Jambıl ARTIQBAEV. Tolıbay sınşı – bağzı oğız däwiriniñ qaharmanı

Tolybay

Qazaq şejire-añızdarında erte zamannan beri elge tanılğan sınşılar twralı qızıqtı mälimetter bar. Bul adamğa ata-anasınan darïtın qasïet köşpeli mal baqqan ortada tärbïemen şıñdala tüsedi. Sınşılıq qasïet köşpeli malşı taypalardıñ arasında adamğa öte bïik bedel äkeledi.

Tağdırı da, tarïxı da jılqığa baylanıstı Ewrazïya ulı dalasınıñ baqtaşı xalıqtarınıñ arasında tek sınşılıq önerdiñ ğana emes, sınşılıq twralı äñgimelerdiñ de köp saqtalwı zañdı. Bizdiñ pikirimizşe jılqığa qatıstı añızdardıñ bärinen de köne däwirdiñ ïisi şığadı. Al osı sınşılardıñ işinde ayrıqşa sınşı dep qazaq añızdarı qanjığalı degen rwdıñ arğı atası Tolıbaydı ataydı. Endi şejire qarïyalardıñ aytqan äñgimesine keleyik:

«Tolıbay urandı Qanjığalığa uran bolğan Tolıbay ataqtı sınşı eken. Jüyrik sınaydı eken, sınağanı bir qalt ketpeydi eken desedi. Sol Tolıbaydıñ bir jas balası Qaraqalmaq Qatısıbannıñ xanı Qoñtajınıñ qolına tutqındıqqa tüsip, Qoñtajı qozı baqtırwğa buyırıptı. Köp bala qozı bağıp jürse, aydalada bir qw bas jatır eken. Jılqınıñ bası ekendigin balanıñ bäri tanıptı da:

- Tiri küninde qanday janwar eken? – dep, äri-beri qaraydı eken. Tolıbay sınşınıñ balası tulpardıñ bası ekenin tanıp, eñirep qoya beripti. Qalmaqtıñ qozı baqqan köp balası awıldarına ayta kelipti:

- Aydalada bir qw bastı körip, qazaq bala jıladı! –dep.

Qoñtajı balanı şaqırıp alıp, suraptı:

- Balam, qw basqa nemenesine jıladıñ? –dep.

Bala aytıptı:

- Äkem jüyrik sınaytuğın sınşı edi, qazaq jurtına atı atalğan, ärwağı şaşılğan, «Tolıbay sınşı» – atanğan. Aydalada jatqan qw bas jäy jılqınıñ bası emes, tirliginde dübiri jer jarğan tulpardıñ bası eken. Sonı körgen soñ: «Way, jarıqtığım-ay, seniñ tulpardıñ bası ekendigiñdi kim tanïdı? Meniñ Tolıbay sınşınıñ balası ekendigimdi kim tanïdı?!» – dep, qozı bağıp jürgenime qorlanıp jılap jiberippin! – degen soñ, Qoñtajı qozı bağwdan şığardı, atqa mingizip, qasına nöker qosıp:

- Özime qarağan qırıq san qalmaqtı aralap taza tulpardan şıqqan jüyrik tawıp ber! – dep jiberdi. Bala qırıq san qalmaqtı aralaptı, qalmaqtıñ jılqısı topırşıq boladı eken. «At bïeden, alıp-anadan». «At twatuğın bïe joq, tulpar qaydan bolsın?!»- desip, jüyrik taba almay kelipti. «Jürgen-turğan jolawşıdan, kelgen-ketken kerwennen qara!» –dep, buyırğan soñ, bir kerwennen ayağı aqsaq, arqası jawır, quyrığı şolaq, kestirilmegen bir kök säwrikti: «Tulpar eken!» –dep, sınap alıp kelipti.

Jazğıturğı waqıt eken, «süyegi ağarsın, bel qızığın körsin, köñili jabırqamay össin!» – dep, onı bir toğız baytalğa üyirge salıptı.

Şıñına äbden jetip qalğan arıqtıñ bir künde, bir jılda boydan arıla qoya ma? Salğan jılı bir bïe de şığara almaptı. Qıstıgüni üyirindegi baytaldıñ birin soydırıp qarasa, baytaldıñ jiliginiñ ekibası tügelimen qarakemik şığıptı.

- Süyeginiñ ağarğan-ağarmağanın osınan bayqaw kerek!-depti.

Kök säwrik keler jılı da bïe şığara almaptı. Ol qısta üyirinen bir baytalın soyğızıp qarasa, jiliginin bir bası aq kemik, bir basınıñ jartısı aq kemik, jartısı qara kemik bolıp şığıptı. Üşinşi jıl toğızın tügel bwaz qılwğa jaraptı. Üyirinen bir baytalın jäne soyğızıp qarasa, barmaqtıñ kölemindey karakemik tabılmaptı.

-Süyegi ağardı. Al endi as, toyıñ bolsa, jarat ta, qosa ber, aldın bermeydi. Qırıq san qalmaqta munıñ aldına tüser jandı qara joq!-degen soñ, Qontajınıñ surağan jannıñ jalğızına bere almay otırğan jalğız qızı bar eken. Qızın bayğa tïgizbekşi bolıp, qırıq san qalmaqqa sawın aytıp, toy qılıp, balağa:

- Osını öziñ jarat ta, öziñ şap! – dep, buyrıq qılıptı.

Sonda bala eki büyirine qom teñdep, terin tilimen jalap körip, teriniñ aşçı dämi awızğa bilingende:

- Aşçı teri alındı – dep, tezegin qolımen sığıp körip, qolımen sıqqan tezekten dım tabılmağanda «qw tezek boldı» – depti.

Toydıñ atşabar küni bolğanda, meylinşe alıstan aydatıp, bala özi minip şawıp, uşqan qus, jügirgen añ da ilese almaytın küyine tüsken eken. Japadan-jalğız kele jatır deydi. Qaraqşığa jete bergende:

- «Jılqı üyirin sağınsa, qulaq basın qağınar, er üyirin sağınsa, ayıl-turman tağınar» – degen osı bolatuğın. Qoy, xoş-aman bolıñdar!-dep, Sarıarqa, qaydasıñ?! – dep, jönele beripti.

Jabıla qwğanmen jalğız jan qarasın köre ala ma?! Bir bwaz bïeli köpke şeyin jalbañdap alısıptı. «Işindegi kulınınan ayrılıp qalasıñ»- dese de, qalmaptı. Bir waqıtta kulının atıp jiberip, qalta qarap tura qalıptı. Söytse, janwardıñ özinen şıqqan bïe eken, işindegi kulınnıñ bwı eken.

Bala qutılıp, jazı japanğa şığıp ketti. Basın tartıp toqtatwğa äl qayda, därmen qayda, eki qolı qarısıp, uşqan kuspen jarısıp, qatarlasqannıñ bäri de äwdem jer barmay, keyin qalısıp, balanıñ eki közinen Sarıarqanıñ är töbesin bir körgen sayın jas parlap: «Osı körip kele jatqanım öñim be, tüsim be, Quday?!»-dep, zarlap kele jatqanda, qas qarayıp, tün bolıptı.

Üyde boyjetken jalğız apası bar eken. Apasınıñ tüsine kiripti. Bul jawğa tüsip ketkende, oñ jaqta ayttırıp qoyğan qalıñdığı bar eken. «Otawıñdı oñ jağıma tüsirip, janımdı ağartamın», «Qwıs üy qur turmas»- degen söz bar edi. Üydiñ tilewi-qulın jasında qosağınan ayrılğan kelinimniñ tilewi nege bos qalsın?!- dep, otawın tüsirip, apası:

- Jalğızım esepti: bawırıma basıp jatıp, uyıqtamasam, uyqım kelmeydi – dep, otawda jalğız inisiniñ qalındığın bawırına basıp jatıp uyıqtaydı eken. Tün işinde oyanıp, tösekte jatqan äkesine jügirip keldi deydi:

- Süyinşi, süyinşi, äkeke, jalğızım tüsime kirdi: «Qalmaqtan aman-esen qutıldım, mingenim – tulpar – deydi.- Bul Arqağa toktaytın emes. Eki üydiñ arasınan jibek arqan qur!» – deydi, – degen soñ, äkesi:

- Tüsiñ şın, qarağım, tulpardıñ dübiri qulağıma kelip jatır edi. Bul Sarıarqada kaydan bolsın, ne ala jürsin?! – dep, basımdı kötermey jatır edim! – dep, uşıp tura kelip, jalma-jan jibek arqandı qurıp baylasımen, arqanğa kelip kïligip, lıqsıp qalğanda, bala tüsip qaldı da, arqan şart etip üzilip, tulpar kete berdi. Tolıbay sınşı artqı jağınan körip qalıp:

- Tulpardıñ özi emes eken. Sw tulparınıñ ayğırınıñ sw bïesine şapqanın körip, süyinip, boyı emirengen eken, qır bïesiniñ qulını eken. Bul swğa tüsip kete almaydı. Aldında köldeneñ Kürkildektiñ swı bar, soğan barıp toqtaydı- depti .

Bala aman-esen üyirine qosıldı. Quday pendesiniñ ümitin jawmïd qılmaydı. Bäriniñ de oylağanı boldı. Tolıbay sınşınıñ aytqanınday, tulpar Kürkildektiñ boyına barıp toqtaptı. Sonda sol mañayda Ulı jüz Üysin-Qasqaraw baydıñ awılı bar eken. Özin ustap alw qayda, tağı bolıp, sw basında jürgenin körgen soñ, Qaskaraw bay bes baytaldı oñaşa tastap, sol bes baytalğa şapqan eken. Qıpşaq Qarabalıq-Aldanazar pañ bala küni eken de, özi Qasqarawğa jïen eken. Nağaşısına barıp:

- Ne qalağanıñ bolsa, al! – dese, almay, jïendik qılıp, bes baytaldıñ birin bwaz küninde alıp qaşıp ketken eken de, artınan Qasqaraw qwmaydı da, zerttemeydi. Qazaqtıñ burınnan jïendik qılatuğın ğurıp-ğadeti bolğandıqtan, sol baytal erkek qulın tawıp, ösken soñ, üyirge salıp, Aldanazar xannıñ jılqısı şetinen twa jüyrik bola bastağanı sol eken.

Sonan soñ munıñ jılqısınan tuqım alw üşin quda bolmağan qazaq joq. Bul Orta jüzde bolğan jüyriktiñ tüp negizi sol Aldanazar xanğa barısıp tïyanaqtaydı. Onan soñ Qasqaraw degen eldiñ atı qosılğan jerde özge el bäyge almaydı. Jäne küni büginge deyin özge elge qarağanda, Qasqaraw jılqısı jüyrik keledi. «Qwandıq atı turğanda, bizdiñ Süyindikke bäyge joq. Qasqarawdıñ jılqı tuqımın alğan Qarsun-Kerney atı kelgen jerde Qwandıqqa bäyge joq. Qasqarawdıñ özimen aralas asta Qarsun-Kerney atına bäyge joq» (1, 6 t, 91-93 bb.).

- Bul qay zamannıñ äñgimesi, bizdiñ atamız Tolıbay sınşı qay xannıñ zamanında ömir sürgen?

- Birinşiden, eger biz qazirgi qanjığalı atalatın rwdıñ ata taratatın aqsaqaldarınan surasaq, olar Tolıbay sınşı bizdiñ on tört-on besinşi atamız deydi. Biraq şejirege qarağanda ertede ömir sürse kerek, sebebi şejire aytwşılar ata taratqanda atağı şıqqandarın ğana awızğa alıp, köpşiligin tastap ketedi.

Ekinşiden, tağı bir äñgimelerde Tolıbaydıñ «Qanjığalı» atalatın sebebi onıñ jasında erlikti köp körsetip xannıñ jığasın kïgeninde deydi. «Jığa» degen erte zamanda el bïlewşi sultandardıñ, batırlardıñ basındağı börkine bekitilgen qawırsın. Onı burın ne altınnan, ne kümisten jasap batırlar basındağı dwlığağa bekitip aladı. Osı Tolıbay babamız qazaqtıñ işinde alğaş bas kïimine altın jığa taqqan eken dep äñgimeleydi bizdiñ qazaqtıñ qarïyaları. Sol sebepti Tolıbaydan tarağan el «qanjığalı» atanadı-mıs.

Osı joramaldardı nısana qılıp azdap tarïxï esep jasap köreyik. Eger Tolıbay sınşı bizdiñ zamanımızdan on tört-on bes ata burın ömir sürse, onıñ ömir sürgen jıldarı şamamen XY-XYI ğasırlar bolıp şığadı. Bul äñgime eşqanday qïsınğa kelmeytini belgili. Sebebi qanjığalı atalatın rw tek qazaqtıñ ğana quramında emes, özge de tolıp jatqan türki tildes elderdiñ işinde bar. Endeşe qanjığalı atalatın eldiñ tarïxın Qazaq xandığına deyingi waqıttan izdew kerek. Al eger Qanjığalı Wız xannıñ zamanında, osınşama erte zamanda ömir sürse, onıñ tuqım- jurağatı da sonşalıqtı mol bolwı kerek.

Joğarıda bayandalğan añız türik xalıqtarı äli ıdıramay turğan, birtutas Turan mädenïetiniñ eskertkişi. Onı biz birneşe mısalmen däleldey alamız. 1910 jılı altaylıq Pavel Tyuxtenev orıs zerttewşisi A.V.Anoxïnge aytqan añızdarınıñ işinde mınaday bir qızıqtı syujet bar:

«Odïn yunoşa-altaec, sın bogatıx rodïteley, popavşï v plen, pas stada w svoego porabotïtelya kazaxa. Skwçaya po svoey rodïne, on slagal pesnï o ney, çasto pel ïx, kogda wdalyalsya ot aïlov v step’ stadamï svoego gsopodïna. Skoro ob étom wznal gospodïn, kotoromw doneslï ego prïslwjnïkï. «O çem tı poeş’ v svoïx pesnyax ?» sprosïl yunoşw-altayca kazax. «Po konskomw kalw, kotorıy plıvet po volnam Ïrtışa, ya vïjw, çto v tvoïx stadax est’ argımak», -skazal yunoşa. –«V stadax otca moego v Altae mnogo argımakov, tam ya nawçïlsya raspoznovat’ ïx ot obıknovennıx loşadey».

Obradovalsya porabotïtel’, çto v ego tabwne est’ argımak, ï velel sobrat’ stada k aïlw. Pered glazamï yunoşï probejalï vse loşadï odna za drwgoy, no sredï nïx on ne naşel argımaka. «V tvoïx stadax eşçe doljnı bıt’ loşadï»,-skazal yunoşa. Wyazvlennıy çwvstvom razoçarovanïya, porabotïtel’ velel prïvestï poslednyuyu loşad’-klyaçw-sogwm, na kotoroy pastwx –starïk pas stada, ï skazal yunoşe: «Newjelï tı dwmaeş’, éta klyaça ï est’ argımak?».

Yunoşa na glazax prïswtstvwyuşçïx polojïl napereves na spïnw klyaçï meşok s peskom, sel na nee ï sdelal neskol’ko krwgov, postepenno vısıpaya pesok ïz meşka. Loşad’ s kajdım novım krwgom delalas’ bodree ï bodree, ï nakonec prï posledney gorstï peska dostïgla neobıçaynoy bıstrotı bega. Ot wdïvlenïya prïswtstvwyuşçïe prïşlï v ocepenenïe. Yunoşa vospol’zovalsya étoy mïnwtoy ï pomçalsya na argımake v gorı Altaya, na svoyu rodïnw. V odïn den’ probejal on vse prsotranstvo, razdelyavşee aïlı porabotïtelya-kazaxa ot aïlov ego rodïnı.

V étot den’ otec yunoşï sobral k sebe gostey, s kotorımï delïlsya svoïm gorem o plenennom sıne. Prï nastwplenïï veçera otec yunoşï nastorojïl svoy slwx, govorït: «Çw, ya slışw topot kopıt argımaka. Éto nepremenno ïz plena edet moy sın».

Bol’şoy tolpoy xozyaïn ï gostï vışlï ïz aïla ï deystvïtel’no wvïdelï pod’ezjayuşçego plennïka na argımake. Gore rodïteley smenïlos’ na radost’. V blagodarnost’ za wslwgï yunoşa otpwstïl argımaka na volyu, kotorıy napravïlsya k stepyam svoey rodïnı, k Ïrtışw. On proxodïl Kengïnskwyu dolïnw, zdes’ ostanavïvşïs’, valyalsya ï, po pover’yam altaycev, ostavïl posle sebya sçast’e «sws» na skot. Poçemw do sïx por v étoy dolïne v bol’şom kolïçestve plodyatsya loşadï» (2,s.254).

Bul añız tek altaylıqtardıñ arasında ğana emes, Ortalıq Azïyanıñ köptegen türik-moñğol tektes elderinde kezdesedi. Adam attarı özgergenimen, añızdıñ tüp nusqası barlıq jerde bir, yağnï Tolıbay sınşı twralı añız Ewrazïyalıq türik xalıqtarınıñ ortaq qazınası. Bizdiñ oyımızşa eñ tolıq nusqası joğarıda keltirilgen qazaq añızı, bir qızığı qazaq nusqası «Köruğlı» jırınıñ alğaşqı bölimindegi negizgi arqaw. Endeşe qazaq arasındağı «Tolıbay sınşı twralı añızdıñ şıqqan waqıtı tım äri, tipti xetta eliniñ ataqtı at bapkeri, at seyis Kekkwlï (Qïqwlı) men Tolıbay arasında bizge beymälim baylanıs bolwı da mümkin. Eñ bastısı tulparğa baylanıstı äñgimede sw (Ertis, Kürkildek t.b.) aytıladı. Tulpardıñ ayğırınıñ (swın) swdan (teñizden, muxïttan) şığwı, nemese qayta swğa tüsip ketwi qazaq mïfteriniñ äli de zerttelmegen tamaşa taqırıptarınıñ biri.

Ädebïetter:

1. Köpeyulı M.J. Şığarmaları. t.9. 64-72 bb. Pavlodar, 2013.

2. Oktyabr’skaya Ï.V. Strategïï vzaïmodeystvïya v pogranïçnıx rayonax Yujnoy Sïbïrï skvoz’ prïzmw étnïçeskogo soznanïya//Narodonaslenïe Sïbïrï: strategïï ï praktïkï mejkwl’twrnoy kommwnïkacïï (XWII-naçalo XX veka). Novosïbïrssk, 2008.

ArtyqbaevTarïx ğılımdarınıñ doktorı, professor Jambıl Artıqbaev, argymaq.kz

Negizgi foto: Behance

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>