Törexan MAYBAS. Añsar

ansar

Burınğı äkiminiñ aqqula seyistigin kim bilgen?!

Jumısınan ketisimen basqa şarwasın ısırıp qoyıp, qalanıñ sırtınan ïppodrom salwğa kirisken. Uzatpay sol mañaydan jılqı zawıtın da aşıp aldı. Ärïne, qırwar qarjı şığardı.

«Mañday terimen tapqanı bolsa şaşpas edi». Bul eldiñ küñkili.

«Burınğı jumısında bolsa el söger edi. Işip qoydı, jep qoydı» dep. Bul da eldiñ uzınqulaqta jürgen sözi.

Qazirgi tirligine qarap süysinis tanıtıp jürgender de barşılıq. «Burınğı tirşiligi osınday bolğanda ğoy» deytinder de bar.

El onıñ öz qolında turğanda ïppodromdı tegin salıp almağanına tañ.

Sonan kenşiler qalasınıñ älgi ïppodromı ornalasqan dalañda tınım joq. Erte köktemnen bastap bäyge alañına aynaladı.

Aldımen ötetini – täwit bäyge.

Bul kökek jarıqtıqtıñ öz atın özi şaqıra bastağan aydıñ öliara kezi. Är jağında mamırdıñ toğızı körinip turadı. Sonan da bul bäygeni Jeñis küniniñ qurmetine dep oraylastıradı. Äytpese bul kädimgi täwit bäyge. Onıñ aynalasındağı qaraqurım juqarmaydı. El şınımen bäygeni sağınıp qala ma, älde täwit bäygeni tañsıq köre me, ayaqtığa jol bermeydi. Täwit bolğandıqtan munda külikterdiñ şüleyleri kele bermeydi. Alamanğa tüsip jürgenderi de qara körsetpeydi. Esesine sulw müsin baytaldardıñ neşeme atasın körwge boladı. Twra swret. Et pen süyekten jaratılmağanday.

El ırğın keledi. Kim kelipti degen äñgime şığadı. Ärkim-birkimniñ esimi ataladı.

– Aqpan kelipti! – degen äñgime düñk etedi bir kezde.

Bäri eleñ ete qaladı.

Aqpan eldiñ burınğı äkimge qarsı qoyıp alğan seyisteri. Äkimniñ jılqı zawıtı bolsa, Aqpannıñ öz aldına bağımı bölek sañlaq üyiri bar. Ondağı küzet zawıttağı qarawıldan bir de kem emes.

Täwittiñ qısqa qaşıqtağı bäygesin äkim bermese, alamandığın Aqpan bermeydi. Ekewinde de bir iştilik bar. Bäygege qosqan külikterin keler bäygege qaytıp qospaydı. Tağı bir qızığı ekewi de täwitke tek baytaldarın qosadı. Basqa jurtşılıq ta baytal qoswdı ädet qılıp alğan. Sonan barıp osı jarıstı «baytal bäyge» dewşiler şığa bastağan.

– Bul jolı ne bolar eken? – desken jurt.

Bolğanı sol Aqpan bıltırğı Aqbaqayın äkelipti. Säwegeylik endi bastalğan.

Baytaldıñ ala ayaqtığı közge urıp turadı. Aqbaqay dese – aq baqay! Ötken täwitte ïesine tebilgen bolsa da bir «arba» alıp bergen. Arba dep otırğandarı kädimgi avtomaşïna. Sol qurğırı bayansızdaw bolıp jür. Bälkim, sonısına qaray özderi arba deytin şığar…

Elge tüsiniksizi onıñ Aqbaqaydı bäygege qaytıp qoswı. Soğan oray eldiñ aytar joramaldarı da är türli. Sayıp kelgende aytarları Aqbaqay bıltır tay bolğan. Baytalğa bïıl şıqqan.

– Bul baytal, – deydi bir bilgiş, – baytal bolğanda qunajını!

– Baytaldıñ sonda qunajını, dönejini, bestisi bola ma? – dep qıjırtadı jılqışı awılınıñ bir balası.

– Sen öngen awıldan men de öngem, bala, – deydi bastapqısı namısqa şawıp, – bestisin bilmedim, al baytal qunajın, dönejin bolıp ekige bölinedi.

– Soytal degeni bolwşı edi, estimediñiz be? – deydi bala dawıstısı mısqıl jügirtip.

Alğaşqısı osıdan keyin jım boladı. Öytkeni estigen. Soytaldıñ baytaldıñ apası ekeni esine endi tüsti.

– Seyistigiñ bolsa sınap berşi, – deydi balanıñ seyistigin moyındap qalğan alğaşqısı dawısın bäseñdetip.

– Aytsaq aytarmız, – deydi ekinşisi, – bul şınımen tay, baytal şığarı, olay dep aytwımnıñ sebebi bul şirkinniñ jalı men quyrığı söylep tur, birinşiden, quyrıqtıñ qundızdıq tübi men mañdaydıñ kekildik jalı aman qalğan, ekinşiden, quyrıq uşınan şıbın qağar qaldırğan, al baytaldıñ quyrığın küzegende atam qazaq taraqtağannan ärige barmağan…

Bala awzı-awzına juqpay taqıldap tur.

Eldiñ bäri awzın aşıp qalğan. El Aqbaqaydı äri-beri aynalıp:

– Ras… ras…– desti.

– Şabardıñ qaysı? – desti jurt.

– Sañlağı! – dedi bala.

El buğan dw ete qaldı.

– Sañlağı deydi?..

Sonan özara jamırasıp ketsin.

– Bul endi bes jasına deyin şabadı! – deydi birewi.

– Atşabarda körermiz, – deydi ekinşisi.

– Bügingi täwitti bermeydi! – deydi üşinşisi.

Aqbaqay şınımen aldına qara salmadı. Qaraqşıdan şıqqan otız şaqtı qaranıñ jartısınan köbi kömbege jetpedi. Ne kerek, Aqbaqay eldiñ ükilep qosqan jelqabızdarın qaytıp bäygege qospaytınday qılıp şaşıp ketti.

Alğan «arbasınıñ» kiltin qaladağı jetimxanalardıñ birine usındı.

– Kedeydiñ jomartı, – dedi biri.

– Asqan, – dedi ekinşisi.

Buğan qulaq salıp jatqan Aqpan joq. Jabıq KamAZ-ğa Aqbaqayımen özi qosa tïelip, qara joldıñ şañın burq etkizdi.

Keler sät köz uşınan ğayıp bolıp bara jattı.

 * * *

 Jılqışı awıl balasınıñ Aqbaqay jönindegi äñgimesi Aqpanğa da jetken. Indetip körip edi mına Ayğırjaldağı Uşqannıñ balası bolıp şıqtı. «Munıñ seyistigi äkesinen de artıp tur eken».

Uşqan Aqpandı kütip otırğanday jayılıp qarsı aldı. Aldarına toñazıtılğan üyme tabaq et kelgen. Japıraqtap twrağanda ettiñ qarakesegi jıltırımen bilem-bilem bolıp jaldanıp tüsip jattı. Jäne de birden tabaqqa tüsiredi. Otırğan orındarınan qozğalsayşı. Artınan sorpasın tomırtqa qılıp işti. Işek maydı şayıp ketedi dep şaydı keyinge qaldırıstı.

Ertesinde Aqpan tañ alagewiminen turğan. Awıldan tısqarı uzap uzın däret sındırdı. Asıqpay otırıp eki bas bamdat namazın qayırdı. Sonan tañğı salqın samaldı simirip biraz jürdi.

Negizgi äñgime süt qatqan şay kelgende örbigen.

– At aytıp, balaña aqjoltay tilep kelgen jayım bar, – dep şïdem jeñinen qarmaljıqtı şığara bergen.

– Nïetiñe raxmet, izdep kelgen balañ Barqı ğoy, artımnan ilesken jayı bar, at körse bir närseni bıljırap jüredi. Aqbaqay twralı el estigen äñgimesine men de öz awzınan qanıqpın. Qayırın bersin. Aytqandarınıñ döp tïip jatatını da bar, – dep Uşqan şeşildi.

Aqpan qolın ekinşi jeñge salğan. Odan tağı bir tüyinşikti şığarsın. Orawın jazğanda Uşqan janıp tüsti.

– Mınası jüyrigi, mınası tulparı, mınası küligi, mınası sañlağı, – dep jılqı tezegin sanamalap berdi.

Endi ne aytar eken dep bul söz qospağan.

– Mınası bizdiñ tezekke uqsap tur-aw, – dep qaltasınan qoloramalın şığarıp, jipsigen basın sïpap qurğattı, sonsoñ barıp älgi tezekti orap salıp aldı.

Bul küliktiñ tezegi bolatın. Sonan bul sende qaydan jür degendey betine ajıraya qarağan.

– Osı awıldıñ jurtınan, – dep qoydı Aqpan.

Bul da salıp aldı ekewin.

Birewine tïisken joq.

Uşqan da qol sozğan joq.

Birew jadılap ketkendey ekewi sol tezekten köz ala almay qalsın.

– Bul qaydan jür, jarıqtıq? – dep suradı bir kezde Uşqan.

– Tüyteniñ Kökşağırınıñ qïı, – dedi Aqpan.

– Bolsa bolar … Bïsmïlla… – dep Uşqan tezekti qaytıp qolına aldı, äri-beri qarap, – jatırı jüyrik eken, – dep qoydı.

Sonsoñ Uşqan ornınan turıp, sandıq tübinen tüyinşik şığarğan. Onı aşqanda tezekter köringen.

– Seniñ manağı ustap otırğanıñ da osınday tezek-tin. Bul bizdiñ Apaqtıñ Qulasınıñ qïı bolatın. Qazir sonıñ qïına da zar bolıp qaldıq. Sağan qaydan barıp jürgenin bir sen bilmeseñ biz bile almadıq… Munıñ tübi tulpar edi… – dep Uşqan söziniñ ayağın jutıp qoydı.

– Bir joqtı bir joq tabadı degen. Joqşımız ğoy, – dep Aqpan da süykeme jawap bere salğan.

Söytip otırğanda Barqı köringen.

– Mına äkeñ qonbağan qusıña baldaqtıq äkelipti, odan basqa da buyımtayı bar eken, – dep Uşqan keyin ısırılğan.

Barqı tezekti qolında oynatıp biraz otırdı. Sonsoñ barıp:

– Bul şabısınan. Tezeginiñ dökirligine sındırsaq sañlağı… – degen.

Odan äri söz jarastırmadı.

Kelgen izimen keri qayttı.

 * * *

 Aqbaqayın anıq bilip otır. Sañlağı eken. Kümänsiz. Üş adamnıñ üşewi birdey qateleswi mümkin emes. Nesi bar, babın keltirse küligiñe de şañ qaptırar.

Osı malınıñ özin oyğa böktirgen jayı bar. Jılqı bolıp jayılıp, qulan bolıp bölek jwsaydı.

Sonısınan ümitti.

Awıl işiniñ ïtbülkegi, ulanbäygesi men qara jarısınan äbden aqïıqtanıp şıqqan.

Bäygeniñ täwitine eki ret qostı. Ekewinde de qara üzdirdi. Tüp qana terledi.

Qulaq tübi…

Şap tübi…

Qoltıq tübi…

Qazekem aytqış qoy. «Baytal şawıp bäyge almaydı» deytini bar. Qazir munı «Baytal bäyge almaydı» dep şuntïtıp, şolağınan qayırıp jür. Durısı äw bastağısı. Äytpese şawıp bäyge alğan baytaldı körmek tursın estigen de emes…

«Bap aladı…»

 * * *

 Aqbaqay üyirge birden qosılğan.

Sayaqqa da jürmedi.

Qısıraq ta aralamadı.

Eñ bastısı munda äkesi de, ağası da joq.

Munıñ äw bastağı üyiri basqa-dı. Quda-jekjattıq jolımen kelgen. Jïenge atağan bäsire edi.

Taydı quda jaq özderi jetektetip jibergen. Aqpan alğaş nazar awdarmağan. Artınan qarağanda aldı körinbegen. «Jıl sayın urğaşı tabatın tuqımınan boldı» degen de qoyğan. Munday maldı qazekem qazanımnıñ berekesi dep erekşe kütimge alıp, sonıñ tilewinde jüredi. Qazaqtıñ qoramı osı.

Keyin nazar salsa qoltıq bölek jatır. Endi aldınan şığıp qarağan. Aldamaptı. Üşburış qalıp körip, sañlaqtığın tanığan.

Bulardıñ tizerler oyındarı alıs emes-ti. Jılqı jarıqtıq qalayda esti mal ğoy. Añsarların tizeletip bildiredi. Tabanı qızğan bïe atawlı ayğırdıñ aldın kölegeyley bastağan.

Aqbaqay da öziniñ nazarında jürgen. Keşeli-bügindi basın kökke köterip, ïis alıp jür…

«Tabanı döñgelenip qıza bastasa kerek…»

 * * *

 Aqpan jaman tüs körgendey tün işi şoşıp oyandı. Kisinegen baytal dawısın jazbay tanıdı. «Qaytedi Aqbaqay?» dedi iştey. «Ne boldı?» dep şarbaqtı betke alğan. Keler sät şarbaqtan qarğıp bara jatqan baytaldıñ ala baqayın közi anıq şaldı. «Sol ma, sol emes pe» dep qaytıp köz tiktegende ol şığıstı betke alıp quyındatıp bara jattı.

«Qaytedi Aqbaqay?» dedi tağı da iştey.

Älde qosar alıp qwsa ma? Älde külikteriniñ birewimen qwsa ma?

Eki ayaqtı tırıldağın qolay körgen. Ot aldırıp, Balatolağaydıñ ïininen qayttı. Aqbaqaydıñ sırı özine mälim. Qwsa jetetin, qaşsa qutılatın sañlaqtıñ özi.

Asıqpay jürip bagın benzinge toltırdı. Odan sırt tağı da bölek-salaq benzinin aldı. Sonan bul da tartqan…

Keregetastan birew köripti.

Aqbawırdan da körgender bar eken.

Kerneyjurtqa kelgende tize swıtqan.

Aqbaqaydıñ tastağan tezegin sonda kördi. Kädimgidey tobarsığan eken. Qolına alıp biraz otırdı. «Sañlağı» dedi iştey.

Bul jerdi – Kerneyjurt deydi. Ata-babaları köşip-qonıp jürgende osı jerde erwleydi eken. Kerney aqmay el. Joğında jetegi boladı. Kerneyler erwlep jatır dep qoñsı otırğan jurt ta ağıladı eken. Köşkin jurt aqsaq-toqsağın, köşke ere almaytın, nemese köş jolın kötere almaytın tuyağın bir Qudayğa tapsırıp osı jerge tastap ketedi deydi.

Söytken babalar jurtına Aqpan täwep etip biraz otırdı.

Kerney jurtınıñ irgesinde Kerney awılı ornalasqan. Bul keyinde boy kötergen awıldardıñ biri. Swı, toğı kelip tur. Onda et jaqını tursın, köztanısı da turmaydı. Sonda da sol awılğa at basın tiredi. Kelgen üyden toqtıqtıñ ïisi şığıp turdı. Dastarqanı aq pen maylı bawırsaqtan qayısıp tur. Toñazığan et te keldi. Japıraqtap twrap otırıp biraz äñgime aytıldı. Sonıñ köbisi qır äñgimesi.

Qazan kötertpeyin dep ädeyi keşigiñkirep kelgen. Qutpan namazın qazağa şığarmay onı da oqıp tastadı. Sonan barıp jönin aytqan.

– Kerney awılınan, Kerney atasınan… – dep.

Osı söz jetkilikti edi.

Üy ïesi jetpistiñ jwan işine kirgen, sıqpıtın bermes qızılşıraylınıñ özi eken. Esimin Turar dep qayırıp, esti äñgimeler aytıp otırdı. Awıl Kerney atalğanımen onda urpağı tügil jïen, jurağatı da turmaydı eken. Esesine basqaları turadı. Kerney jurtında. Bul meken quttı bolıp şığadı. Özi äke-şeşeden jalğız eken. Özinen burınğılar turmay şetiney beripti. Turğanı özi. Şeşesi osı Kerney jurtına kelip bosanıptı. Esimin qırqınan şığarıp barıp qoyıptı. Turar dep. Turğan soñ.

Qazan qayta köterilgen.

Turar aqsaqal da köripti munıñ Aqbaqayın. Durısı dawısın estipti.

– Baytal kisines, – deydi.

Sonan Turar aqsaqal uzaq sonar äñgimege ketken.

– Jılqı sındı esti maldarda da adamdardikindey sezim boladı. Süyispenşilik dep aytwğa kelmes. Alayda sonıñ ötpelisi bolsa kerek. Onı atam qazaq «añsar» degen. Onıñ işinde jılqı malına qaratılıp aytıladı. Adamnan keyingi tört ayaqtıdağı maldıñ estisi osı – jılqı jarıqtıq… – dep äñgimesiniñ älqïssasın qayırğan.

Är jağın özi sabaqtay jönelgen.

Öz jatırına şappaytın da, osılar…

Öz qarındasın üyirinen aydap şığatındar da osılar…

Qosa şabıstırmay qunan şığarın da şettetetin de osılar…

Tört ayaqtıda tüs köretinder de osılar…

– Seniñ Aqbaqayıñ tüs körgen, – degen Turar aqsaqal.

Bul añısın añdıp sözin bölmedi.

– Tüsinde añsarın körgen. Soğan jetkenşe toqtamaydı. Onı endi eşnärse de toqtata almaydı. Ayğırdan şıqqannan keyin özi qaytıp keledi. Osı jerden qayta berseñ de boladı…

Şınında qayta berse de bolatın. Awılda bası qayırılatın jumıstar jetkilikti edi. Alğaş bette tündeletip te şıqpaqşı boldı. Soñınan aynıdı. Qudaydıñ tañı atsın dep.

Erteñgilik keşegi şeşiminen tağı da aynısın. Onı äwestik jeñgen edi. Aqbaqaydıñ añsarın körgisi kelgen. Aqjoltay tilep qala bergen Turar aqsaqalmen qoş aytısıp, tırıldağın keri burmay qïyalay şığısqa salğan. Joldıñ sarsañı köbirek boldı. Joldağı on şaqtı awıldıñ eşqaysı munıñ Aqbaqayın körmegen bolıp şıqtı. Ne bolsa da dep betinen taymay jürdi de otırdı. Sayın dalanıñ jalğızayaq joldarı qaşan adastırıp edi. Köp uzamay qır astı jalğız üydiñ üstinen şığarğan. Töbetteri erine äwpildey ürip, mezgilsiz kelgen meymannıñ xabarın ïesine bildiristi.

Qazaqtıñ jolımen jön surasısqan soñ-aq üy ïesiniñ qabağı özgerip sala bergen.

– Qaydalı degen şal estiseñ men bolamın, – degen nurlı kelgen şal.

Qazirginiñ şalı köse keler edi. Mına kisiniñ bitimi bölek eken. Jibergen saqalı belwarınan keledi. Awdan ortalığındağı meşitten sonday bir-eki şaldardı körip jürwşi edi. Esine eriksiz sol kisiler tüsti. Artınan aqsaqalğa degen sıylastığı, qurmeti oyanğan. «Süyegi asıl eken» dep qoydı iştey süysinis tanıtıp. «Jönimen qartayğan eken» dep jäne qoydı.

– Arwaq izdep jürmin de! – Qaydalı aqsaqaldıñ dawısında bir rïzalıq jatır edi.

Aqpan onı birden tüsindi. «Bul kisi de seyis boldı, qara jayawınan emes eken» dedi işinen. «Bäygeat dep, nemese sañlaq» dep ezw kermeydi. Tipti baytal da demeydi. «Arwaq» deydi.

– Joqşı bolsañ, osı jerden qaytarsıñ, – dep jäne qoydı.

Aqpan selk ete tüsti.

Qoynına qolın salıp jiberip tögilip turğan saraljıqtı alıp şıqtı. Joğarı köterip:

– Bapıñızdıñ sıralğısı! – dedi Aqpan.

– Endi baytalıñ şabadı… – dedi Qaydalı aqsaqal.

 * * *

 Sonan Aqbaqay qaytıp keldi.

Tük bolmağanday.

Ayğır atoylar dep oylağan. Alayda moyının jerge salıp üyirge qosqannan ärige barmadı. Ile-şala ïesi qolğa qaratqan.

Ay jabında turdı…

Ay kebinde turdı…

Ay artınan ay awnap tamız kirgen. Bul ayda el as bergiş-aq. Tirilerin tügendep bitken twısqandar endi arwaq şaqırıp, ata-babaların tirilte bastaydı. Rw-rwğa, ata-atağa bölinip alıp arwaq jarıstırw bastaladı. Jïın-terimi ayaqtalğan, bolmasa şarwasın oysıratqan el ata-babalarına bağıştap sawın aytadı. Sonıñ bir qızığı bäygeniñ alamanı. Birinen biri asıp tüsedi. Tipti alğaşqı kelgen qaramnıñ bärine birdey arba baylaytın ürdis şıqtı. Munday bäygelerdi qazir tigilgen arba sanına qaray «altıbas», «jetibas» dew üyrenişikti jaytqa aynaldı.

Söytip jürgende «Arqanıñ töleñgitteri as beredi eken» degen xabar keldi.

«Bärekeldisin» aytıp bul da eki qolına tükirindi. Büginde şabarına jabın da, kebin de jappaydı. Burınğıday kïiz üy de tikpeydi.

Şatırşada baptaytın qalıp şığarğan. Asqa twra bir juma qalğanda sol şatırşağa Aqbaqayın kirgizdi. KamAZ-ğa sol küyi tïep, ayağın jerge tïgizbey töleñgit jurtına tüsirgen.

«Aqpan kelipti!» – degen äñgime lezde tarağan.

Aqpannıñ esimi Arqa jurtşılığına jaqsı tanıs. Ol qatısqan bäygesiniñ bayrağına talasadı. Sonan da Aqpan esimi atalğan jerde qïlı äñgime jüredi.

– Qanday baqabas äkelipti bul jolı? – sawal jarısa şıqqan.

– Tağı da baytal deydi… – dep jurt estigenderin jamırasa aytıp jatır.

Awada küz ïisi şıqqanımen tamız qalayda ıssı ay. Arqanıñ mañdayıñdı jipsitip turatın qanjılım qızwı kün köteriler-köterilmesten qoynı-qonışıñdı qwalay jöneledi. Bul jaqtıñ ürdisinde atşabar ekinti awğannan keyin jiberiledi.

Alğaş otız şaqırım delingen. Keyin alğaşqılarınan aynıp, tağı bes şaqırım qostı.

«Qudayına qarasa etti». Aqpan iştey nalıs bildirdi. Munısı endi qısastıq. Şabardıñ deni ökpesin şañ qaptırğan soñ şappaydı. Aynalım uzarğan sayın onıñ şañı da qoyulana tüsedi, ärïne.

«Bap şabatın boldı» dedi kübirlep…

Ekinti awıp, jarapazanşı:

– Atşabar!.. – dep ayqaylağan.

Alğaş ulanbäygesin ötkizdi. Sonan jorğa jelistirdi. Onan qaytıp toq bäygesin qaraqşı asırdı.

Alaman sonsoñ bastalğan.

– Twra jüz otız tört tuyaq sanaldı!.. – jarapazanşınıñ dawsı jer jaradı.

El dw ete qaldı:

– Sağınaydıñ asınan da asıp tüsti, – dep.

Özi bolsa «sağınayşıldarın» dep tıjırınıp jaratpadı. «Sadağa ketkirler» dep jäne qosıp qoydı. Ol astan bul astıñ bäsi tömen. Ondağı atşabar bäygeniñ uranı. Qazirgisi buzaw-tayınşalardıñ tapıraşınıñ är jaq-ber jağı…

Şabandoz balanıñ bastığın tüzedi. Soñğı ret qulaq tübiniñ tuzın tatıp:

– Tuzı bapqa awğan eken, – dep qoydı.

Şabandoz balağa «ökpesine şañ qaptırmanı» barınşa tapsırdı.

– Eki büyirdiñ de mazasın almaymın, – dep bala taq ete qaldı.

Aqpannıñ keler tapsırarı sol eki büyiri bolatın. Bala sonı meñzep suñğılalıq tanıttı. Oğan Aqpan iştey rïza bolsın.

Bala uzap, «Alla jarılğasının» aytıp bul qala berdi.

Endigi qızıqtı sırt turıp tamaşalamaq. Dürbisin qolına alıp, qarawılğa irgede turğan şoqınıñ bïigin qolay körgen.

Atşabar dep ayqaylağanmen bul aynalma şabıs. Bes şaqırımnan jeti aynalım. Sonıñ üşinşi aynalımınan şabardıñ jartısı şaşılıp qalğan.

«Endi jamıraw bastaladı» dedi iştey Aqpan.

Jamıray şabw degen delqulı şabıs. Bäriniñ birinşi bolıp kelgisi bar. Özge dünïeniñ barlığı umıt. Şarşı oramalınıñ uşı jelbirep özi ğana şawıp kele jatqanday. Astındağı qusqanatın müldem umıtadı…

Olar özderin şawıp kele jatqanday emes, uşıp kele jatqanday sezinedi.

– Attar besinşi aynalımğa ketti! – dep xabarladı.

Munı seyister öz işinde şabandoz balalardıñ aynalımı deydi… Rasında bul aynalımda at şappay, balalar şabadı. Olar aldımen özin emes, özgelerdiñ ayaq alısın bağadı.

Jarapazanşı soñğı eki aynalımnıñ qalğanın xabarlağan.

«Endi at şabadı»… Bul kezde şappaytın attıñ bäri aynalımnan sırt qaladı. Şappaytın at twra qaraqşıdan kejegesi keyin tartıp tura qaladı. Tartpağa salsañ da jürmeydi. Äri-beriden soñ keri şabatını boladı. Soñğı aynalım aldındağı at şabadınıñ osınday sırı bar. Mundayda attıñ ortası şabadı. Aldı süyreydi, artı ïteredi.

Jarapazanşı soñğı aynalımdı xabarlağanda Aqbaqay osınday şabısta kele jatqan. Aqpanğa unağanı ekpini. Aqbaqayı şawıp kele jatqan joq, ekpinimen kele jatqan sındı.

«Endi at pen bala şabadı»… dep awzın jïıp alğanşa bolğan joq Aqbaqay jazılıp berdi. Üstindegi şabandoz bala tüsip qalğanday körinbey ketedi de közge qayta iligedi.

– Bap şaptı! – dep qamşısınıñ sabımen etiginiñ qonışınan tömen ala sart etkizgenin özi de sezbey qaldı.

Bul kezde aynalmada otız şaqtı ğana at qalğan-dı.

Solardıñ aldında oq boyı Aqbaqay ketip bara jattı…

 * * *

 Tamızdıñ ortasın ala tağı bir as ötetin boldı. Tobıqtı ağayındar küpsinip jürdi. Öskenbaydan keyingi as dep aytıp jüretindey as boladı dep.

– Bäli!.. Şöl Tobıqtısı bar, köl Tobıqtısı bar, jol Tobıqtısı bar jabılıp bir as beretin waqıtı jetti, – desti jurt.

Bäygemalınıñ sanın altawğa jetkizipti.

«Altıbas» dep qoydı Aqpan.

Tüyin tüygen Aqbaqay şabıs tilep turğan. Zar küyi ğoy bul. Bağın baylamayın munıñ dep Aqpan üy aldınan şatırşasın kötergen.

Munı körgen jurt awzın jïya almadı.

– Aqpan äbden asqan eken…

– Aqbaqaydıñ bïıl äpergen eki arbası az bolıptı oğan…

– Bir ayda baytal eki ret şaptı degen ne sumdıq?..

– Maldıñ kïesi degen qayda?..

Erteñinde salıp urıp Uşqannıñ seyis balası Barqı kelgen. Ne qam jasap jatqanın bilip kel dep äkesi jiberipti.

Bul Aqbaqayın qosatının jasırğan joq.

– Alıp qoydım bäygemalın! – dedi.

Şimirikpey ayttı. Nıq bir senimmen ayttı. Ol baptıñ şabatınına sengen.

– Esebiñiz tügel me? – seyis bala basqa söz qospadı.

Aqbaqaydı körem be dep oylasa kerek, jer şuqıp biraz otırdı. Bul körsetpedi.

Munıñ esebi tügel.

Sawsaqtarın tağı bir sanamalap ötti. Tüyinniñ tüskenine tört ay qaradı. Qulın endi kölbew tüsti.

Aqbaqay endi şabadı!..

Bap şabadı!..

Aqbaqay endi şabadı.

Özi üşin!..

Iştegi qulını üşin!..

 * * *

 – Aqpan keldi!.. Aqpan keldi!.. Aqbaqayımen!..

El bärin kütse de osını kütpep edi.

El endi Aqpandı körwge asıqtı.

Onıñ Aqbaqayın körwge asıqtı.

Aqbaqay turğan boyı swret edi.

Urğaşı bitkenniñ bäri körikti. Alayda bädendiniñ de bädendisi boladı ğoy. Sol körik Aqbaqayğa jwasw arqılı kelgen.

El Aqbaqaydan köz ala almağan.

– Körmege qoyatın mal eken, – dedi bir mümin.

Munan artıq bağa joq edi.

Alayda bul körme emes, atşabar ğoy.

Ekinti qulay saqalı belin süze tüsken qarïya attan tüsip jattı.

– Kim bar-aw? – dep es bergen.

Bul selk etti. Tanıs dawıs.

Bul Qaydalı seyis edi. Bayanawıldıñ qadirmendi aqsaqalı. Añsar ayğırın alamanğa alıp kelipti.

Ötken-ketkendi aytısıp köp otırdı. Soñında Aqbaqaydı körsetwin ötindi. Qulaq tübin, şap tübin, qoltıq tübin uzaq qasıdı. Sawsaq uşın tiline tïgizdi.

– Bap şabadı! – dedi kelgen meyman.

– Bap şabadı! – dedi bul da.

– Şap bezine tuz şığıptı. Bap irip ketken boldı… – Qaydalı aqsaqaldıñ dawsı dirildey şıqtı.

– Qossañ ekinşi keledi! – dedi Qaydalı aqsaqal dawısın qataytıp.

– Birinşi şe? – dedi bul.

– Añsar keledi, – dedi teris qarap turğan küyi.

Añsar… Añsar…

Bul Aqpannıñ Qaydalı aqsaqaldıñ ayğırına qoyıp alğan öziniñ atı. Aqpannıñ osı atı oğan jabıstı da qaldı. Qazir Añsar deseñ bäri bile qaladı.

– Bap şe? – dedi bul Qaydalı şaldıñ sözine kümänmen qarap.

– Baptan ayırdım. Añsardıñ tuzı babımen ağıp ketti… Qazir nağız zar küyinde. Onıñ babı endi qorlana bastaydı. Ol özi üşin ğana şappay babı üşin de şabadı. Bap şabadı… – Qaydalı qart keyingi sözin nığarlay ayttı.

Bul jaq jazğan joq.

 * * *

 Qaydalı qarttıñ aytqanı ayday keldi de qaldı.

Añsar birinşi keldi.

Ekinşi bolıp… Aqbaqay ötti…

– Bap şaptı, – dedi Qaydalı aqsaqal.

– Bap şaptı… – dedi Aqpan.

T.Maibas Törexan Maybas, argymaq.kz

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>