Qïmadïden NIĞIMANOV. Bejwdiñ Bäygetorısı

Baigetory

Qïmadïden Nığımanovtıñ Jaqsıbay abız twralı «Atıraw» attı twındısınıñ qoljazbasında Bejwdiñ Bäygetorını qalay satıp alğandığı twralı da jazılğan. Sonımen…

Qimadiden N.

Bejw jaylı qoljazbanıñ avtorı – Qïmadïden Nığımanov

«Awıldıñ endi qalğan eti tirisi Bejw ağası malsaq, jasında jetim ösken adam edi. Käsipti jaqın jerdegi Pesçan qamalına otın aparıp satwdan bastağan. Aqırında adal eñbegimen aldına mal salıp, qatın alğan inisi Toğjandı Dalabaydıñ jesiri Jankümiske  üylendirgen. Dalabaydıñ qunı elw jılqı Bayquttınıñ jılqısınan tölengen. Jankümistiñ qalıñ malı qırıq jetini Bejw tölep, Jankümisti inisi Toğjanğa äpergen.

Bejwdiñ bar maqsatı bir bäyge atına taqım basw edi. Babaq jılqısın tügel köz aldınan ötkizgenmen köksegen bäyge atın tappadı. Ağayın körşi eldiñ jılqısın da araladı. Janalınıñ Qara atı, Esettiñ Köktuyğını, Moldabaydıñ Kök döneni degen jüyrikterdi de kördi. Olar talay bäygede jülde alğan jüyrikter bolatın. Osı maqtawlılardıñ bäri de sınına jaramay qaldı. «Bejw bäyge atına ïe bolwı kerek» degen oymen arnayı aylap aralamağan jılqısı joq. Esin jïnap, etek japqalı beri «meniñ bäyge atım bolwı kerek» degen arman quşağında jürdi. Osılayşa qumar bolğan bäyge atına kezikpey qırıq eki jasqa keldi. Kezdespese de, küder üzbeydi. Bejw bir küni jatar aldında biletin ata-babasınıñ barlığına sïındı. Jılqı piri Qambar atağa jalınıp barıp uyqığa ketti. Uyqıda jatıp körgen ayanı boyınşa, «bir bäyge atın Buqardıñ pul satatın sawdageriniñ dükeninen minip şığıp, jarısqa tüsti de, külli säygülikterden ozıp kete bardı. Quyğıtıp şawıp keledi eken. Aldında da, artında da eş qara joq. Onımen jarısqan attardıñ bäri şañına da ere almay qalğan. Börigin qolına alıp, awılına «Barlıbaylap» şawıp bäygeden ozıp kele jatqan» tusında öz dawısınan özi şoşıp oyanıp ketti. Tura sala işinen kübirlep «ïä, arwaq» dey berdi. Ol oyın da, sırın da eşkimge aytqan joq. Quddı bir aytsa qolınan birew tartıp alatınday.

Tañğı şäyin işip alğannan keyin atın erttep alıp özi biletin Bäygel awılındağı Beknardan äka sawdagerge tarttı.

Soñğı künderi Bejw sart sawdagerdiñ dükenine kelip, iştegi orındaqqa jayğasıp alıp, düken jabılğanşa kelgen-ketken attardıñ poşımın qaraydı. Sınına toltıra almağan Bejw sol qalpında otıra beredi. Osılay birneşe kün qatarınan otırğan ol tüs körgennen keyin bir apta waqıt ötken soñ dükenge jabayı kïingen eki jigittiñ kelgenin bayqadı. Sälemin alğannan keyin, tısqa şıqsa bir jwan qarın qula bïe men tisew bolıp qotırdan jüni qırqılğan arıq torı taydıñ tulğası közine ottay basıladı. Taydı aynalıp körip, dükenge qaytıp kirse eki jigit är buldı bir körip tamaşalap jür eken. Mınanı alamın dep aytpaydı. Tegi aqşaları, ne ayırbasqa maldarı joq. Kedey jigitter eken. Sırttarınan belgili bolıp tur. Bejw äñgimeni özi bastadı.

-Anaw qotır tay qaysıñnıñ malıñ?

-Bizdiki, onı nege suradıñız, tanıdıñız ba? – dedi ülkendewi.

-Ïä tanıdım, tanığanda qanday, sonı satıp alayın degenmin, mağan satıñdar qaraqtarım, – dedi Bejw.

-Siz qumartsañız bağasın asırıp töleñiz, kedeyge artığı jaqsı, – deydi älgi jigit.

-Tayıña anaw men minip kelgen qara attı al, tağı ne suraysıñ üstine, – dedi Bejw şın sawdağa kirisip. Taydıñ ïesi jas jigit Bejwge bir, joldasına bir qarap ne derin bilmey sastı. Ol elde kedeydiñ jalğız atın jala jawıp awdarıp alatın äldiler köp, solardıñ biri me dep te oyladı.

-Ağatayjan-aw, eki jıl jaldanıp jürip orıs qolınan eñbegime alıp edim, tipti qazaq awılınıñ jılqısı emes, – dep jalına söyledi.

-Bäse, – dedi Bejw. – Böten tuqım mal ekenin körip turmın, tek sat qarağım, minwiñe osı küreñ jaraydı. Al sawınıña bir qulındı bïe qosam, al tağı ne suraysıñ, ayta ber.

Jigitter ötirik-şınına jete almay sasıp qaldı.

-Ras qarağım, tağı ne suraysıñ, ayta ber, – dedi Bejw qıspaqtap.

-Bul jigittiñ özi kedey jigit, üstindegi jamaw kïimi mınaw, – dedi janındağı ekinşi jigit sözge aralasıp.

-Äy, sart, ölşe mınağan bir şapandıq bul, – dedi Bejw irkilmesten.

-Tağı ne suraysıñ, irkilme qarağım.

-Munıñ üyinde qart şeşesi, boy jetken qarındası bar edi, – dedi tağı da ana jigit.

-Anasına bir köylek, bir jawlıqtıq bul kezde, qarındasına ana bïqasaptan bir kamzol, nart qızıl sätennen bir köylektik kes, – dedi Bejw mırzalıqpen.

Surasa janı qalmay artığımen ölşeytin sawdager aytqan buldardı kesip dayındap berdi.

-Tağı ne alasıñ? – dedi Bejw.

-Ağajan-aw, şın aytasız ba? Osınıñ bärin beresiz be mağan, – dedi taydıñ ïesi.

-Atıñ kim qarağım, – dep suradı Bejw säl kidirip.

-Atım – Axmet.

-Ä, bäse, atıñ Qudaydıñ atı eken ğoy, qarağım mına buldı aldağı, ana atqa minip üyiñe bar. Sosın kelip qulındı bïeñdi alıp ket. Axmet atıña soğım bolarlıq qur attı tağı sıyladım. Tek osığan rïza bol, köñiliñ tolmasa tağı sura, – dedi Bejw.

-Aqsaqal osınıñ bäri şın bolsa, osı alğanım da jetedi, – dedi Axmet.

-Olay deme qarağım, mağan da Quday bergizip turğan şığar, sağan da Quday kez qılıp turğan şığar. Köñiliñde barın ayt, qapı bolma, tek şın köñiliñmen sat mağan, – dedi Bejw.

-Şın köñiliñizben berseñiz, soğan rïzamın, – dedi Axmet iltïpat tanıtıp. Qasındağı jigittiñ Axmetti türtip qalğanın Bejwdiñ közi şalıp qaldı.

-Äy sart, mına jigitke de astarımen bir şapan kezdeşi. Sen sawdamızğa kwäsiñ, – dedi Bejw oğan burılıp. Beknardan aka quldırañ-quldırañ etip onı da ölşep, jırtıp tastadı. Şotın qağıp-qağıp eseptegen bolıp:

-Otız jeti toqtı qoydıñ qunı, aka, – dedi.

-Jaraydı, aydap äkeldirem, mine zalogı, – dedi Bejw beldegi kisesin aldına salıp.

-Aqsaqal qulındı bïeñiz ben qur atıñızdı qazir ere barıp öziñizben ala ketsek bolmay ma? – dedi jañağı pısıq jigit.

-Ol da bolsın, jüriñder. Olar buldarın alıp, qwnaqtarın toltırıp tısqa şıqtı. Bejw qarakerdiñ Axmet torı taydıñ erin aldı. Sawda saqal sïpağanşa, satıp alğan attıñ jügeni jaña ïesine tïesili. Olar ertoqımın awısıp erttesti. Bejwdiñ kümistegen jügeni attıñ basında ketetin boldı. Qotır tayğa qolı jetkendigine qwanğan ol jügen twralı tipti oyğa da alğan joq. (El işinde Bejwdiñ: «Bäygetorınıñ qunında tek qana jügenim toy ïesiniñ jügeninen artıq edi, äytpese özge bağasın aldı, – degen söz bar.)

-Ağa, bir söz surawğa bola ma? – dedi Axmet Bejwden.

-E, nege bolmasın, sura.

-Osı tayğa nege osınşama artıq bağa tölep alıp jatırsız. Mına astımdağı attıñ özi de köp qoy andağı tayğa.

-Äy, qarağım-ay, men jaman tay alıp jatırmın ba? Men Bäygetorını satıp aldım ğoy, – degen Bejw bissimilläsin aytıp armandağan atına qondı. Eki jigit birge ere jürdi.

-Olay bolsa Bäygetorıñızben jarısayıq, – dedi älgi qw jigit.

-Jarıssaq jarısayıq, – dep Bejw töbesi körinip turğan awılğa qaray astındağı taydı tebinip, ayqaylap, qamşısın aspanğa bulğap, tikireñ-tikireñ şaba jöneldi. Eki jigit biraz ilesip otırıp, aqırı qotır tayğa jete almastarın tüsinip, attıñ basın tejedi. Qur qwğannan qayır joq edi. Bejw dalaqtap üyiniñ qasına şawıp kelip:

-Bäybişe barmısıñ, şaqır balalardı. Bäygetorı satıp aldım. Bäyge torı, – dedi. Soñınan ilesip biraz waqıttan keyin kelgen eki jigitti aqsarbasımdı jeysiñder dep jibermey, qoy soyıp, qonaqası berip, qondırıp sıylaydı. Erteñinde eki jigitke bir qur at pen bir qulındı bïe ustap berip attandırıp saladı. Otız jeti toqtını aydatıp aparıp sarttan qutıldı.

Söytip torı taydı kermege baylap qoyıp  sabındı swmen öne-boyın jwıp, sawmalmen swaradı. Biraz köterilgennen keyin arıq torı men torı taydı qorıqqa äkep saldı. Men Bäygetorını satıp aldım dep elin jïnap, aq boz baytal soyıp qurmaldıq berdi. Mine osınday waqïğalar bolıp ötken kezde altı ay 12 kün jol jürip Buqarğa ketken jigittermen Jaqsıbay abız keldi» – dep jazadı Qïmadïden Nığımanovtıñ Jaqsıbay abız twralı «Atıraw» attı eñbeginiñ qoljazbasında.

Bejwdiñ qolına Bäygetorınıñ qalay tüskendigi twralı mınaday da äñgime bar. Jeldey esken jüyrikterge qumar atbegi Kenjebay rwınıñ bir adamınıñ astınan dönen aqaltekeni körip, mağan sat dep jabısadı. Ol jalğız atın ne qun berer eken degen oymen satpay qoyadı. Köziniñ qurtın jegen qılquyrıqqa qolı jetpey Dawılbaydı jaylağan jılı Köktoqalğa qızıljarlıq sart sawdager qızın uzatar aldında jasawına qajetti dünïelerdi satıp alwğa kelipti. Ol kezde «işikten 22 kez, tıstıqtan 15 kez, bir tusaq» degen sawda bolıp turadı eken. Bejw dükenge barğanda dönen torını köredi de sat dep jabısa ketedi. Sawdager bolsa minip jürgen mına küreñ töbel atıñdı berip, jasawğa qajetti zattardı alıp berseñ, qalağan attı satamın degen şart qoyıptı. Bejw mırza qız uzatar dünïeni tügel äperip, 22 tusaq bereşek boladı. Ayırbastap alğannan keyin 42 tusaq alsañ da berwşi edim degen eken. Armandağan arğımaqqa taqımı tïgenge qwanıp, üyge basındağı börkine deyin şeşip jalañbas şawıp kelip:

-Jäwdirköz, Jäwdirköz, äkel qoydı, soy aqsarbas, Quday berdi, qolğa tüspey jürgen at edi, – dep üydi aynalıp şaba beripti. Attı alğan sawdagerge jäne bir soğım beripti. Bir jıl boyı bir taymen qatar qazötige salıp attı oñaltadı da, taydı soyıp xalıqqa taratadı. Bäygetorı at bergen sütti işpey, tirisinde tisin körsetpey ötken eken jarıqtıq. Bejw bäyge atına sulını sütke börtip bergen eken.

Qïmadïden aqınnıñ bayanawıldıq Mağzum moldadan, atbeginiñ nemeresi Säbït Nurpeyisovten jäne öz äkesi Nığımannan jazıp alğan äñgimesi boyınşa Qaraötkelde s’’ezd uyımdastırılıp, sonıñ qurmetine ülken bäyge bolğan eken. Qaraötkel dwanına jïnalğan üş dwan eldiñ s’’ezi 14 künge sozılıptı. Sonda 15 ulıq el ülkeni Ïvan Semenovïç Gorboçev bolıptı. Qaralğan mäsele oq şığarmay qazaqtı dwanğa bağındırw. Ulıqtardıñ küzetinde 150-dey äskeri, 20 pwşkası, köptegen qarw-jaraqtarı bolıptı.

At bäygesi Kökşetawdan 70 şaqırım jerden jiberilipti. Bäygege toqsan at şapqan. Bejwdiñ Bäygetorısı aldımen kelgen. Sınşı Bejw bäyge attarın aralap jürip:

-Bäygetorı bir ayağı sınsa üş ayağımen bolsın bäygeni aladı, – degen eken. Aytqanınday Bäygetorı köp attıñ işinen kömbege alğaşqı bolıp kelipti.

Küreske burın bas bäygeni alıp jürgen tüye palwan degen balwandı (tüye bastatqan üş toğız bäygeni alğan palwandı tüye palwan dep ataydı) Alpıs jığadı. Jıqqanda solaqay köp üyirip jürip barıp oñqay burap soqqan deydi. Tüye palwan namıstan bolsa da denesi awırsa da sol ornınan turmay, jatıñqırap qalğan eken. Söytip Alpıs alğaşqı küresinde Aq narğa mingen jetim qız alıptı.

Polkovnïk Ïvan Semenovïç Gorbaçev:

-Qazaqta da munday kirşiksiz aq kisi boladı eken, – dep Alpıs atın qağazğa jazıp alıptı deydi. Bejwdiñ nemeresi Säbït Nurpeyisulınan jazıp alınğan derekterge qarağanda, atalmış bäyge 1840 jılı ötken. Bäygetorı ol kezde on eki jasar at eken.

Bäygetorımen qasqır soğw

 Bejw Bäygetorımen iş jaqta jürip qasqır awlaydı eken. Waq işinde Qurmantay-Qaraküşik-Tunaq, Äli degen eki bay boladı (Mayke baydıñ üyi degen de nusqa bar). Sonıñ Tunağınıñ üyine tüsip as işip otırğanda:

-Seniñ qasqır işigiñ joq pa? – dep suraydı Tunaq kekesinmen.

 -Erteñ menimen erip şıq, men sağan bir işiktik qasqır soğıp bereyin, – deydi Bejw. Olar senbey eredi. Aynala iz keskende 7-8 qasqırdıñ qopağa kirgenin bayqaydı. Bejw Şörkeni bawırğa jiberip, özderi örge awısıp qasqırğa ayğay salıp şoşıtıp aladı. Sonda 8 qasqır şubala qaşadı. Bäygetorınıñ üstindegi Şörke eki soqpaytın adam eken. Şoq ağaşqa jetkizbey bärin soğıp tastaydı. Sonda Tunaq rïza bolıp üyine şaqırğanda Bejw:

-Sağan segiz ït soqtım dep üyiñe baram ba, öziñ jïnap al, – dep jürip ketken eken.

 Bejw jaylı qısqaşa:

Bejw (Bekjan) ÏtemgenulıArğın-Bäsentïin rwınıñAqtiles tarmağınan şıqqan, attıñ sının jete tanıp, öz ömirinde awzımen qus tistegen jüyrikteri Alqaköl bolısınıñ namısın talay alaman bäygelerde qorğap, atalı eldiñ atağın şığarıp batasın alğan, elge sözi ötken bï bolğan adam.

Bejwdiñ arğı tegin Qïmadïden Nığımanulı bılay taratadı. Bul şejire tarmağın Bejwdiñ nemeresi Säbït Nurpeyisulınan 1961 jılı 28 aqpanda jazıp alğan eken.

Sonımen, Arğınnan: Bäsentïin, Bäsentïinnen: Aqtiles taraydı. Aqtilesten: Jawğaş, Bïğaş, Jawğabar. Jawğabardan: Öris, Mämek. Mämekten: Babaq. Babaqtan: Esen, Qambay, Baynazar. Sonıñ Baynazarınan: Süyindik, Qılış, Balta.

Süyindikten: Ïtemgen (Ïteñmen dep te ataydı), Quttıqadam, Dat.

Ïtemgennen: Bekjan (Bejw), Toğjan degen eki ul taraydı.

Bekjannan: Qudaybergen, Täjik, Nurpeyis, Nurjigit, Keñesbay.

 Quttıqadamnan Jaqsıbay abız tarasa, jastay attan qulap mert bolğan Dattan qalğan jalğız tuyaq Şege. Bejw Jaqsıbay abızdıñ nemere ağası bolıp keledi.

Belgili ölketanwşı Tileke Jeñis «Şejire, Ertis-Bayanawla öñiri» attı kitabında Bejw şamamen 1800 jılı twıp, 1860 jılı qaytıs bolğan dep körsetedi. Al atbeginiñ ömirine qalam terbegen Qïmadïden Nığımanov Bejwdiñ twğan jılın el aqsaqaldarınıñ awzındağı mısaldarmen pısıqtaydı. Yağnï el awzında Bejw Ïtemgenulı meşin jılı twılğan degen söz bar. Sonımen qatar Bejwdiñ Qudaybergen degen ülken balasınan twğan Ospan attı nemeresininiñ awzınan ol twğan jılı atası qaytıs bolğanın, Bejwdiñ basındağı qulpıtasta 63 jasında ït jılı qaytıs bolğan degen jazw bar ekendigin jazıp alğan. Al Ospan 1850 jılı twğan. Soğan qarağanda Bejw Ïtemgenulı 1788 jıldar şamasında twıp, 1951 jıldarı dünïeden ozwı bek mümkin. Naqtılap alatın qïya bastırmas tarïxï qujattar bolmağandıqtan äygili bïdiñ, atbeginiñ twğan jäne o dünïelik bolğan jılın döp basıp aytw da qïın.

B.BuzhenovQoljazbadan dayındağan Beybit BÖJEN, 

argymaq.kz (jalğası bar)

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>