زۋفار سەيتجانوۆ. قازاقتىڭ ەپيكالىق جىرلارىنداعى ات سىنى

Batyrlar

كوشپەلىلەر ومىرىندە جىلقى تۇلىگىنىڭ ورنى ەرەكشە بولعان. جىلقى – ەر قاناتىنا اينالعان قاسيەتتى مال. جاقسى ات – استىڭداعى كولىگىڭ, جان سەرىگىڭ, حالىقتىڭ اس پەن تويى بايگەسىز وتپەگەن. جۇيرىك ات ەلدىڭ دە, ەردىڭ دە داڭقىن شىعارىپ, كوزدىڭ قۇتى, كوڭىلدىڭ قۋانىشىنا اينالعان. «جىلقى – مالدىڭ پاتشاسى» رەتىندە حالىق تاريحىمەن بىرگە سىڭىپ, بىتە قايناسىپ كەتكەن. ال جاۋگەرشىلىك زاماندا قولىنا قارۋ الىپ, جاۋعا قارسى اتتانعان ازاماتتاردىڭ بىر تىرەگى – استىنداعى اتى بولعانى مالىم.

ورتا ازييادا جىلقى وسىرۋ تاريحى بىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 4000 جىلدىققا بارادى ەكەن. (ۋ.ن.كوۆالسكايا, م. 1977 جىل, 18-بەت) بۇل سان عاسىر كوشپەلى ومىر سۇرگەن قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى جىلقىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولعانىن كورسەتەدى. سول سەبەپتى سايگۇلىكتەر جايىندا حالىق نەشە تۇرلى اڭىز-اڭگىمە, ماقال-ماتەل, ولەڭ-جىر شىعارىپ تۇلپارلاردى ماداق ەتكەن.

«ەر قاناتى, ەل بۇلاعى» بولىپ ەسەپتەلەتىن جىلقى تۇلىگىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك وزگەشە بولعان. حالىق ادەبيەتى, سونىڭ ىشىندە ەپيكالىق جىرلاردىڭ كوبىندە-اق باتىر مەن ونىڭ اتى ەرەكشە كوركەمدىك قۇنمەن جىرلانعان. ويتكەنى, باتىردىڭ جەڭىسى اتپەن بايلانىستى. سوندىقتان ەپوستا باتىر اتىنا عاجايىپ سيپات دارىتىپ, كيەلى سايگۇلىك ەتىپ سۋرەتتەيدى. قوبىلاندىنىڭ تايبۋرىلى, ەر تارعىننىڭ تارلانى, الپامىستىڭ بايشۇبارى, ەر كوكشەنىڭ اقتانكەرى, كورۇعىلىنىڭ عيراتى, قامباردىڭ قارا قاسقاسى, قۇباعۇلدىڭ قۇلاشاسى, جويامەرگەننىڭ ديلداشى – بارى «التى ايشىلىق جەردى التى اتتاپ وتەتىن» جۇيرىك, بولدىرۋدى بىلمەيتىن, توزىمدى, قيىن-قىستاۋ شاقتا كەڭەس بەرەتىن اقىلدى, قاۋىپ-قاتەر تونگەندە تۇستەرىن وزگەرتىپ, جاۋدىڭ كەلە جاتقانىن الدىن الا بىلەتىن قاسيەتتى جانۋارلار رەتىندە كورسەتۋ داستۇرگە اينالعان. مۇنداي ەرەكشەلىك تۇركى-موڭعول حالىقتارىنىڭ ەپوسىنا تان ورتاق قۇبىلىس. ەپيكالىق جىرلاردا اتتاردى سويلەتىپ, اقىلدى ەتىپ مىنەزدەۋدىڭ سىرى ەجەلگى توتەمدىك تۇسىنىكتەردەن باستاۋ الارى انىق.

ار ۋاقىت جاقسىسىن تاڭداپ مىنۋدى ماقسات ەتكەن حالقىمىز جىلقى تۇلىگىنىڭ جۇيرىگى مەن جورعاسىن دا جاقسى اجىراتا بىلگەن. سوندىقتان, ەپيكالىق جىرلاردا تۇلپاردىڭ تۇلعا-بىتىمى كورىنىس تاۋىپ وتىرعان. ياعني سايگۇلىكتەردىڭ سىن-سيپاتى, باعىپ-قاعۋى, باپتاپ جاراتۋى جىرشىلار نازارىنان قاعىس قالماعان. تىپتى جاڭا تۋعان قۇلىنعا دەيىن نازار اۋدارعان.

«قوبىلاندى باتىر» ەپوسىندا قۇرتقا جىلقى ىشىنەن كوكالا بيەنى تاڭدايدى. سەبەبى ونىڭ ىشىندەگى قۇلىننىڭ ناعىز تۇلپار بولاتىنىن بىلەدى.

«كوروعىلى» ەپوسىندا كوروعىلى بوز بيەنىڭ قۇلىنداۋىن اسىعا كۇتەدى. ويتكەنى وسى بيەدەن تۋعان قۇلىن شاشاسىنا شاڭ جۇقپايتىن جۇيرىك بولىپ, كوروعىلىنىڭ بولاشاق تۇلپارى بولادى. ونىڭ تۇلعا بىتىمى جىردا بىلاي بەرىلەدى:

قۇلىننىڭ مويىنى ۇزىن, قامىس قۇلاق,

تىرسەكتى, جايپاق ساۋىر, قۇيرىق شولاق.

دەسەدى ومىراۋى بايتاق ورىس,

جۇلدىزداي ەكى كوزى جانعان شىراق.

بۇل عيراتتىڭ قۇلىن كەزىندەگى سيپاتى. قۇلىننىڭ ار مۇشەسىنەن ناعىز جۇيرىكتىڭ بىتىمىن كورەسىز.

«ەر تارعىن» ەپوسىندا تارلان اتتىڭ سيپاتى تارتىمدى بەينەلەنەدى. ونىڭ دا تۇر-تۇرپاتىنان جۇيرىككە تان بەلگىلەر بايقالادى.

باتىر – ەل تىرەگى. ول ەر مەن جەردى قورعايتىن ادام بولعاندىقتان, ونىڭ سايگۇلىگى دە وسال بولماۋى كەرەك. قان مايداندا قاسقايىپ جاۋمەن شايقاسۋ ۇشىن اتىنىڭ ارى مىقتى, ارى جۇيرىك بولۋى باستى شارتتىڭ بىرى. ەندى بىرى اتتى اسىرەلەپ دارىپتەۋ باتىردى دارالاپ كورسەتۋدىڭ كوركەمدىك تاسىلدەرىنىڭ بىرى. «قامبار باتىر» ەپوسىندا قارا قاسقا اتتىڭ سىن-سىمباتى قامباردىڭ سوزى ارقىلى بەرىلگەن:

…موينىڭ التىن تاياقتاي,

قامىستاي ەكى قۇلاعىڭ.

تورت اياعىڭ قازىقتاي,

توڭكەرگەن كەسە تۇياعىڭ.

سۇلۋلىعىڭ سۇمبەدەي,

جىلقىعا بىتپەس جانۋار,

سىمباتىڭ مەن سيياعىڭ – دەگەن جولدارداعى ادەمى تەڭەۋلەر مەن بالامالار قارا قاسقا اتتىڭ جۇيرىكتىگىن ايقىنداي تۇسەدى.

«شورا» ەپوسىندا شورا ات تاڭداۋ ۇشىن جىلقىعا بارادى. جىلقى ىشىندەگى شۇباردى بىردەن ۇناتادى. ونىڭ جۇيرىك ەكەنىن تانيدى:

…باسى اسپانعا قاراعان,

باۋىرىنان جاراعان,

بارىستاي قۇيرىق تاراعان,

مويىنى التىن تاياقتاي,

پىسكەن الما ساباقتاي – دەپ سيپاتتايدى.

ەپيكالىق جىرلاردا اتتىڭ سىنىنان گورى شابىسىنا, ياعني جۇيرىكتىگىنە كوبىرەك مان بەرىلگەن. بۇل ەپيكالىق داستۇر باسقاشا ايتقاندا ەپوستىڭ ەل قورعاۋ يدەياسىنان تۋعان قاجەتتىلىك.

باتىرعا جاقسى ات قانداي قاجەت بولسا, ساندى, مىقتى ەر-توقىمنىڭ بولۋى دا ونىڭ ايباتىن اسىرا تۇسەدى. باتىر جايلاق اتقا مىنىپ جاۋعا شاپپاعان. كەرىسىنشە جورىققا مىنەر جاقسى اتقا ارنايى ەر جاساتىپ جابدىقتاعان. «قوبىلاندى باتىر» ەپوسىندا تايبۋرىلعا «التى جاستا اقتاتىپ, وزىنە ولشەپ بۋرىلدىڭ التىننان تۇرمان تاقتىردى» دەيدى.

ەر-توقىم تۇرمىستىڭ بىر ساۋلەتتى بۇيىمى بولعاندىقتان حالىق ولاردى التىن, كۇمىس سيياقتى قىمبات مەتاللدارمەن اشەكەيلەۋگە ەرەكشە كوڭىل بولگەن. حالىق مادەنيەتىنىڭ تاڭباسى ەپوستا قالعان.

اقجوناسۇلى ەر كوكشە,

اقتاناۋعا بارادى,

التىن تۇرمان, ەر-جۇگەن,

اتقا تەگىس سالادى – دەگەن جولدار وسىنى اڭعارتادى.

سايگۇلىكتەردىڭ سانىن كەلتىرەتىن مۇنداي التىن, كۇمىسپەن ورنەكتەلگەن ەردىڭ اجار-ايشىقتارىن توت باسپايدى. جانە ۇزاق ۋاقىت ادەمىلىگىن جوعالتپايدى. بۇدان شىعار تۇيىن – باتىر مىنگەن اتتىڭ ەر-توقىمى التىنمەن اپتالىپ, كۇمىسپەن قاپتالادى. مۇنداي ەر-ابزەلدەر حالقىمىزدىڭ ەتنوگرافييالىق-ەستەتيكەلىق تانىم-تالعامىن دا بايقاتادى.

جىرشىلار ەپيكالىق جىرلاردىڭ كەيبىرىندە اتتىڭ سىن-سيپاتىن ارنايى تانىستىرسا, كەيبىرىندە ۋاقيعا اراسىندا ايتىلىپ وتىرادى. بىراق اتسىز باتىر جوق, باتىرسىز ات جوق. باتىر مەن اتتىڭ تاعدىرى بىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى. سوندىقتان ەپوستا باتىر اتىنىڭ بابى مەن سىنى تارتىمدى جىرلانىپ وتىرادى. باتىرلىق ەپوستارداعى باتىر مىنگەن تۇلپار سىنى بەرتىنگى كەزدىڭ, ياعني 18-عاسىرداعى جوڭعارلارعا قارسى كۇرەستەگى باتىرلار مىنگەن اتتاردان دا بايقالادى.

«قابانباي باتىر» جىرىندا قابانبايعا لايىق اتتىڭ تۇلعاسى تومەندەگىدەي بولعانىن كورەمىز:

…جالى جىبەكتەي بولسىن,

قاسقا تىسى كۇرەكتەي بولسىن,

جىگەرى بابىنا كەلگەن تۇلەكتەي بولسىن.

بەلدەمەسى قاناتتى بولسىن,

جاياسى جالپاق الاپتى بولسىن.

تۇياعى جۇمىر بولسىن,

دەنەسى شىمىر بولسىن.

قۇتقارمايتىن قۋعاندى,

قايىسپاس مىنەر تۇعىر بولسىن.

قۇيرىعى توگىلىپ تۇرسىن,

تالدانىپ سوگىلىپ تۇرسىن.

سامساعان قالىڭ جورىقتا,

مۇسىنى جۇرتقا كورىنىپ تۇرسىن – دەپ جورىققا مىنەر جاقسى اتتىڭ بەلگىلەرىن سانامالاپ تۇرىپ ايتادى.

باتىرلاردىڭ سەرىگىنە اينالعان تاڭداۋلى اتتارىنىڭ بولۋى ەپيكالىق جىرلاردىڭ كوبىنە تان سيپاتتىڭ بىرى بولعانىن كورەمىز. باتىرعا لايىق ات تاڭداۋ موتيۆى كوپتەگەن تۇركى-موڭعول حالىقتارىنىڭ ەپيكالىق جىرلارىندا كەزدەسەدى. ەپيكالىق جىرلاردا اتتاردى اسىرەلەي شالقىتا جىرلاۋ شىعارماعا وزگەشە اسەر دارىتادى. تىڭداۋشىنى باۋراپ, ەپوستىڭ كوركەمدىك-ەستەتيكالىق قۋاتىن ارتتىرا تۇسەدى.

باتىرلار مىنگەن ارعىماقتار تۋرالى وزگە دە ماقالالاردى مىنا جەردەن وقۋعا بولادى.

Zufar S.زۋفار سەيتجانوۆ, «ىلە كەشى» گازەتى, 2005 جىل.

توتەشەدەن كريليتساعا اۋدارعان ەرجان جاۋباي, argymaq.kz

مۇقابا سۋرەت: ش.زاحيدوۆتىڭ “قازاق-جوڭعار شايقاسى” كارتيناسى.

دوباۆيت كوممەنتاريي

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *

Please Do the Math      
 

موجنو يسپولزوۆات سلەدۋيۋششيە HTML-تەگي ي اتريبۋتى: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>