Qambar ata jaylı üş añız

Qambar ata

Qazaq arasında osı künge deyin «Jılqı piri – Qambar ata» degen urpaqtan urpaqqa jalğasıp kele jatqan senim bar. Asılında, Qambar ata degen kim? Qazaq Qambardı nege jılqınıñ atası dep qurmetteydi?

Sonaw saq, sar­mat, üysin, ğun zamandarında ba­­balarımız arğımaq­tar­dı awızdıqtap, at üstinde köş­pen­di ömir sürgen. Jılqı piri uğı­mı sol zamannan bastap sa­nağa siñgen bolatın.

Étnograf Bolat Bo­pay­ulı­nıñ jazwınşa, jumır jerdiñ tö­sinde, jumır bastı pendede, eñ alğaş jılqı tüligin bağın­dır­ğan qazaq «Qambar ata» dep ata­ladı.

«Qambar – este joq eski za­man­da aydaladağı jabayı jıl­qını eñ alğaş qolğa üyretken at bap­keri, at sınşısı, attıñ ti­lin bilgen at piri. Ol – arqasına kün men jelden basqa eşteñe tï­megen dalanıñ jabayı jıl­qısınıñ işinen, şw asaw qara ayğırdı ustap, noqtalap minip, alğaş at arqasına qonğan qazaq. Tuñğış adam balasınıñ birinşi at bapkeri, jılqı piri atanğan adam. Ol – qara ayğırdı alğaş taqımğa basıp jorğalatqan, sayın dalanıñ şañın jorğamen burqıratıp, seyil qurıp, serwen jasağan sayaxatşı. Sondıqtan mıñ, mïllïon jıldar boyına el awızında añız ben ertegige ay­nalıp qaldı. Bügin de aytılıp ke­ledi, bolaşaqta da aytıla ber­mek. Qambar qara ayğırdıñ on eki jorğasın tanıp, on eki jüri­si­ne on eki türli at qoyıp, atpen adamşa söylesip, sırlasa ala­tın qara ayğır kisinese, oqı­ran­sa, osqırsa, jer tarpısa, şol­ğı­­sa, quyrığın köterse, ezwin jı­­bırlatsa, qulağın tikireytse, qay­şılasa, közin jumsa, alayt­sa, tisin körsetse ne tistese, onıñ neni qalap, neni jaqtırmay tur­ğanın qas-qabağınan tanıp, ba­bın tawıp, minezin jönge kel­tiretin», – deydi Bolat Bopayulı.

Alayda Qambar – tek qazaqta ğa­na emes, tübi bir türki jurtı­nıñ köbinde bar keyipker. So­nıñ işinde teñiz körşimiz tür­ki­men­der arasında Qambar jay­lı añız köp. Mïfolog Serikbol Qon­dı­bay­dıñ jazwınşa, Qambarda üş mï­fologïyalıq fwnkcïya bar.

«Qam­bar – jılqışılardıñ piri, jılqı malınıñ ïesi. Zert­tewşiler onıñ esimin musılman dinï beynesi, payğambarımızdıñ küyew balası Äziret Äliniñ at­be­gisi bolğan Ganbarmen bayla­nıs­tıradı. Qambar ata obrazı qa­zaqtan basqa türki-musılman xa­lıqtarınıñ fol’klorında bar, biraq ol twralı tüsinik tü­rik­penderde mol saqtalğan», – dey­di Serikbol Qondıbay.

Ataqtı tört saxabanıñ biri, Mu­xammed (s.ğ.s) payğambardıñ küyew balası Äziret Äliniñ Dül­dül degen pırağı bolğan. Mine, sol Düldüldi kütip-baptağan at­be­giniñ atı Ganbar eken.

Étnograf Vladïmïr Basïlov «Kw­l’t svyatıx v ïslame» kita­bın­da türkimenderdiñ Ganbarı jay­lı biraz mälimet bergen. Onıñ jazwınşa da, Düldüldi osı Ganbar baqqan. Ol twralı mınaday añız bar.

Bir küni Älï Düldüldiñ azıp ba­ra jatqanın bayqap qaladı. Sosın Ganbardan Düldülge ne bol­ğanın suraydı. Ganbar şöbi şüy­gin, swı bal jerge jayatının ay­tadı. Älï Ganbardıñ jawa­bı­na qanağattanbay, bir küni art­tarınan añdïdı. Mınaday kö­ri­nis­ke tap boladı: Ganbar jıl­­qını jayıp qoyıp, dwtarda oy­nap otır. Al Düldül bolsa, ja­narınan jas sorğalap, dwtar­dan şıqqan sazğa qulağın tösep, şöp almay tur. Bul añızdıñ qa­lay ayaqtalğanı twralı mälimet joq. Alayda türkimender ara­sın­da taralğan qïssalarda Gan­bar Düldüldiñ et almawına se­bep­ker öziniñ dwtarı ekenin tü­si­nip, Älïden tura qaşadı. Älï artınan qwadı. Ganbar «Qa­ra jer, qaq jarıl» dep buyıradı da, jerge siñip joq boladı. Älï jerge basın qoyıp, Ganbardı atın atap şaqıradı. Alayda Ganbar qaytıp oralmaytının aytadı. Älï Ganbardan «Qaşan kez­desemiz?» dep suraydı. Jer as­tınan «Aqırette» degen üni es­ti­ledi. Türkimender arasında Gan­bar jaylı osı tektes bir­ne­şe añız bar. Olar Ganbardı tek jılqınıñ ğana emes, dwtardıñ da atası dep esepteydi. Büginde Türkimenstanda Ganbardıñ eki ma­zarı bar. Ganbar jerlengen jer­di olar qasïetti orın sanay­dı.

Serikbol Qondıbay da kita­bın­da osı añızdıñ qazaqşa nus­qasın jazıp qaldırğan bo­latın.

«Waqıtında bir saxaba Qam­bar esimdi balağa tulparın baq­tıradı eken. Qambar qolına dom­bırasın alıp, tulpardı jayı­lımğa alıp ketedi. Jerdiñ otı asa mol jıl eken. Biraq tul­par qoñ jïnap, köbeñswdiñ or­nına äbden tïtığına jete arıq­taydı. Bul qalay bolğanı? Sa­xaba añdap qarasa, at tusawlı. Qam­bar dombıra şertip otır. Al tulpar dombıra sazına asa bir iñ­kärlikpen uyıp, jayılwdı bil­meydi eken. Munı körgen sa­xaba «Täyt, beyqasïet» dep ses ber­gende, Qambar dombırasın ïı­­ğına asıp alıptı da, qaşa jö­­nelipti. Al saxaba bolsa, soñı­­nan qwıp bergen ğoy. Qara jer qaq ayırılıp, soğan Qambar tü­sip, qurdımğa ketken de, dom­bırası qalıp qoyğan. Mine, osı oqïğa­nıñ soñı jılqınıñ piri Qambar atağa ulasıp jüre ber­gen» dep jazadı Serikbol Qon­dı­bay.

Qambar söziniñ şığw törkinin de ğalımdar türlişe taratadı. So­­nıñ işinde köñilge qonım­dı­sı – Talasbek Äsemquldıñ qï­sı­nı. Ol Qambardıñ şığw tör­ki­nin parsınıñ «xawmavarga» (saq­tar) sözinen taratadı.

«Xawmavarga» men «Qambar» – ekewi bir xalıqtıñ atı. «Xaw­­ma­­varga» dep parsılar, «qam­bar» dep qañlılar aytqan. Ïran men Turan bölinbey turğan­da, osı eki söz birdey qoldanısta bol­ğan sïyaqtı. Endi «Qambarğa» ke­leyik. Serikbol Qondıbaymen bir tildeskenimde, bul qurama tü­bir bolwı mümkin dedi. Onıñ ay­tı­sında, «qam» – «baqsı», «şa­man». Mısalı, baqsınıñ oyını key­bir türik taypalarında «qam­law» dep ataladı. Orıstıñ «kam­la­nïe» degen sözi osıdan şıq­qan. Al osı quramadağı «bar» – «böri» bolwı mümkin. Son­da jï­naqtap kelgende «qam­bar» – «qamböri», yağnï «qas­qır teri­sin kï­gen baq­sı» degendi bil­di­rwi müm­kin. Baq­sı­­nıñ nemese «qam­­nıñ» jın­dardı qwa­tın sïqır­lı qura­lı «qamşı» (qam+şı). Demek, qamşı äwelde baq­sınıñ quralı bolğan, sodan soñ, waqıt öte ğana soğıs qarwına aynalğan» – dep tüsindiredi Talasbek Äsem­qul.

Talasbek Äsemqul Serikbol Qondıbayğa silteme ja­sap otır. Endeşe, Serik­bol­dıñ maqala ba­sında keltirgen oyın qayta jal­ğayıq. Söytip, Qam­b­ardıñ qay­dan şıqqanına tüyin jasa­yıq.

«Türikpendik Ganbar baba – qa­zaqtıñ Qorqıtı sïyaqtı saz­ger­ler men änşilerdiñ, aqın­dar­dıñ piri bolıp sanaladı. Ol «dw­tar» delinetin saz aspabın oy­lap tapqan desedi. Qambardıñ ta­ğı bir mïftik fwnkcïyası – onıñ sw stïxïyasımen bayla­nı­sı. «Köl ïesi Qambar-aw, Şöl ïesi Qambar-aw, Qarağıma köz sal-aw» – osınıñ nışanı. Mi­ne, Qambarğa berilgen üş mï­fo­lo­gïyalıq fwnkcïya: swmen, jıl­qı­men jäne mwzıkamen bay­la­nıstı. Mïfologïyada mwzıka tabïğatın swmen, sw aydınımen bay­lanıs­tıra­dı. Al sw men jılqınıñ bir bey­nemen teñ därejede bayla­­nıs­tırılwı bir mïftik tulğağa ba­rıp tireledi. Ol – teñiz jıl­qı­ları (swın) twralı tüsinik. Mi­ne, osınday üş sïpattı uş­tastırğan Qambar (Ganbar) bey­nesiniñ qazaq-türik­pendik sï­pa­tınıñ qalıp­tasw arealı birew bol­maq, ol – Mañğıstawdıñ Xa­sar­lı teñizdik jağalawı» – dep ja­zadı Serikbol Qondıbay.

Sw jılqısı keypindegi mïfologïyalıq keyipker «swın» dep ataladı. Türkimender men qazaqtar swındı Kaspïy (Xasarlı) teñizinde mekendeydi dep sengen. Belgili bir waqıtta swın ayğırı teñizden şığıp, jağalawda jayılıp jürgen bir bïege şabadı-mıs. Sol bïeden twğan qulın bäyge bermeytin säygülikke aynaladı-mıs. Sodan bolar türkimender men qazaqtar bïelerin teñiz jağasında jayuğa tırısqan. «Köl ïesi – Qambar» men swın arasında biz bilmeytin bir baylanıstıñ bolwı bek mümkin.

Jurt jadındağı añızdardı joğarıda mısal ettik. Alayda zamanında Bökey xannıñ jaylawında jortqan jüyrikterge (sawranat) orıs ïmperatorı I Pavel men francwz ïmperatorı Napoleonnıñ qattı qızıqqanın, sonıñ bir sebebinen Bökeyge teñiz jağalawın jaylaw üşin jer bergenin, al türkimenderdiñ ataqtı aqaltekesi ayday älemniñ añsarın awdarğanın eskersek, är añızdıñ artında aqïqattıñ elesi menmundalaytını anıq.

Serikbol HasanSerikbol Xasanaikyn.kz

(Tüpnusqadağı taqırıp: Qambar ata degen kim?)

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>