تورەحان مايباس. اڭسار

ansar

بۇرىنعى اكiمiنiڭ اققۇلا سەيiستiگiن كiم بiلگەن؟!

جۇمىسىنان كەتiسiمەن باسقا شارۋاسىن ىسىرىپ قويىپ, قالانىڭ سىرتىنان يپپودروم سالۋعا كiرiسكەن. ۇزاتپاي سول ماڭايدان جىلقى زاۋىتىن دا اشىپ الدى. ارينە, قىرۋار قارجى شىعاردى.

«ماڭداي تەرiمەن تاپقانى بولسا شاشپاس ەدi». بۇل ەلدiڭ كۇڭكiلi.

«بۇرىنعى جۇمىسىندا بولسا ەل سوگەر ەدi. Iشiپ قويدى, جەپ قويدى» دەپ. بۇل دا ەلدiڭ ۇزىنقۇلاقتا جۇرگەن سوزi.

قازiرگi تiرلiگiنە قاراپ سۇيسiنiس تانىتىپ جۇرگەندەر دە بارشىلىق. «بۇرىنعى تiرشiلiگi وسىنداي بولعاندا عوي» دەيتiندەر دە بار.

ەل ونىڭ وز قولىندا تۇرعاندا يپپودرومدى تەگiن سالىپ الماعانىنا تاڭ.

سونان كەنشiلەر قالاسىنىڭ الگi يپپودرومى ورنالاسقان دالاڭدا تىنىم جوق. ەرتە كوكتەمنەن باستاپ بايگە الاڭىنا اينالادى.

الدىمەن وتەتiنi – تاۋiت بايگە.

بۇل كوكەك جارىقتىقتىڭ وز اتىن وزi شاقىرا باستاعان ايدىڭ ولiارا كەزi. ار جاعىندا مامىردىڭ توعىزى كورiنiپ تۇرادى. سونان دا بۇل بايگەنi جەڭiس كۇنiنiڭ قۇرمەتiنە دەپ ورايلاستىرادى. ايتپەسە بۇل كادiمگi تاۋiت بايگە. ونىڭ اينالاسىنداعى قاراقۇرىم جۇقارمايدى. ەل شىنىمەن بايگەنi ساعىنىپ قالا ما, الدە تاۋiت بايگەنi تاڭسىق كورە مە, اياقتىعا جول بەرمەيدi. تاۋiت بولعاندىقتان مۇندا كۇلiكتەردiڭ شۇلەيلەرi كەلە بەرمەيدi. الامانعا تۇسiپ جۇرگەندەرi دە قارا كورسەتپەيدi. ەسەسiنە سۇلۋ مۇسiن بايتالداردىڭ نەشەمە اتاسىن كورۋگە بولادى. تۋرا سۋرەت. ەت پەن سۇيەكتەن جاراتىلماعانداي.

ەل ىرعىن كەلەدi. كiم كەلiپتi دەگەن اڭگiمە شىعادى. اركiم-بiركiمنiڭ ەسiمi اتالادى.

– اقپان كەلiپتi! – دەگەن اڭگiمە دۇڭك ەتەدi بiر كەزدە.

بارi ەلەڭ ەتە قالادى.

اقپان ەلدiڭ بۇرىنعى اكiمگە قارسى قويىپ العان سەيiستەرi. اكiمنiڭ جىلقى زاۋىتى بولسا, اقپاننىڭ وز الدىنا باعىمى بولەك ساڭلاق ۇيiرi بار. ونداعى كۇزەت زاۋىتتاعى قاراۋىلدان بiر دە كەم ەمەس.

تاۋiتتiڭ قىسقا قاشىقتاعى بايگەسiن اكiم بەرمەسە, الاماندىعىن اقپان بەرمەيدi. ەكەۋiندە دە بiر iشتiلiك بار. بايگەگە قوسقان كۇلiكتەرiن كەلەر بايگەگە قايتىپ قوسپايدى. تاعى بiر قىزىعى ەكەۋi دە تاۋiتكە تەك بايتالدارىن قوسادى. باسقا جۇرتشىلىق تا بايتال قوسۋدى ادەت قىلىپ العان. سونان بارىپ وسى جارىستى «بايتال بايگە» دەۋشiلەر شىعا باستاعان.

– بۇل جولى نە بولار ەكەن؟ – دەسكەن جۇرت.

بولعانى سول اقپان بىلتىرعى اقباقايىن اكەلiپتi. ساۋەگەيلiك ەندi باستالعان.

بايتالدىڭ الا اياقتىعى كوزگە ۇرىپ تۇرادى. اقباقاي دەسە – اق باقاي! وتكەن تاۋiتتە يەسiنە تەبiلگەن بولسا دا بiر «اربا» الىپ بەرگەن. اربا دەپ وتىرعاندارى كادiمگi اۆتوماشينا. سول قۇرعىرى بايانسىزداۋ بولىپ جۇر. بالكiم, سونىسىنا قاراي وزدەرi اربا دەيتiن شىعار…

ەلگە تۇسiنiكسiزi ونىڭ اقباقايدى بايگەگە قايتىپ قوسۋى. سوعان وراي ەلدiڭ ايتار جورامالدارى دا ار تۇرلi. سايىپ كەلگەندە ايتارلارى اقباقاي بىلتىر تاي بولعان. بايتالعا بيىل شىققان.

– بۇل بايتال, – دەيدi بiر بiلگiش, – بايتال بولعاندا قۇناجىنى!

– بايتالدىڭ سوندا قۇناجىنى, دونەجiنi, بەستiسi بولا ما؟ – دەپ قىجىرتادى جىلقىشى اۋىلىنىڭ بiر بالاسى.

– سەن ونگەن اۋىلدان مەن دە ونگەم, بالا, – دەيدi باستاپقىسى نامىسقا شاۋىپ, – بەستiسiن بiلمەدiم, ال بايتال قۇناجىن, دونەجiن بولىپ ەكiگە بولiنەدi.

– سويتال دەگەنi بولۋشى ەدi, ەستiمەدiڭiز بە؟ – دەيدi بالا داۋىستىسى مىسقىل جۇگiرتiپ.

العاشقىسى وسىدان كەيiن جىم بولادى. ويتكەنi ەستiگەن. سويتالدىڭ بايتالدىڭ اپاسى ەكەنi ەسiنە ەندi تۇستi.

– سەيiستiگiڭ بولسا سىناپ بەرشi, – دەيدi بالانىڭ سەيiستiگiن مويىنداپ قالعان العاشقىسى داۋىسىن باسەڭدەتiپ.

– ايتساق ايتارمىز, – دەيدi ەكiنشiسi, – بۇل شىنىمەن تاي, بايتال شىعارى, ولاي دەپ ايتۋىمنىڭ سەبەبi بۇل شiركiننiڭ جالى مەن قۇيرىعى سويلەپ تۇر, بiرiنشiدەن, قۇيرىقتىڭ قۇندىزدىق تۇبi مەن ماڭدايدىڭ كەكiلدiك جالى امان قالعان, ەكiنشiدەن, قۇيرىق ۇشىنان شىبىن قاعار قالدىرعان, ال بايتالدىڭ قۇيرىعىن كۇزەگەندە اتام قازاق تاراقتاعاننان ارiگە بارماعان…

بالا اۋزى-اۋزىنا جۇقپاي تاقىلداپ تۇر.

ەلدiڭ بارi اۋزىن اشىپ قالعان. ەل اقباقايدى ارi-بەرi اينالىپ:

– راس… راس…– دەستi.

– شاباردىڭ قايسى؟ – دەستi جۇرت.

– ساڭلاعى! – دەدi بالا.

ەل بۇعان دۋ ەتە قالدى.

– ساڭلاعى دەيدi?..

سونان وزارا جامىراسىپ كەتسiن.

– بۇل ەندi بەس جاسىنا دەيiن شابادى! – دەيدi بiرەۋi.

– اتشاباردا كورەرمiز, – دەيدi ەكiنشiسi.

– بۇگiنگi تاۋiتتi بەرمەيدi! – دەيدi ۇشiنشiسi.

اقباقاي شىنىمەن الدىنا قارا سالمادى. قاراقشىدان شىققان وتىز شاقتى قارانىڭ جارتىسىنان كوبi كومبەگە جەتپەدi. نە كەرەك, اقباقاي ەلدiڭ ۇكiلەپ قوسقان جەلقابىزدارىن قايتىپ بايگەگە قوسپايتىنداي قىلىپ شاشىپ كەتتi.

العان «ارباسىنىڭ» كiلتiن قالاداعى جەتiمحانالاردىڭ بiرiنە ۇسىندى.

– كەدەيدiڭ جومارتى, – دەدi بiرi.

– اسقان, – دەدi ەكiنشiسi.

بۇعان قۇلاق سالىپ جاتقان اقپان جوق. جابىق كاماز-عا اقباقايىمەن وزi قوسا تيەلiپ, قارا جولدىڭ شاڭىن بۇرق ەتكiزدi.

كەلەر سات كوز ۇشىنان عايىپ بولىپ بارا جاتتى.

 * * *

 جىلقىشى اۋىل بالاسىنىڭ اقباقاي جونiندەگi اڭگiمەسi اقپانعا دا جەتكەن. Iندەتiپ كورiپ ەدi مىنا ايعىرجالداعى ۇشقاننىڭ بالاسى بولىپ شىقتى. «مۇنىڭ سەيiستiگi اكەسiنەن دە ارتىپ تۇر ەكەن».

ۇشقان اقپاندى كۇتiپ وتىرعانداي جايىلىپ قارسى الدى. الدارىنا توڭازىتىلعان ۇيمە تاباق ەت كەلگەن. جاپىراقتاپ تۋراعاندا ەتتiڭ قاراكەسەگi جىلتىرىمەن بiلەم-بiلەم بولىپ جالدانىپ تۇسiپ جاتتى. جانە دە بiردەن تاباققا تۇسiرەدi. وتىرعان ورىندارىنان قوزعالسايشى. ارتىنان سورپاسىن تومىرتقا قىلىپ iشتi. Iشەك مايدى شايىپ كەتەدi دەپ شايدى كەيiنگە قالدىرىستى.

ەرتەسiندە اقپان تاڭ الاگەۋiمiنەن تۇرعان. اۋىلدان تىسقارى ۇزاپ ۇزىن دارەت سىندىردى. اسىقپاي وتىرىپ ەكi باس بامدات نامازىن قايىردى. سونان تاڭعى سالقىن سامالدى سiمiرiپ بiراز جۇردi.

نەگiزگi اڭگiمە سۇت قاتقان شاي كەلگەندە وربiگەن.

– ات ايتىپ, بالاڭا اقجولتاي تiلەپ كەلگەن جايىم بار, – دەپ شيدەم جەڭiنەن قارمالجىقتى شىعارا بەرگەن.

– نيەتiڭە راحمەت, iزدەپ كەلگەن بالاڭ بارقى عوي, ارتىمنان iلەسكەن جايى بار, ات كورسە بiر نارسەنi بىلجىراپ جۇرەدi. اقباقاي تۋرالى ەل ەستiگەن اڭگiمەسiنە مەن دە وز اۋزىنان قانىقپىن. قايىرىن بەرسiن. ايتقاندارىنىڭ دوپ تيiپ جاتاتىنى دا بار, – دەپ ۇشقان شەشiلدi.

اقپان قولىن ەكiنشi جەڭگە سالعان. ودان تاعى بiر تۇيiنشiكتi شىعارسىن. وراۋىن جازعاندا ۇشقان جانىپ تۇستi.

– مىناسى جۇيرiگi, مىناسى تۇلپارى, مىناسى كۇلiگi, مىناسى ساڭلاعى, – دەپ جىلقى تەزەگiن سانامالاپ بەردi.

ەندi نە ايتار ەكەن دەپ بۇل سوز قوسپاعان.

– مىناسى بiزدiڭ تەزەككە ۇقساپ تۇر-اۋ, – دەپ قالتاسىنان قولورامالىن شىعارىپ, جiپسiگەن باسىن سيپاپ قۇرعاتتى, سونسوڭ بارىپ الگi تەزەكتi وراپ سالىپ الدى.

بۇل كۇلiكتiڭ تەزەگi بولاتىن. سونان بۇل سەندە قايدان جۇر دەگەندەي بەتiنە اجىرايا قاراعان.

– وسى اۋىلدىڭ جۇرتىنان, – دەپ قويدى اقپان.

بۇل دا سالىپ الدى ەكەۋiن.

بiرەۋiنە تيiسكەن جوق.

ۇشقان دا قول سوزعان جوق.

بiرەۋ جادىلاپ كەتكەندەي ەكەۋi سول تەزەكتەن كوز الا الماي قالسىن.

– بۇل قايدان جۇر, جارىقتىق؟ – دەپ سۇرادى بiر كەزدە ۇشقان.

– تۇيتەنiڭ كوكشاعىرىنىڭ قيى, – دەدi اقپان.

– بولسا بولار … بيسميللا… – دەپ ۇشقان تەزەكتi قايتىپ قولىنا الدى, ارi-بەرi قاراپ, – جاتىرى جۇيرiك ەكەن, – دەپ قويدى.

سونسوڭ ۇشقان ورنىنان تۇرىپ, ساندىق تۇبiنەن تۇيiنشiك شىعارعان. ونى اشقاندا تەزەكتەر كورiنگەن.

– سەنiڭ ماناعى ۇستاپ وتىرعانىڭ دا وسىنداي تەزەك-تiن. بۇل بiزدiڭ اپاقتىڭ قۇلاسىنىڭ قيى بولاتىن. قازiر سونىڭ قيىنا دا زار بولىپ قالدىق. ساعان قايدان بارىپ جۇرگەنiن بiر سەن بiلمەسەڭ بiز بiلە المادىق… مۇنىڭ تۇبi تۇلپار ەدi… – دەپ ۇشقان سوزiنiڭ اياعىن جۇتىپ قويدى.

– بiر جوقتى بiر جوق تابادى دەگەن. جوقشىمىز عوي, – دەپ اقپان دا سۇيكەمە جاۋاپ بەرە سالعان.

سويتiپ وتىرعاندا بارقى كورiنگەن.

– مىنا اكەڭ قونباعان قۇسىڭا بالداقتىق اكەلiپتi, ودان باسقا دا بۇيىمتايى بار ەكەن, – دەپ ۇشقان كەيiن ىسىرىلعان.

بارقى تەزەكتi قولىندا ويناتىپ بiراز وتىردى. سونسوڭ بارىپ:

– بۇل شابىسىنان. تەزەگiنiڭ دوكiرلiگiنە سىندىرساق ساڭلاعى… – دەگەن.

ودان ارi سوز جاراستىرمادى.

كەلگەن iزiمەن كەرi قايتتى.

 * * *

 اقباقايىن انىق بiلiپ وتىر. ساڭلاعى ەكەن. كۇمانسiز. ۇش ادامنىڭ ۇشەۋى بiردەي قاتەلەسۋi مۇمكiن ەمەس. نەسi بار, بابىن كەلتiرسە كۇلiگiڭە دە شاڭ قاپتىرار.

وسى مالىنىڭ وزiن ويعا بوكتiرگەن جايى بار. جىلقى بولىپ جايىلىپ, قۇلان بولىپ بولەك جۋسايدى.

سونىسىنان ۇمiتتi.

اۋىل iشiنiڭ يتبۇلكەگi, ۇلانبايگەسi مەن قارا جارىسىنان ابدەن اقيىقتانىپ شىققان.

بايگەنiڭ تاۋiتiنە ەكi رەت قوستى. ەكەۋiندە دە قارا ۇزدiردi. تۇپ قانا تەرلەدi.

قۇلاق تۇبi…

شاپ تۇبi…

قولتىق تۇبi…

قازەكەم ايتقىش قوي. «بايتال شاۋىپ بايگە المايدى» دەيتiنi بار. قازiر مۇنى «بايتال بايگە المايدى» دەپ شۇنتيتىپ, شولاعىنان قايىرىپ جۇر. دۇرىسى اۋ باستاعىسى. ايتپەسە شاۋىپ بايگە العان بايتالدى كورمەك تۇرسىن ەستiگەن دە ەمەس…

«باپ الادى…»

 * * *

 اقباقاي ۇيiرگە بiردەن قوسىلعان.

ساياققا دا جۇرمەدi.

قىسىراق تا ارالامادى.

ەڭ باستىسى مۇندا اكەسi دە, اعاسى دا جوق.

مۇنىڭ اۋ باستاعى ۇيiرi باسقا-دى. قۇدا-جەكجاتتىق جولىمەن كەلگەن. جيەنگە اتاعان باسiرە ەدi.

تايدى قۇدا جاق وزدەرi جەتەكتەتiپ جiبەرگەن. اقپان العاش نازار اۋدارماعان. ارتىنان قاراعاندا الدى كورiنبەگەن. «جىل سايىن ۇرعاشى تاباتىن تۇقىمىنان بولدى» دەگەن دە قويعان. مۇنداي مالدى قازەكەم قازانىمنىڭ بەرەكەسi دەپ ەرەكشە كۇتiمگە الىپ, سونىڭ تiلەۋiندە جۇرەدi. قازاقتىڭ قورامى وسى.

كەيiن نازار سالسا قولتىق بولەك جاتىر. ەندi الدىنان شىعىپ قاراعان. الداماپتى. ۇشبۇرىش قالىپ كورiپ, ساڭلاقتىعىن تانىعان.

بۇلاردىڭ تiزەرلەر ويىندارى الىس ەمەس-تi. جىلقى جارىقتىق قالايدا ەستi مال عوي. اڭسارلارىن تiزەلەتiپ بiلدiرەدi. تابانى قىزعان بيە اتاۋلى ايعىردىڭ الدىن كولەگەيلەي باستاعان.

اقباقاي دا وزiنiڭ نازارىندا جۇرگەن. كەشەلi-بۇگiندi باسىن كوككە كوتەرiپ, يiس الىپ جۇر…

«تابانى دوڭگەلەنiپ قىزا باستاسا كەرەك…»

 * * *

 اقپان جامان تۇس كورگەندەي تۇن iشi شوشىپ وياندى. كiسiنەگەن بايتال داۋىسىن جازباي تانىدى. «قايتەدi اقباقاي؟» دەدi iشتەي. «نە بولدى؟» دەپ شارباقتى بەتكە العان. كەلەر سات شارباقتان قارعىپ بارا جاتقان بايتالدىڭ الا باقايىن كوزi انىق شالدى. «سول ما, سول ەمەس پە» دەپ قايتىپ كوز تiكتەگەندە ول شىعىستى بەتكە الىپ قۇيىنداتىپ بارا جاتتى.

«قايتەدi اقباقاي؟» دەدi تاعى دا iشتەي.

الدە قوسار الىپ قۋسا ما؟ الدە كۇلiكتەرiنiڭ بiرەۋiمەن قۋسا ما؟

ەكi اياقتى تىرىلداعىن قولاي كورگەن. وت الدىرىپ, بالاتولاعايدىڭ يiنiنەن قايتتى. اقباقايدىڭ سىرى وزiنە مالiم. قۋسا جەتەتiن, قاشسا قۇتىلاتىن ساڭلاقتىڭ وزi.

اسىقپاي جۇرiپ باگىن بەنزiنگە تولتىردى. ودان سىرت تاعى دا بولەك-سالاق بەنزiنiن الدى. سونان بۇل دا تارتقان…

كەرەگەتاستان بiرەۋ كورiپتi.

اقباۋىردان دا كورگەندەر بار ەكەن.

كەرنەيجۇرتقا كەلگەندە تiزە سۋىتقان.

اقباقايدىڭ تاستاعان تەزەگiن سوندا كوردi. كادiمگiدەي توبارسىعان ەكەن. قولىنا الىپ بiراز وتىردى. «ساڭلاعى» دەدi iشتەي.

بۇل جەردi – كەرنەيجۇرت دەيدi. اتا-بابالارى كوشiپ-قونىپ جۇرگەندە وسى جەردە ەرۋلەيدi ەكەن. كەرنەي اقماي ەل. جوعىندا جەتەگi بولادى. كەرنەيلەر ەرۋلەپ جاتىر دەپ قوڭسى وتىرعان جۇرت تا اعىلادى ەكەن. كوشكiن جۇرت اقساق-توقساعىن, كوشكە ەرە المايتىن, نەمەسە كوش جولىن كوتەرە المايتىن تۇياعىن بiر قۇدايعا تاپسىرىپ وسى جەرگە تاستاپ كەتەدi دەيدi.

سويتكەن بابالار جۇرتىنا اقپان تاۋەپ ەتiپ بiراز وتىردى.

كەرنەي جۇرتىنىڭ iرگەسiندە كەرنەي اۋىلى ورنالاسقان. بۇل كەيiندە بوي كوتەرگەن اۋىلداردىڭ بiرi. سۋى, توعى كەلiپ تۇر. وندا ەت جاقىنى تۇرسىن, كوزتانىسى دا تۇرمايدى. سوندا دا سول اۋىلعا ات باسىن تiرەدi. كەلگەن ۇيدەن توقتىقتىڭ يiسi شىعىپ تۇردى. داستارقانى اق پەن مايلى باۋىرساقتان قايىسىپ تۇر. توڭازىعان ەت تە كەلدi. جاپىراقتاپ تۋراپ وتىرىپ بiراز اڭگiمە ايتىلدى. سونىڭ كوبiسi قىر اڭگiمەسi.

قازان كوتەرتپەيiن دەپ ادەيi كەشiگiڭكiرەپ كەلگەن. قۇتپان نامازىن قازاعا شىعارماي ونى دا وقىپ تاستادى. سونان بارىپ جونiن ايتقان.

– كەرنەي اۋىلىنان, كەرنەي اتاسىنان… – دەپ.

وسى سوز جەتكiلiكتi ەدi.

ۇي يەسi جەتپiستiڭ جۋان iشiنە كiرگەن, سىقپىتىن بەرمەس قىزىلشىرايلىنىڭ وزi ەكەن. ەسiمiن تۇرار دەپ قايىرىپ, ەستi اڭگiمەلەر ايتىپ وتىردى. اۋىل كەرنەي اتالعانىمەن وندا ۇرپاعى تۇگiل جيەن, جۇراعاتى دا تۇرمايدى ەكەن. ەسەسiنە باسقالارى تۇرادى. كەرنەي جۇرتىندا. بۇل مەكەن قۇتتى بولىپ شىعادى. وزi اكە-شەشەدەن جالعىز ەكەن. وزiنەن بۇرىنعىلار تۇرماي شەتiنەي بەرiپتi. تۇرعانى وزi. شەشەسi وسى كەرنەي جۇرتىنا كەلiپ بوسانىپتى. ەسiمiن قىرقىنان شىعارىپ بارىپ قويىپتى. تۇرار دەپ. تۇرعان سوڭ.

قازان قايتا كوتەرiلگەن.

تۇرار اقساقال دا كورiپتi مۇنىڭ اقباقايىن. دۇرىسى داۋىسىن ەستiپتi.

– بايتال كiسiنەس, – دەيدi.

سونان تۇرار اقساقال ۇزاق سونار اڭگiمەگە كەتكەن.

– جىلقى سىندى ەستi مالداردا دا ادامداردiكiندەي سەزiم بولادى. سۇيiسپەنشiلiك دەپ ايتۋعا كەلمەس. الايدا سونىڭ وتپەلiسi بولسا كەرەك. ونى اتام قازاق «اڭسار» دەگەن. ونىڭ iشiندە جىلقى مالىنا قاراتىلىپ ايتىلادى. ادامنان كەيiنگi تورت اياقتىداعى مالدىڭ ەستiسi وسى – جىلقى جارىقتىق… – دەپ اڭگiمەسiنiڭ القيسساسىن قايىرعان.

ار جاعىن وزi ساباقتاي جونەلگەن.

وز جاتىرىنا شاپپايتىن دا, وسىلار…

وز قارىنداسىن ۇيiرiنەن ايداپ شىعاتىندار دا وسىلار…

قوسا شابىستىرماي قۇنان شىعارىن دا شەتتەتەتiن دە وسىلار…

تورت اياقتىدا تۇس كورەتiندەر دە وسىلار…

– سەنiڭ اقباقايىڭ تۇس كورگەن, – دەگەن تۇرار اقساقال.

بۇل اڭىسىن اڭدىپ سوزiن بولمەدi.

– تۇسiندە اڭسارىن كورگەن. سوعان جەتكەنشە توقتامايدى. ونى ەندi ەشنارسە دە توقتاتا المايدى. ايعىردان شىققاننان كەيiن وزi قايتىپ كەلەدi. وسى جەردەن قايتا بەرسەڭ دە بولادى…

شىنىندا قايتا بەرسە دە بولاتىن. اۋىلدا باسى قايىرىلاتىن جۇمىستار جەتكiلiكتi ەدi. العاش بەتتە تۇندەلەتiپ تە شىقپاقشى بولدى. سوڭىنان اينىدى. قۇدايدىڭ تاڭى اتسىن دەپ.

ەرتەڭگiلiك كەشەگi شەشiمiنەن تاعى دا اينىسىن. ونى اۋەستiك جەڭگەن ەدi. اقباقايدىڭ اڭسارىن كورگiسi كەلگەن. اقجولتاي تiلەپ قالا بەرگەن تۇرار اقساقالمەن قوش ايتىسىپ, تىرىلداعىن كەرi بۇرماي قييالاي شىعىسقا سالعان. جولدىڭ سارساڭى كوبiرەك بولدى. جولداعى ون شاقتى اۋىلدىڭ ەشقايسى مۇنىڭ اقباقايىن كورمەگەن بولىپ شىقتى. نە بولسا دا دەپ بەتiنەن تايماي جۇردi دە وتىردى. سايىن دالانىڭ جالعىزاياق جولدارى قاشان اداستىرىپ ەدi. كوپ ۇزاماي قىر استى جالعىز ۇيدiڭ ۇستiنەن شىعارعان. توبەتتەرi ەرiنە اۋپiلدەي ۇرiپ, مەزگiلسiز كەلگەن مەيماننىڭ حابارىن يەسiنە بiلدiرiستi.

قازاقتىڭ جولىمەن جون سۇراسىسقان سوڭ-اق ۇي يەسiنiڭ قاباعى وزگەرiپ سالا بەرگەن.

– قايدالى دەگەن شال ەستiسەڭ مەن بولامىن, – دەگەن نۇرلى كەلگەن شال.

قازiرگiنiڭ شالى كوسە كەلەر ەدi. مىنا كiسiنiڭ بiتiمi بولەك ەكەن. جiبەرگەن ساقالى بەلۋارىنان كەلەدi. اۋدان ورتالىعىنداعى مەشiتتەن سونداي بiر-ەكi شالداردى كورiپ جۇرۋشi ەدi. ەسiنە ەرiكسiز سول كiسiلەر تۇستi. ارتىنان اقساقالعا دەگەن سىيلاستىعى, قۇرمەتi ويانعان. «سۇيەگi اسىل ەكەن» دەپ قويدى iشتەي سۇيسiنiس تانىتىپ. «جونiمەن قارتايعان ەكەن» دەپ جانە قويدى.

– ارۋاق iزدەپ جۇرمiن دە! – قايدالى اقساقالدىڭ داۋىسىندا بiر ريزالىق جاتىر ەدi.

اقپان ونى بiردەن تۇسiندi. «بۇل كiسi دە سەيiس بولدى, قارا جاياۋىنان ەمەس ەكەن» دەدi iشiنەن. «بايگەات دەپ, نەمەسە ساڭلاق» دەپ ەزۋ كەرمەيدi. تiپتi بايتال دا دەمەيدi. «ارۋاق» دەيدi.

– جوقشى بولساڭ, وسى جەردەن قايتارسىڭ, – دەپ جانە قويدى.

اقپان سەلك ەتە تۇستi.

قوينىنا قولىن سالىپ جiبەرiپ توگiلiپ تۇرعان سارالجىقتى الىپ شىقتى. جوعارى كوتەرiپ:

– باپىڭىزدىڭ سىرالعىسى! – دەدi اقپان.

– ەندi بايتالىڭ شابادى… – دەدi قايدالى اقساقال.

 * * *

 سونان اقباقاي قايتىپ كەلدi.

تۇك بولماعانداي.

ايعىر اتويلار دەپ ويلاعان. الايدا مويىنىن جەرگە سالىپ ۇيiرگە قوسقاننان ارiگە بارمادى. Iلە-شالا يەسi قولعا قاراتقان.

اي جابىندا تۇردى…

اي كەبiندە تۇردى…

اي ارتىنان اي اۋناپ تامىز كiرگەن. بۇل ايدا ەل اس بەرگiش-اق. تiرiلەرiن تۇگەندەپ بiتكەن تۋىسقاندار ەندi ارۋاق شاقىرىپ, اتا-بابالارىن تiرiلتە باستايدى. رۋ-رۋعا, اتا-اتاعا بولiنiپ الىپ ارۋاق جارىستىرۋ باستالادى. جيىن-تەرiمi اياقتالعان, بولماسا شارۋاسىن ويسىراتقان ەل اتا-بابالارىنا باعىشتاپ ساۋىن ايتادى. سونىڭ بiر قىزىعى بايگەنiڭ الامانى. بiرiنەن بiرi اسىپ تۇسەدi. تiپتi العاشقى كەلگەن قارامنىڭ بارiنە بiردەي اربا بايلايتىن ۇردiس شىقتى. مۇنداي بايگەلەردi قازiر تiگiلگەن اربا سانىنا قاراي «التىباس», «جەتiباس» دەۋ ۇيرەنiشiكتi جايتقا اينالدى.

سويتiپ جۇرگەندە «ارقانىڭ تولەڭگiتتەرi اس بەرەدi ەكەن» دەگەن حابار كەلدi.

«بارەكەلدiسiن» ايتىپ بۇل دا ەكi قولىنا تۇكiرiندi. بۇگiندە شابارىنا جابىن دا, كەبiن دە جاپپايدى. بۇرىنعىداي كيiز ۇي دە تiكپەيدi.

شاتىرشادا باپتايتىن قالىپ شىعارعان. اسقا تۋرا بiر جۇما قالعاندا سول شاتىرشاعا اقباقايىن كiرگiزدi. كاماز-عا سول كۇيi تيەپ, اياعىن جەرگە تيگiزبەي تولەڭگiت جۇرتىنا تۇسiرگەن.

«اقپان كەلiپتi!» – دەگەن اڭگiمە لەزدە تاراعان.

اقپاننىڭ ەسiمi ارقا جۇرتشىلىعىنا جاقسى تانىس. ول قاتىسقان بايگەسiنiڭ بايراعىنا تالاسادى. سونان دا اقپان ەسiمi اتالعان جەردە قيلى اڭگiمە جۇرەدi.

– قانداي باقاباس اكەلiپتi بۇل جولى؟ – ساۋال جارىسا شىققان.

– تاعى دا بايتال دەيدi… – دەپ جۇرت ەستiگەندەرiن جامىراسا ايتىپ جاتىر.

اۋادا كۇز يiسi شىققانىمەن تامىز قالايدا ىسسى اي. ارقانىڭ ماڭدايىڭدى جiپسiتiپ تۇراتىن قانجىلىم قىزۋى كۇن كوتەرiلەر-كوتەرiلمەستەن قوينى-قونىشىڭدى قۋالاي جونەلەدi. بۇل جاقتىڭ ۇردiسiندە اتشابار ەكiنتi اۋعاننان كەيiن جiبەرiلەدi.

العاش وتىز شاقىرىم دەلiنگەن. كەيiن العاشقىلارىنان اينىپ, تاعى بەس شاقىرىم قوستى.

«قۇدايىنا قاراسا ەتتi». اقپان iشتەي نالىس بiلدiردi. مۇنىسى ەندi قىساستىق. شاباردىڭ دەنi وكپەسiن شاڭ قاپتىرعان سوڭ شاپپايدى. اينالىم ۇزارعان سايىن ونىڭ شاڭى دا قويۋلانا تۇسەدi, ارينە.

«باپ شاباتىن بولدى» دەدى كۇبiرلەپ…

ەكiنتi اۋىپ, جاراپازانشى:

– اتشابار!.. – دەپ ايقايلاعان.

العاش ۇلانبايگەسiن وتكiزدi. سونان جورعا جەلىستiردi. ونان قايتىپ توق بايگەسiن قاراقشى اسىردى.

الامان سونسوڭ باستالعان.

– تۋرا جۇز وتىز تورت تۇياق سانالدى!.. – جاراپازانشىنىڭ داۋسى جەر جارادى.

ەل دۋ ەتە قالدى:

– ساعىنايدىڭ اسىنان دا اسىپ تۇستi, – دەپ.

وزi بولسا «ساعىنايشىلدارىن» دەپ تىجىرىنىپ جاراتپادى. «ساداعا كەتكiرلەر» دەپ جانە قوسىپ قويدى. ول استان بۇل استىڭ باسi تومەن. ونداعى اتشابار بايگەنiڭ ۇرانى. قازiرگiسi بۇزاۋ-تايىنشالاردىڭ تاپىراشىنىڭ ار جاق-بەر جاعى…

شاباندوز بالانىڭ باستىعىن تۇزەدi. سوڭعى رەت قۇلاق تۇبiنiڭ تۇزىن تاتىپ:

– تۇزى باپقا اۋعان ەكەن, – دەپ قويدى.

شاباندوز بالاعا «وكپەسiنە شاڭ قاپتىرمانى» بارىنشا تاپسىردى.

– ەكi بۇيiردiڭ دە مازاسىن المايمىن, – دەپ بالا تاق ەتە قالدى.

اقپاننىڭ كەلەر تاپسىرارى سول ەكi بۇيiرi بولاتىن. بالا سونى مەڭزەپ سۇڭعىلالىق تانىتتى. وعان اقپان iشتەي ريزا بولسىن.

بالا ۇزاپ, «اللا جارىلعاسىنىن» ايتىپ بۇل قالا بەردi.

ەندiگi قىزىقتى سىرت تۇرىپ تاماشالاماق. دۇربiسiن قولىنا الىپ, قاراۋىلعا iرگەدە تۇرعان شوقىنىڭ بيiگiن قولاي كورگەن.

اتشابار دەپ ايقايلاعانمەن بۇل اينالما شابىس. بەس شاقىرىمنان جەتi اينالىم. سونىڭ ۇشiنشi اينالىمىنان شاباردىڭ جارتىسى شاشىلىپ قالعان.

«ەندi جامىراۋ باستالادى» دەدi iشتەي اقپان.

جامىراي شابۋ دەگەن دەلقۇلى شابىس. بارiنiڭ بiرiنشi بولىپ كەلگiسi بار. وزگە دۇنيەنiڭ بارلىعى ۇمىت. شارشى ورامالىنىڭ ۇشى جەلبiرەپ وزi عانا شاۋىپ كەلە جاتقانداي. استىنداعى قۇسقاناتىن مۇلدەم ۇمىتادى…

ولار وزدەرiن شاۋىپ كەلە جاتقانداي ەمەس, ۇشىپ كەلە جاتقانداي سەزiنەدi.

– اتتار بەسiنشi اينالىمعا كەتتi! – دەپ حابارلادى.

مۇنى سەيiستەر وز iشiندە شاباندوز بالالاردىڭ اينالىمى دەيدi… راسىندا بۇل اينالىمدا ات شاپپاي, بالالار شابادى. ولار الدىمەن وزiن ەمەس, وزگەلەردiڭ اياق الىسىن باعادى.

جاراپازانشى سوڭعى ەكi اينالىمنىڭ قالعانىن حابارلاعان.

«ەندi ات شابادى»… بۇل كەزدە شاپپايتىن اتتىڭ بارi اينالىمنان سىرت قالادى. شاپپايتىن ات تۋرا قاراقشىدان كەجەگەسi كەيiن تارتىپ تۇرا قالادى. تارتپاعا سالساڭ دا جۇرمەيدi. ارi-بەرiدەن سوڭ كەرi شاباتىنى بولادى. سوڭعى اينالىم الدىنداعى ات شابادىنىڭ وسىنداي سىرى بار. مۇندايدا اتتىڭ ورتاسى شابادى. الدى سۇيرەيدi, ارتى يتەرەدi.

جاراپازانشى سوڭعى اينالىمدى حابارلاعاندا اقباقاي وسىنداي شابىستا كەلە جاتقان. اقپانعا ۇناعانى ەكپiنi. اقباقايى شاۋىپ كەلە جاتقان جوق, ەكپiنiمەن كەلە جاتقان سىندى.

«ەندi ات پەن بالا شابادى»… دەپ اۋزىن جيىپ العانشا بولعان جوق اقباقاي جازىلىپ بەردi. ۇستiندەگi شاباندوز بالا تۇسiپ قالعانداي كورiنبەي كەتەدi دە كوزگە قايتا iلiگەدi.

– باپ شاپتى! – دەپ قامشىسىنىڭ سابىمەن ەتiگiنiڭ قونىشىنان تومەن الا سارت ەتكiزگەنiن وزi دە سەزبەي قالدى.

بۇل كەزدە اينالمادا وتىز شاقتى عانا ات قالعان-دى.

سولاردىڭ الدىندا وق بويى اقباقاي كەتiپ بارا جاتتى…

 * * *

 تامىزدىڭ ورتاسىن الا تاعى بiر اس وتەتiن بولدى. توبىقتى اعايىندار كۇپسiنiپ جۇردi. وسكەنبايدان كەيiنگi اس دەپ ايتىپ جۇرەتiندەي اس بولادى دەپ.

– بالi!.. شول توبىقتىسى بار, كول توبىقتىسى بار, جول توبىقتىسى بار جابىلىپ بiر اس بەرەتiن ۋاقىتى جەتتi, – دەستi جۇرت.

بايگەمالىنىڭ سانىن التاۋعا جەتكiزiپتi.

«التىباس» دەپ قويدى اقپان.

تۇيiن تۇيگەن اقباقاي شابىس تiلەپ تۇرعان. زار كۇيi عوي بۇل. باعىن بايلامايىن مۇنىڭ دەپ اقپان ۇي الدىنان شاتىرشاسىن كوتەرگەن.

مۇنى كورگەن جۇرت اۋزىن جييا المادى.

– اقپان ابدەن اسقان ەكەن…

– اقباقايدىڭ بيىل اپەرگەن ەكi ارباسى از بولىپتى وعان…

– بiر ايدا بايتال ەكi رەت شاپتى دەگەن نە سۇمدىق؟..

– مالدىڭ كيەسi دەگەن قايدا؟..

ەرتەڭiندە سالىپ ۇرىپ ۇشقاننىڭ سەيiس بالاسى بارقى كەلگەن. نە قام جاساپ جاتقانىن بiلiپ كەل دەپ اكەسi جiبەرiپتi.

بۇل اقباقايىن قوساتىنىن جاسىرعان جوق.

– الىپ قويدىم بايگەمالىن! – دەدi.

شiمiرiكپەي ايتتى. نىق بiر سەنiممەن ايتتى. ول باپتىڭ شاباتىنىنا سەنگەن.

– ەسەبiڭiز تۇگەل مە؟ – سەيiس بالا باسقا سوز قوسپادى.

اقباقايدى كورەم بە دەپ ويلاسا كەرەك, جەر شۇقىپ بiراز وتىردى. بۇل كورسەتپەدi.

مۇنىڭ ەسەبi تۇگەل.

ساۋساقتارىن تاعى بiر سانامالاپ وتتi. تۇيiننiڭ تۇسكەنiنە تورت اي قارادى. قۇلىن ەندi كولبەۋ تۇستi.

اقباقاي ەندi شابادى!..

باپ شابادى!..

اقباقاي ەندi شابادى.

وزi ۇشiن!..

Iشتەگi قۇلىنى ۇشiن!..

 * * *

 – اقپان كەلدi!.. اقپان كەلدi!.. اقباقايىمەن!..

ەل بارiن كۇتسە دە وسىنى كۇتپەپ ەدi.

ەل ەندi اقپاندى كورۋگە اسىقتى.

ونىڭ اقباقايىن كورۋگە اسىقتى.

اقباقاي تۇرعان بويى سۋرەت ەدi.

ۇرعاشى بiتكەننiڭ بارi كورiكتi. الايدا بادەندiنiڭ دە بادەندiسi بولادى عوي. سول كورiك اقباقايعا جۋاسۋ ارقىلى كەلگەن.

ەل اقباقايدان كوز الا الماعان.

– كورمەگە قوياتىن مال ەكەن, – دەدi بiر مۇمiن.

مۇنان ارتىق باعا جوق ەدi.

الايدا بۇل كورمە ەمەس, اتشابار عوي.

ەكiنتi قۇلاي ساقالى بەلiن سۇزە تۇسكەن قارييا اتتان تۇسiپ جاتتى.

– كiم بار-اۋ؟ – دەپ ەس بەرگەن.

بۇل سەلك ەتتi. تانىس داۋىس.

بۇل قايدالى سەيiس ەدi. باياناۋىلدىڭ قادiرمەندi اقساقالى. اڭسار ايعىرىن الامانعا الىپ كەلiپتi.

وتكەن-كەتكەندi ايتىسىپ كوپ وتىردى. سوڭىندا اقباقايدى كورسەتۋiن وتiندi. قۇلاق تۇبiن, شاپ تۇبiن, قولتىق تۇبiن ۇزاق قاسىدى. ساۋساق ۇشىن تiلiنە تيگiزدi.

– باپ شابادى! – دەدi كەلگەن مەيمان.

– باپ شابادى! – دەدi بۇل دا.

– شاپ بەزiنە تۇز شىعىپتى. باپ iرiپ كەتكەن بولدى… – قايدالى اقساقالدىڭ داۋسى دiرiلدەي شىقتى.

– قوسساڭ ەكiنشi كەلەدi! – دەدi قايدالى اقساقال داۋىسىن قاتايتىپ.

– بiرiنشi شە؟ – دەدi بۇل.

– اڭسار كەلەدi, – دەدi تەرiس قاراپ تۇرعان كۇيi.

اڭسار… اڭسار…

بۇل اقپاننىڭ قايدالى اقساقالدىڭ ايعىرىنا قويىپ العان وزiنiڭ اتى. اقپاننىڭ وسى اتى وعان جابىستى دا قالدى. قازiر اڭسار دەسەڭ بارi بiلە قالادى.

– باپ شە؟ – دەدi بۇل قايدالى شالدىڭ سوزiنە كۇمانمەن قاراپ.

– باپتان ايىردىم. اڭساردىڭ تۇزى بابىمەن اعىپ كەتتi… قازiر ناعىز زار كۇيiندە. ونىڭ بابى ەندi قورلانا باستايدى. ول وزi ۇشiن عانا شاپپاي بابى ۇشiن دە شابادى. باپ شابادى… – قايدالى قارت كەيiنگi سوزiن نىعارلاي ايتتى.

بۇل جاق جازعان جوق.

 * * *

 قايدالى قارتتىڭ ايتقانى ايداي كەلدi دە قالدى.

اڭسار بiرiنشi كەلدi.

ەكiنشi بولىپ… اقباقاي وتتi…

– باپ شاپتى, – دەدi قايدالى اقساقال.

– باپ شاپتى… – دەدi اقپان.

T.Maibas تورەحان مايباس, argymaq.kz

دوباۆيت كوممەنتاريي

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *

Please Do the Math      
 

موجنو يسپولزوۆات سلەدۋيۋششيە HTML-تەگي ي اتريبۋتى: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>