Jänibek DÄWRENBEKOV, cïrk ärtisi: Jılqı sizdiñ urısqanıñızdı da, erkeletkeniñizdi de tüsinedi (FOTO)

 At qulağında oynaytın jas ärtis Jänibek Jangeldiulı Astana cïrkte öner körsetip jürgenine altı jıldan astı. Cïrk öneriniñ qır-sırın jetik meñgergen jas jigit jaqında Qıtaydıñ 20-ğa jwıq qalasında 9 aydan astam waqıt öner körsetip, qazaq jigitiniñ, qazaq jılqısınıñ, Qazaq eliniñ önerin körsetip qayttı.

Jas cïrk ärtisimen äñgime barısında bügingi qazaq cïrk öneriniñ mümkindikteri mol ekenin bağamdadıq.

 - Jänibek, öziñ jastayıñnan awılda ösken balasıñ. Senen, «at sportına qalay keldiñ?» dep surawdıñ özi artıq şığar…

- At dese, jılqı dese jüregim örekpip, köñilim alañdap ketetin. Jaqsı körwimniñ sebebi de joq emes qoy. Ata-babamızdıñ barlığı at üstinde ötti. At üstinde ötken atalarımızdıñ rwxı qanımızda äli bar. Degenmen biz ata-babamız at üstinde ötti desek te, qazirgi kezde at sportınıñ damwı kenjelep qalğan. Äsirese 21 ğasırdıñ urpaqtarı üşin jılqı, mal şarwaşılığı degen tüsinik eski közqaras sekildi. Bul – öz oyım.

Al özimniñ at sportına kelwime osı atqumarlığım sebep boldı. Äsirese mağan at qulağında oynaw, atöneri qattı unaydı. 2012 jılı elordadağı «Astana cïrk» mekemesine jumısqa keldim. Turlıbek Künğojïnov degen Qazaqstannıñ eñbek siñirgen cïrk artïsi bar. Sol jigittermen birge jumıs istedim, solardan üyrendim barlığın. Olar mağan cïrktiñ älippesinen bastap, barlığın üyretti. Atpen jumıs, olardı jattıqtırw, olardı saxnağa şığarw, mwzıkamen jumıs istew, tipti qarapayım ğana attardı jemdep, onıñ astın tazalap, üstin jwwğa deyin solardıñ tälimin aldım.

Sol üyrengenimniñ barlığın xalıqqa usınğım keldi. Onıñ da säti tüsti. 2017 jılı Qıtayğa barıp, elimizdiñ kök twın jelbiretip, qazaq xalqınıñ abıroyın köterip qayttım. Qıtay eliniñ 20-ğa jwıq qalasın araladıq. Ol jerde özimizdiñ attarımızdı, qazaq jılqısınıñ keremetin tanıta aldıq.

 Zhanibek11

- Attardı özderiñ apardıñdar ma?

- Ïä, özimizdiñ attar. Biraq birneşe jıldıñ aldında barğan ol jaqqa. Naqtıraq aytsam, 2012 jılı öner körsetwge barğan attar sol jerde qalğan bolatın. Sol attardı paydalandıq.

 - Osı jolı da sonda tastap kettiñder me?

- Ïä, olar sol jerde bağımda turadı.

 - Atpen jumıs istew qïın ba?

- Ärkimge ärqalay. Eger atöneriniñ (djïgïtovka) texnïkasın meñgergender üşin qïın emes. Bir-eki ayda barlığın meñgerwge boladı.

 - Al atöneriniñ texnïkası degen qanday boladı?

- Ayaqtı tüzw ustaw; er üstinde durıs otırw; şawıp bara jatqan attıñ üstinde qïmıl jasağan kezde qawipsizdik pen jıldamdıqtı mengerw; saxnağa şığatın attıñ xarakterin bilw kerek. Atönerinde mañızdı dünïeniñ biri – er. Eriñiz öziñizge layıq äri ıñğaylı bolğanı orındı.

 Zhanibek3

- Sen cïrk önerin oqıdıñ ba?

- Joq, oqımadım.

 - Birden cïrkke kelip, sol jerde barlığın mengerip aldıñ?

- Ïä. Barlığın sol cïrk alañınan üyrendim.

 - Sen öziñ üyrenip alıpsıñ. Al nağız cïrk ärtisterin dayındap, olardıñ önerin şıñdaw elimizde jolğa qoyılğan ba?

- Ärïne, buğan deyin Almatıda cïrk ärtisterin dayındaytın, endi Astanada da bul önerdiñ maytalmandarın dayındaw qolğa alındı. Äsirese, osı at sportı – atönerinde öner körsetetin jastardı oqıtatın arnayı oqw orını bar. Onıñ sırtında, bul salanı damıtw maqsatında şetelde jürgen jastar da köp. Mısalı biz barğan Qıtay qalalarınıñ özinde 40-qa jwıq qazaq jası bilim alıp, öner körsetip jür.

 Zhanibek12

- Cïrk attarın baptaw, bağıp-kütw qïın ba?

- Cïrkte köbinde erekşe tuqımdı attardı paydalanadı. Sodan bolar olar tez üyrenedi.

 - Mısalı qanday tuqımdar?

- Meniñ bir bayqağanım «Orlov jelgişteri» men «frïzder» cïrktiñ saxnasına tez üyrenedi. Olardıñ tez üyrenwimen qatar, boyşañ, sımbattı, sırt beynesi qanşa sulw bolsa, işki tüysigi de öte joğarı boladı. Men özim «Orlov jelgişterimen» jattıqtım.

 - Cïrk attarın bağıp-kütw twralı tolıqtay ketseñ. Olarğa arnalğan arnayı jem-şöp bola ma?

- Ïä, arnayı jem boladı. Onıñ sırtında säbiz, qant, kämpïtter de beriledi. Äsirese tätti-täpsekti olar jaqsı nätïje körsetken kezde beremiz. Sebebi, jılqı öziniñ jaqsı istegenin, durıs istegenin bilwi kerek. Jılqı qanttı, tätti tağamdardı jaqsı biledi. Al durıs istemese jazalaymız.

 - Jazalawdıñ türi qanday?

- Ärïne, jazalaw degende attı türmege qamap, qan-josa etip sabamasıñ belgili ğoy. Degenmen, qamşını körsetip, minez tanıtıp qoyasıñ. Ol da säbï bala sekildi, adamnıñ köñil-küyin birden tüsinedi. «Atta 7 jasar balanıñ mïı bar» deydi. Demek, attar da seniñ ne aytqıñ kelip turğanın, neni meñzegeniñdi 7 jastağı bala sekildi tüsinedi degen söz. Sondıqtan da biz teris jasasa ursıp, durıs äreket körsetse qoldap, maqtap, erkeletip otıramız. At bärin tsüinedi.

 Zhanibek4

- Öziñ öner körsetetin attı öziñ dayındaysıñ ba, älde dayın atpen saxnağa şığa beresiñ be?

- Ärkim öz atın özi dayındawı kerek. Bul eñ äweli at pen adamnıñ rwxanï üyleswine kömegin tïgizedi. Ärïne, üyrengen attar kim minip şıqsa da qalıptı äreketin jasap şığatını belgili. Biraq, öziñ dayındap, öziñ baptap, öziñ bağıp-kütken attıñ sağan degen senimi, seniñ ol atqa degen senimiñ nıq boladı. Al öner körsetw kezinde at pen adamnıñ bir-birine degen senimi mañızdı röl atqaradı. Sondıqtan da men özim minetin attı özim dayındaymın. Osı jolı Qıtayğa barğan saparımızda da mağan 1 ay waqıt berildi. Yağnï, men öner körsetwden bir ay burın barıp, özim minetin attardı özim dayındadım.

Attar 2012 jıldan beri köp öner körsetpey, atqorada tura berip, tuyaqtarı ösip ketken. Burınğı üyrengenderin umıta bastağan. Mağan bir aydıñ işinde solardı manejge (cïrk saxnası) üyretw kerek boldı.

 - Arnayı ereje bar ma, «osı waqıtta osını jasaw kerek» degen?

- Ärïne, onsız bolmaydı ğoy. Tañğı altıda turıp, swarıp, şöbin bergen soñ üş sağattan keyin etin qızdırıp, arağa 4 sağat waqıt salıp, osı äreketti qaytalap otıramın. Onıñ sırtında, attı manejge üyretw, cïrkke kelgen adamdardan – körermenderden ürikpeytindey, ayğay-şwğa elirip ketpeytindey, mwzıkağa üylese alatınday etip tärbïeleysiñ.

 - Cïrktegi seniñ mindetiñ ne? Yağnï qanday öner körsetesiñ?

- Men at üstinde tryukter jasaymın. Olardıñ öz atawları bar, at üstinde sekirw, at qulağında oynaw, er üstinde işpen turw, şapqan attıñ üstinde türegep turw, şawıp kele jatqan attıñ astınan aynalıp şığw, t.b. qatarlı körinister körsetemin. Yağnï, at üstindegi otrabatïka.

 - Atöneri öte qawipti öner. Qanşa üyretilgen deseñ de, jılqı aqılsız janwar. At süyrep ketwi mümkin, jığılwı mümkin. Osılardı eskere otırıp, ata-anañ qarsı bolğan joq pa?

- Otbasım qarsı bolğan joq. Joğarıda aytqanımday, bala kezden körgenim jılqı bolğandıqtan ol kisiler de sengen bolwı kerek. Ata-anama ayttım, osı sport türimen aynalısamın dep. Olar kelisti. Endi Quday densawlıq berse, bul joldı jalğastıra beremin.

Ärïne, üydegiler biledi, bul sporttıñ, bul önerdiñ tım qawipti ekenin. Bir küni bolmasa bir küni öziñ jığılıp, ne at jığılıp mertigip qalwıñ mümkin, tipti ömiriñmen qoş aytıswıñ da mümkin, Quday betin awlaq qılsın. Al jılqı degen texnïka emes, janwar. Onıñ mïında, sanasında ne bolıp jatqanın eşkim bilmeydi. Sondıqtan da janına qanşa jaqın bolsañ, ol sonşalıqtı sağan da jaqın bolwğa tırısadı.

 - Qıtaydıñ qanşa qalasında boldıñdar?

- 15-18 qalasın aralap şıqtıq. Äweli Işki Moñğolïyada boldıq. Onıñ Sïn’ïn degen qalasında eki ay jattığw jasadıq. Jäne alğaşqı önerimizdi sol jerde körsettik. Älemniñ tükpir-tükpirinen cïrk öneriniñ maytalmandarı jïnaldı. Sonıñ işinde atpen öner körsetken Qazaqstan ğana boldı. Basqa Argentïnadan, Çexïyadan, Fïlïfïnnen, Täjikstannan, Özbekstannan kelgender cïrktiñ basqa salaları boyınşa öner körsetti.

 - Basqa elder atpen öner körsetpedi dep otırsıñ ğoy. Degenmen cïrk önerinde Qazaqstannıñ atpen öner körsetwine qanday bağa beresiñ?

- Öz oyımşa joğarı bağa berer edim. Sebebi bizge deyin Qıtayğa barıp atpen öner körsetken el joq eken. Biz birinşi ret bardıq. Olar da at öneri dese tañqalatın xalıqtıñ biri. Eñ qarapayım qïmıldar jasağannıñ özinde tañdanıstarın jasıra almay: «Mine nağız Qazaqstan! Mine nağız at qulağında oynağan köşpendiler!» dep tañırqastı. Sodan keyin Qazaqstan jaylı bile bastaydı, bizge kelip suraq qoyıp, «bunı qalay jasaysızdar, qalay üyretesizder attı, qay jerdiñ jılqısı?» dep suraydı köbi. Äsirese osınday üyretilgen attar satıla ma dep surağandar köp boldı.

Barğan jerlerimizde osınday sawaldar köbeygendikten, biz arnayı kitapşalar jasap aldıq. Biz twralı bilgisi kelip, at öneri qızıqtırğandarğa sonı sıyğa beremiz. Onda jaylawımız, jılqılarımız, ulttıq önerimiz, elimiz jaylı aqparat jazılğan.

 Zhanibek2

- Cïrkke alatın attı qalay tañdaysıñdar?

- Negizi Astana cïrkindegi jılqınıñ barlığı memlekettiñ qaramağında. Sondıqtan olar jılqını tay kezinen satıp aladı da, bizge alıp keledi. Biz solardı üyretemiz.

 - Cïrk attarın dayındawda erkekteri tez üyrene me, urğaşıları tez üyrene me?

- Cïrkte urğaşı jılqı bolmaydı. Bäri erkek. Sebebi cïrktegi ayğırlar bïelerdi körse, qutırınıp ketedi. Üyretwge könbey, bağınbay ketedi. Sol sebipti cïrkte tek qana erkek jılqılarmen jumıs isteymiz.

 - 6 jıldan beri osı salada jürsiñ. Talay qızıqtı, äri oqıs oqïğalarğa tap bolğan şığarsıñ?

- Ïä. Bolıp turadı. Jïi boladı dep ayta almaymın. Degenmen, boladı. Mısalı, adamnıñ türin, bet-älpetin körseñ, onıñ ne istegisi kelip turğanın, qanday äreket jasaytının bilwge boladı. Tipti onıñ bet-jüzinen awırıp turğanın, qwanığanın, aşwlanğanın bilesiñ. Al jılqınıñ ne oylap turğanın bilw qïın. Onıñ sanasında qanday özgeris, qanday sezimder ötip jatqanın saralaw oñay emes.

Meniñ özimniñ öner körsetetin atım bar, esimi – Gektor. Ol ekewmiz jaqsı dospız. Barlığın özim üyretip, özim dayındap, manejge de özim minip şığamın. Ol meniñ atqorağa kirgenimdi birden biledi. Oqıranıp, kisinep, qasına jetkenimşe tağat tappay ketedi. Ol meniñ qurqol kelmeytinimdi, kelgen sayın qant ne tätti säbiz ala keletinimdi biledi de, meni qwana qarsı aladı.

Onıñ tağı bir erekşe qasïeti – men qayda barsam da, onı jetelep jürmeymin. Bos jiberip qoysam boldı, artımnan erip otıradı. Jürsem jürip, tursam turadı.

 - Mısalı bir qaladan, kelesi qalağa nemese bir elden kelesi elge barğanda attardı qalay alıp jüresiñder?

- Barlıq at alıp jüretinder sekildi, biz de jılqı artwğa arnalğan ülken kölikti (pwra) jaldaymız. Biraq, jolda jürgende attarğa jem berilmeydi. Sw men şöp qana beriledi. Al cïrktiñ öz ırımı boyınşa, jol boyında attıñ astın tazalawğa bolmaydı.

 - Qızıq eken. Nege?

- Onı men de bilmeydi ekem, şınımdı aytsam.

 - Qıtayda öner körsetken kezde, basqa elder özderine şaqırw jasağan joq pa?

- Onday usınıstar boldı. Biraq ol jaqqa barw-barmawdı biz şeşpeymiz. Onı cïrk basşıları şeşedi. Eger «osı elge baratın boldıq, dayındalıñdar» dese, ärqaşan äzirmiz. Degenmen, şetelge barıp öner körsetw köp qarajattı qajet etedi.

 - Cïrk alañında orın alğan oqıs oqïğadan qalay jol tabasıñdar?

- Ïä, onday sätter boladı. «Jañılmaytın jaq, sürinbeytin tuyaq joq» degendey, attar keyde sürinip qulaydı. Öz-özine şalınısıp qaladı. Tipti keyde manejde temperatwrası köterilip ketetin kezder boladı. Saxnağa şığarda onı biz bilmeymiz. Barlıq dayındığın jasap şığarğanda, sätsiz öner körsetetin kezder boladı.

Bir ret sonday jağday boldı. Abıroy bolğanda Quday saqtap, eş jerim awırğan joq. At ta, özim de din aman qaldım. Biraq, qanday jağday bolmasın cïrk alañındağı öner toqtatılmaydı. Jalğasın taba berwi kerek.

 - Astana cïrkinde öziñ sekildi jastar köp pe?

- Bar. Biraq köp emes. Menen de jas inilerim öner körsetip jür. Olar menen de jaqsı öner körsetip, jaqsı jetistikke jetip jür. Jastarı endi ğana 15-16-ğa tolsa da, elimizdiñ biraz öñirinde öz önerlerin körsetip jürgen jastar bar. Qazir jasım 24-ten asqan soñ men şet elge şığa beremin. Şetelderge barıp öner körsetwge mümkindigim bar. Al jastar äzirge el kölemine tanılıp jatır.

 - Astana cïrkine kelgenşe awılda at sportı türlerine qatısıp, teñge ilip ne atqa şawıp, kökparğa qatısıp körip pe ediñ?

- Joq. Awıldağı barlıq qarapayım balalar sekildi, kündelikti turmısta ğana atqa mingenim bolmasa, erekşe at sportına qatısıp körmeppin.

 - Onda cïrkke qalay ärtis bolıp jürsiñ? Arnayı sınaltıp aldı ma?

- Cïrkke kelgen soñ mağan 1-2 ay waqıt berdi. Özimniñ qanday mümkindigim bar ekenin körsetwim kerek boldı. Cïrkke kelgenge deyin biletinimdey at önerine akrobatïkanı, arnayı cïrk kolledjin bitirgenderdi alatın edi. Al meniñ mamandığım – zañger. Eşqanday akrobatïkağa qatısım joq. Soğan qaramastan, ata-babamızdan berilgen qan bar ğoy dep, öz mümkindigimdi tïimdi paydalanıp, sınaq merzimine berilgen 2 aydı 1 aydıñ işinde mengerip, özimdi jaqsı jağınan körsete aldım. Sodan keyin meni cïrk qatarına aldı.

 - Aytpaqşı, öziñniñ oqığan mamandığıñ twralı aytpadıñ ğoy?

- Sawda-ékonomïkalıq kolledjin bitirdim. Qazirgi waqıtta sırttay joğarı bilim alw üstindemin.

 - Sonda sağan birew usınıs jasadı ma, cïrkke bar dep. Älde öziñ bardıñ ba?

- Özim bardım. Astana cïrkinde at öneri, atsayıstıñ barın bayqadım. Soğan öz bağımdı sınap köreyin dep bardım. Qazir, Qudayğa şükir, sol qatarda jürmin. Jäne öte qwanıştımın! Osı jolğı Qıtay saparınıñ özinde qazaq jigitiniñ, qazaq attarınıñ qanday bolatının tanıta aldım. Öz şamamşa Qazaq eliniñ twın şet elde jelbiretkenimdi maqtanışpen ayta alamın.

- Äñgimeñe raxmet!

Erzhan ZhaubaiErjan Jawbay, argymaq.kz

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>