılı swğa malmasa da, bir şäynek şayımızdı durıs demdep beretin, alıs-jaqınnan kelgen ürim-butağımız ben ağayındı oñ közimen qarsı alatın, otımızdı öşirmey, tütinimizdi tüzw tüteterlik, elge ana bolar jaqsı kelin kerek, osını esiñnen şığar ma! – desken eki qarïya birde.

Sol jıldıñ jazında Jılandını jaylaytın bir tekti äwletke Tağıñ aqsaqal bastağan bir top ağayın barıp, qudandalasıp qayttı. Qısta eki awıldıñ arası jaqındağanda toyların ötkizetin bolıp kelisti.

Jılandı jaylawınıñ qaptalında bir kök, bir qula attı eki jolawşı ağızıp keledi. Bular, Muratbektiñ bolşaq qalıñdığın körip qaytqan Muratbek pen Serikjan edi. Sırlas zamandastardıñ astındağı arğımaqtarı da bir-birine bawır basıp, üyirlesip alğan. Muratbektiñ astında jasınan bäygege tüsip, ayağın qalay alıp jürwdi jaqsı meñgergen, oqtawday jarağan Sekeñkök. Al, Serikjannıñ miñgeni de osal emes, jırdağı Aqannıñ Qulagerindey omırawlı, jaldı kelgen qula at. Bul arğımaqtardıñ äkeleri jarıqtıq qula ayğır tekti janwar edi-aw! El awzında äli künge deyin añız bolıp aytılıp keledi.

 ***

 Jon-jotalar qısqı aq körpesin jamılğan. Jayılımı tawsılğan qıstawdağı malşılar qostarın teñdep, jıldağı ädetinşe Qarakölge qos tigip, qıstıñ ayazdı künderin osında qarsı alwğa bekingen. Köbiniñ üstinde qasqır işik pen tülki tımaq.

Sırtınan qarağanda qorqınıştı körinetin Qaraköl tabïğatınıñ jaratılısı da özgeşe. Maldıñ qabırğasınday salalanıp jatqan daralardı ilbis pen qarbarısı, arqar men taweşki meken etedi. Key künderi aynalağa aq jorğa boran jürip, aq tütin basadı.

Ayazdıñ aşwına mingen tünderiniñ biri. Öristegi jılqılardı aq qıraw şalğan. Dala saqşıları kökbörilerdiñ jem izdep, jortatın mezgili de osı kez.

Jalı qarğa süyretilgen qula ayğır basın jayılımnan julıp alıp, kisinep jiberdi. Jan-jaqta jayılıp jürgen jılqılardıñ barlığı bir qawiptiñ töngenin sezip, şurqırasa qaldı. Ädette bölek jüretin attar da, üyirdiñ işine kirip ketti. Qula ayğır jılqını aynala şawıp şıqtı da, beyne soğısta qol bastağan sarbazday aldığa ozdı. Jer bawırlap kelip qalğan tüz tağıları bir jabağığa da jabısa almay, qum qaptı. Jasırınıp kelgennen tük şıqpasın bilgen aş qasqırlar aşıq maydanğa dayındaldı. Üyirli jılqınıñ tağdırı öz moyınında ekenin jaqsı sezinetin tağalı qula ayğır tisin ırsïta, ırıldap kelip qalğan kökjaldı qos ayaqtap turıp, tumsıqtan tewip qalğanı sol-aq edi, tüz tağısınıñ qañq etken üni ğana estildi. Basqaları qula ayğırdı jabılıp jeñbese, jeke jeñe almastarın bilip, jan-jağınan arsıldap, qawmalap aldı. Eneleriniñ bawırına tığılğan jabağılar men qabaq qarın bïeler şurqıray kisinegennen basqa eşteñe istey almadı. Aldına kelgenin tistep, artına kelgenin tewip, öz ömiri emes, özgeniñ ömirin qutqarwğa barın salğan qula ayğırdıñ qwatı qayta bastadı. Ayğırdıñ älsiregenin sezgen arandarı aşılğan qorqaw qasqırlar ayğırdıñ jalınan, quyırığınan tarta, jerge qulattı. Jawımen jan bere ayqasqan qula ayğırdıñ köz aldında arsıldağan dala tağılarınıñ beynesi qaldı…

Tañ ağara oyanğan qostağı jigitter tünde bolğan ölim men ömir arasındağı ayqastan beyxabar edi. Aq qardıñ üstinde qızıl qanğa boyalğan qula ayğır men sereyip jatqan kökjaldı körgende barıp, bastarın şayqap, tañğalıstı.

 ***

 Altaydıñ örkeştengen täkappar tawlarına qonaqtağan tuman endi ğana uyqısınan oyanıp, bayaw jıljïdı. Jer betinde tañğı şıq şaşılğan kümistey jıltıraydı.

Tañmen talasa bïe jïnap kelgen Serikjannıñ «qurw-qurw» dıbısınan bükil awıl oyandı. Jelbegey kïine jügirip şıqqan jastar jılqını ortağa ala, qulındardı sïpay jürip, baylap şıqtı. Serikjannıñ astında jılqımen birge şapqılıp, elirip alğan Sekeñkök bïlep basıp, şïırşıq atadı. Muratbek jaz boyı oyda-qırda jumısım köp, Sekeñkökti bïıl sen minip tastamasañ, qur şığatın türi bar dep, dosı Serikjanğa tapsırğan.

Sekeñniñ erte turwınıñ da özindik sebebi bar bolatın. Ülken üyge kirip, tañğı qımızdan bir-eki kese asığa juttı da, qıstawdağı şappasın körip kelwge Sekeñkökpen jolğa şıqtı.

Aşçı teri şığıp, tınısı keñip alğan Sekeñkök basın tartqan sayın örşelenip, şulğï basadı. Serikjannıñ qarwlı qolı bolmağan da, ala jönelerdey. Tañğı sïırların sawıp jatqan joldağı awıldardıñ qatın-qalaşınıñ barlığınıñ közi Serikjan men Sekeñkökte. Batır tulğalı Serikjan olardıñ tesile qarağandarın unatpay, işinen «tanımağan adamday nesine qaray beredi» -dep, kübirlep qoydı.

Tumsıqtı aynalıp, qaptaldağı köktemgi qar swı ağatın jırağa tayaw kelgende, Sekeñkök basın tartqanğa aşwlanıp jıradan qarğıp qalğan edi, aldınğı eki ayağı jıranıñ şetine ilinbey, bar salmağımen moyının işine ala omaqqasa quladı. Mundaydı kütpegen Serikjan alıp denesin ïgere almay, attıñ moyınınan asıp tüsti. Sekeñ attıñ astına basılıp qalğan oñ ayağın zorğa degende swırıp aldı. Qattı tebinmen kelip jığılğan Sekeñkökten eş qïmıl bayqalmaydı, tek eki közinen ıstıq jas parlap, ıñqıldap jatır. Sol tusta qoyşınıñ arqandawlı atın alıp jürgen bir jas jigit jügirip kelip, attıñ xalin kördi de, «endi mal bolatın türi joq, jarıqtıq bolmağan da pışaqqa ilinsin» – dep, qonışındağı şolaq kezdigin alıp, Sekeñkökti tamağınan orıp kep jiberdi. Kök şöp qızıl qanğa boyaldı. Serigin ölimge qïmay turğan Serikjan teris aynalıp ketti. Jaña ğana basın tartıp toqtata almay kele jatqan tulparınıñ qayta turmasın körgen Serikjan: «Qayran jel ayaq, janwarım-ay, meni er-turmanın quşaqtatıp rasımen jolda qaldırıp ketkeniñ be?» dep, Sekeñköktiñ japıraqtan üzilgen tamşıday közindegi möldiregen jasın sürtip, solqıldap turıp uzaq jıladı.

Keşki sawın waqıtı. Awıl ïtteri ürip bolmağan soñ, Tağay aqsaqal nemereleriniñ birine «böten kisi kelip, kire almay turmasın, şıraqtarım», dep aytıp awız jïğanşa uzın boylı Serikjan mañdayşadan basın eñkeyte kirip keldi. Kelgen boyda aqsaqaldıñ ayaq jağına otıra ketip, bwılığıp jılap jiberdi. Ne bolğanın tüsine almay abdırap qalğan qarïya, Serikjannan:

– Qarağım, ne bop qaldı, adam aman ba? – dep suradı. Sekeñ köziniñ jasın jeñimen sürtti de:

– Atayım, adam amanı, aman ğoy, biraq «Sekeñkökti» abaysızda öltirip aldım – dedi dawsı dirildep. Mäseleniñ män-jayınan xabardar bolğan soñ qart:

– Azamatım-ay, öziñ aman qalğan soñ boldı, jan aman bolsa, mal tabılar, nağaşınıñ jïenge ataytın bir tayı emes pe, ne boldı sonşa azamat basıñmen borday ezilip – dep, qarïya jïenin tıyıp tastadı.

Nağaşısınıñ darqan köñiline eriksiz rïza bolğan Serikjan:

- Durıs aytasız aqsaqal, qartaysañ qazına bolıp qartay degen, – dep, aldında turğan bir kese qımızdı basına bir-aq köterdi.

Sekeñkök attıñ julını üzilip, moyını şıqtı ma, ölimin eşkim bilmedi. «Sekeñkök» atı, «Sekeñ mingen Sekeñkök» dep, odan sayın jañğırıp, el işinde añızğa aynalıp ketti.

Arğımaq tağdırınıñ – azamat atımen baylanıstı boların kim oylağan?!…

AuganbayAwğanbay Sanaqulı, 28.09.18. argymaq.kz

Negizgi foto: Soul-Mate Nutrition

 Avtor jaylı:

Awğanbay Sanaqulı 1993 jılı 28 şildede Bay-Ölke aymağınıñ Céngél cumınında dünïege kelgen. 2002-2006 jıldarı awdandıq orta mektepti, 2006-2012 jıldarı «Rwxanïyat» orta mektebin bitirgen. 2012-2013 jıldarı Semey memlekettik pedagogïkalıq ïnstïtwtınıñ dayındıq böliminde oqığan. 2013-2017 jıldarı L.N.Gwmïlev atındağı Ewrazïya ulttıq wnïïversïtetinde qazaq tili men ädebïet päni boyınşa bilim alğan. Büginde Aqmola oblısı, Birjan sal awdanı, Birswat awılında ustazdıq qızmette. Awğanbaydıñ buğan deyin “Qulın ğumır” attı şağın äñgimesi jarıq körgen. “Sekeñkök” sonıñ zañdı jalğası ispetti.

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>