Kökparşı kelinşek

Kokparshy kelinshek

…Namısın bermew üşin jatqa qoldan

Arwlar az boldı ma atqa qonğan?… – dep Juban Moldağalïev «Men qazaq qızdarına qayran qalam?»  attı  jırında qazaq qızdarınıñ erligine tänti boladı.  El basına kün twğan zamandarda erkektermen tize qosa şayqasqa tüsken analarımız, äpkelerimiz az emes. Ärige süñgisek Tomïrïs, berige qaray jaqındasaq Bopay Qasımqızı, Juban aqınşa aytar bolsaq «Erliktiñ qos qanatınday» bolğan  Älïya men Mänşük, Xïwaz Dospanova, Jeltoqsan köterilisi kezinde közge tüsken Läzzat pen Säbïra bastağan jüzdegen qaraköz qızdarımız bul sözimizge dälel.

Bügingidey beybit zamanda önerimen, ya bolmasa bilimimen atımızdı älemge tanıtıp jürgen äpke-qarındastarımız jeterlik. Aldıñğı bir maqalamızda Äygerim attı şabandoz qız jaylı jazğan bolatınbız. Maqala barısında  «qızdar aralaspağan bir ğana sport türi bar. Ol – kökpar» degenimiz de bar edi. Desek te, jekeley kökpar tartqan qız-kelinşekterdiñ bar ekenin joqqa şığarmadıq.  Aygerim jaylı maqalamız jarïyalanğan küni-aq, bir oqırmanımız öz awıldarında kökparşı kelinşek bar ekeninen xabardar etti. Söz awanınan-aq añğarıp otırğan bolarsızdar.

Sonımen nazarlarıñızğa kökpar tartıp, qız qwwğa turaqtı türde qatısıp jürgen Sozaq awılınıñ turğını  Alteşova Adolat Dadaxanqızımen suxbatımdı usınamın.

- Adolat, oqırmanımızğa öziñiz jaylı qısqaşa mälimet berip ötseñiz…

- Men, 1971 jılı burınğı Oñtüstik Qazaqstan oblısına, qazirgi Türkistan oblısı, Sozaq awdanına qarastı Sozaq awılında twıp-östim.

- Jılqığa degen qumarlığıñız qanşa jasıñızda bastalğan edi?

- Twğanımnan atqa qumar boldım dep aytwıma da bolatın şığar. Üş jasımda «Atqa minem, atqa minem» dep jılay bergen soñ, äkem atqa otırğızıp, jetektep jürgen eken. Bes jasımda üydegi jwas attarğa mine alatınmın. Jay ğana minip qoymay, mal qayırıp keletin därejege jetken edim. Bes jasımnan bügingi künge deyingi ömirim tek jılqımen baylanıstı. Atqa da şaptım, kökpardı da tarttım, qız qwwğa da qatıstım. Äli de osı istermen aynalısıp jürmin.

- Äke-şeşeñiz jaylı ayta ketseñiz…

- Meniñ äkem de şeşem de mal şarwaşılığımen aynalısqan, awıldıñ küybeñ tirşiligimen künin körgen adamdar. Ekewi de atqa minip, kökpar tartqan adamdar edi. Äkem jüyrik at ustap, onı bäygege qosıp qızıqtağandı jaqsı köretin jan bolatın. Anam da tap qazirgi men sekildi kökpar bolsa kökparğa, qız qww bolsa qız qwwğa şığa salatın jantın. Äkem joqta atqa minip, joq qarap, jılqı qayıra salw ol kisi üşin üyrenşikti şarwa bolıp sanalatın.  Sodan bolar, olar meniñ atqumarlığıma qırın qarağan joq. Bäygege şabwıma da qarsı bolmadı.

- Siz sonda bäygege şabandoz retinde şawıp kördiñiz be?  Jüldeli orındardan körine aldıñız ba?

- Ärïne,  şabandoz bolw baqıtın  sezinip körgen adammın. Umıtpasam, 1984 jılı özimizdiñ üydiñ bir qunanına şapqan bolatınmın. Bul bäyge awdannıñ basında ötken edi. Sol jolı birinşi orındı ïemdendim. Däl sol jılı küzde özimizdiñ awılda ötken bir bäygede ekinşi orınğa iliktim. «Atıma şawıp berşi»  degen awıldastarımızdıñ talayınıñ qolın qaqpay,  atına şaptıq qoy. Qaysıbiri  este qaldı deysiñ.

- Ömirlik serigiñizdi tabwğa at sportınıñ septigi tïdi me?

- Joldasımdı at sportı arqılı taptım desem ötirik bolıp keter. Ekewmizdiñ otbasın qurwımızğa jarıstıñ da, kökpardıñ da eş qatısı joq. Degenmen, ol da atqumar jan. Atbegiligi bir töbe, kökparşılığı bir töbe jigit qoy. Ekewmiz bir-birimizdi burınnan biletinbiz.

- Qız qwwğa qanşa jasıñızdan bastap qatıstıñız?

- Qız qwwğa on bes jasımnan bastap qatıstım. Ol kezde sovxozdıñ atınan qatısatınbız. Şopandar toyı, Saban toy sekildi ülken toylarda sovxoz-sovxozğa bölinip, türli oyındar oynalatın. Sozaq awılınıñ atınan talay märte qız qwwğa qatısqan bolatınmın.

- Qız qwwğa äli künge qatısadı ekensiz. Buğan bala-şağañız, joldasıñız qalay qaraydı?

- Men qız qwwğa qatısamın desem küyewim at jarata bastaydı. Bul onıñ qarsı emes ekenin bildiredi emes pe? Atımdı ükilep, qız qwwğa özi aparadı.  Bala-şağam «Anamız atqa jigitterden kem minbeydi» dep maqtan tutıp otıradı.

- Qız qwwğa qatısqan keziñizde qwıp jetken jigittiñ jawırınınan şınımen qattı urasız ba?

- Bul oyın ğoy. Jäy ğana bir-eki ret qamşı tïgizip ötemin. Oyınnıñ esebine jazılatınday körinis jasaymız ğoy. Qazirgi qarsılastarımnıñ köbi jas balalar. Ana retinde olardı qattı «jazalawğa» qolım barmaydı.

- Balalarıñız at sportına jaqın ba? Qanşa bala tärbïelep otırsızdar?

- Balalarımız at dese eleñdep turadı.  Äkesi men şeşesi atqumar bolğan soñ olardıñ qanında bar dünïe ğoy. Maşïna degenge qarağanda jılqığa jaqın. Bir qız, eki ul tärbïelep otırmız. Qolım qalt ete qalsa, uldarımdı atqa mingizip, at öneriniñ qır-sırın üyretip qalwğa tırısamın.

- Negizgi tabıs köziñizdi qanday käsipten tawıp otırsız?

- Men kişkene kezimnen «oqw oqısam, qalağa barsam eken» dep ösken bala emes edim. Sonıñ äseri me eşqanday da joğarı bilim beretin oqw ornında oqımappın. Käsibimiz de, näsibimiz de jılqı. Bïe sawıp, sawmalı men qımızın satatın qatardağı köp kelinşektiñ birimin. Bizdiñ awılğa kelip jatsañız, üyge soğıp, bal qımızımızdan däm tatıp qaytıñız.

- Sizdi kökparğa da qatısqan dep estip jatırmız. Kökpar şabw degenimizdiñ özi anaw-mınaw azamattıñ qolınan kelmeytin dünïe ğoy. Osı öneriñiz jaylı tarqata ketseñiz

- Men negizi ülken salımı bar kökparlarğa qatıspaymın. Onday kökparğa qatısam desem de qatıstırmas edi.  Al, bir awıldan ekinşi awılğa kökpar alıp qaşw sekildi awılaralıq kökparlarğa qatısıp turamın. Onday kökparğa küyewim de qatısadı. Ekewmiz bir komanda sapında oynap, talay serkeni awılğa äkeldik qoy. Bizdiñ jaqta kökpar oyını eki künde bir boladı ğoy.  Awıldıñ jigitteri tartısıp jürip, serkeni meniñ aldıma öñgerip beredi. Meniñ jumısım jüyrik atpen awılğa qaray alıp qaşw.

- «Äy, osı öneriñdi qoysañşı» dep eskertw jasağan adamdar boldı ma?

- Joq, onday eskertw estip körmedim. Sebebi, kişkentay kezimnen atqa mingendigimnen bolar, eşkimge bul qılığım ersi körinbeydi. Awıldıñ adamdarınıñ köbiniñ közine erkek  bolıp körinetin sekildimin. Meni äyel sanatına qospaytın sekildi köp awıldasım. Körşi mañaylardağı kökpar, qız qww oyındarına awılımızdıñ atınan baratın komandanıñ beldi müşesimin dep maqtanışpen ayta alamın.

Qız qwwğa qanşa jasıñızğa deyin qatıspaq oyıñız bar?

- «Mına jasqa kelgennen soñ qoyamın» dep naqtı bir jastı belgilep ayta almaymın. Bul sport bolğanımen  tap osı sport oyınında oyınşınıñ mejeli jası körsetilmegen.  Alla attan tüsirmeyinşe, densawlığımız jarap tursa äli biraz qatısa beretin bolarmın.

- Qızıñız öziñizdiñ jolıñızdı qwıp, «qız qwwğa qatısamın» dese ruqsatıñızdı beresiz be?

- «Äke balağa sınşı» degen maqal bar ğoy. Qızım atqa mine alğanımen taqımı bostaw.  «Bolamın degen balanıñ betinen qaqpa, belin bw» degen de bar. Jalındap tursa, ruqsatımdı berer edim. Biraq, qızım ol jağınan meniñ jolımdı qwmaptı. Äytpese, qazir altınşı sınıpta oqıp jür ğoy. Özimiz bul jasımızda attıñ  qulağında oynaytınbız. Al, eki ulıma keler bolsam, olar şınımen de atqumar. Bolaşaqta ekewinen mıqtı şabandoz şığıp qalwı da mümkin. Kişi ulımız äli bes jasta, ülken ulımız törtinşi sınıpta oqïdı.

- Atbegilik, şabandozdıqtan basqa qanday qırlarıñız bar?

- Äyel adam bolğandıqtan tamaq istey bilw mindetimiz. Küyewim men balalarımnıñ jırtılğan kïimderin jamaw da kündelikti tirlikke jatadı ğoy. Şapan pişip, ton tigetin önerim bar dep sizdi alday almaymın. Atqa şapqannan bölek motocïkl tebe alatın önerim bar.

- Añşılıqqa degen közqarasıñız?  Mal şarwaşılığımen aynalısıp jürgen soñ  mıltıq ata alatın şığarsız?

- Añşılıq degen bağzı zamanda adamdarğa azıq kerek bolğannan keyin twğan dünïe ğoy. Qazir dala janwarlarına qarap qalğanımız joq qoy. Añdı jol talğamaytın kölikpen oñdı-soldı qwıp, alıstağı jırtqıştı köz aldıña äkelip beretin mıltıqpen atıp alwdı men añşılıqqa sanamaymın. Ït qosıp, qus salğannıñ da öz qızığı bar şığar. Bul jerde tüz tağısı men añşınıñ küşi teñ bolıp tur. Men jalpı zorlıq-zombılıqqa qarsı adammın. Sondıqtan añşılıqqa da qarsımın. Al, mıltıq ata alamın. Bayağıda äkemnen mıltıq atwdı da üyrengenmin. Äkemiz qaytıs bolğan soñ «Qujattarı tolıq emes» degen jelewmen quzırlı organ qızmetkerleri ol mıltıqtı alıp qoyğan bolatın.

- Raxmet, Adolat! Bala-şağañızdıñ qızığın köriñiz! Ärqaşan aynalañızdağı adamdarğa qwanış sıylap, güldey jaynap jüre beriñiz! Awızdığımen alısqan tulparlarıñızdıñ tuyağı muqalmasın!

AisultanAysultan Jaqıpov, el.kz

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>