Zwfar Seytjanov. Qazaqtıñ épïkalıq jırlarındağı at sını

Batyrlar

Köşpeliler ömirinde jılqı tüliginiñ ornı erekşe bolğan. Jılqı – er qanatına aynalğan qasïetti mal. Jaqsı at – astıñdağı köligiñ, jan serigiñ, xalıqtıñ as pen toyı bäygesiz ötpegen. Jüyrik at eldiñ de, erdiñ de dañqın şığarıp, közdiñ qutı, köñildiñ qwanışına aynalğan. «Jılqı – maldıñ patşası» retinde xalıq tarïxımen birge siñip, bite qaynasıp ketken. Al jawgerşilik zamanda qolına qarw alıp, jawğa qarsı attanğan azamattardıñ bir tiregi – astındağı atı bolğanı mälim.

Orta Azïyada jılqı ösirw tarïxı bizdiñ zamanımızğa deyingi 4000 jıldıqqa baradı eken. (W.N.Kovalskaya, M. 1977 jıl, 18-bet) Bul san ğasır köşpeli ömir sürgen qazaq xalqınıñ tağdırı jılqımen tikeley baylanıstı bolğanın körsetedi. Sol sebepti säygülikter jayında xalıq neşe türli añız-äñgime, maqal-mätel, öleñ-jır şığarıp tulparlardı madaq etken.

«Er qanatı, el bulağı» bolıp esepteletin jılqı tüligine degen süyispenşilik özgeşe bolğan. Xalıq ädebïeti, sonıñ işinde épïkalıq jırlardıñ köbinde-aq batır men onıñ atı erekşe körkemdik qunmen jırlanğan. Öytkeni, batırdıñ jeñisi atpen baylanıstı. Sondıqtan éposta batır atına ğajayıp sïpat darıtıp, kïeli säygülik etip swretteydi. Qobılandınıñ Taybwrılı, Er Tarğınnıñ Tarlanı, Alpamıstıñ Bayşubarı, Er Kökşeniñ Aqtankeri, Köruğılınıñ Ğïratı, Qambardıñ Qara qasqası, Qubağuldıñ Qulaşası, Joyamergenniñ Dïldaşı – bäri «altı ayşılıq jerdi altı attap ötetin» jüyrik, boldırwdı bilmeytin, tözimdi, qïın-qıstaw şaqta keñes beretin aqıldı, qawip-qater töngende tüsterin özgertip, jawdıñ kele jatqanın aldın ala biletin qasïetti janwarlar retinde körsetw dästürge aynalğan. Munday erekşelik türki-moñğol xalıqtarınıñ éposına tän ortaq qubılıs. Épïkalıq jırlarda attardı söyletip, aqıldı etip minezdewdiñ sırı ejelgi totemdik tüsinikterden bastaw aları anıq.

Är waqıt jaqsısın tañdap minwdi maqsat etken xalqımız jılqı tüliginiñ jüyrigi men jorğasın da jaqsı ajırata bilgen. Sondıqtan, épïkalıq jırlarda tulpardıñ tulğa-bitimi körinis tawıp otırğan. Yağnï säygülikterdiñ sın-sïpatı, bağıp-qağwı, baptap jaratwı jırşılar nazarınan qağıs qalmağan. Tipti jaña twğan qulınğa deyin nazar awdarğan.

«Qobılandı batır» éposında Qurtqa jılqı işinen kökala bïeni tañdaydı. Sebebi onıñ işindegi qulınnıñ nağız tulpar bolatının biledi.

«Köroğılı» éposında Köroğılı boz bïeniñ qulındawın asığa kütedi. Öytkeni osı bïeden twğan qulın şaşasına şañ juqpaytın jüyrik bolıp, Köroğılınıñ bolaşaq tulparı boladı. Onıñ tulğa bitimi jırda bılay beriledi:

Qulınnıñ moyını uzın, qamıs qulaq,

Tirsekti, jaypaq sawır, quyrıq şolaq.

Desedi omırawı baytaq öris,

Juldızday eki közi janğan şıraq.

Bul Ğïrattıñ qulın kezindegi sïpatı. Qulınnıñ är müşesinen nağız jüyriktiñ bitimin köresiz.

«Er tarğın» éposında Tarlan attıñ sïpatı tartımdı beynelenedi. Onıñ da tür-turpatınan jüyrikke tän belgiler bayqaladı.

Batır – el tiregi. Ol er men jerdi qorğaytın adam bolğandıqtan, onıñ säygüligi de osal bolmawı kerek. Qan maydanda qasqayıp jawmen şayqasw üşin atınıñ äri mıqtı, äri jüyrik bolwı bastı şarttıñ biri. Endi biri attı äsirelep däriptew batırdı daralap körsetwdiñ körkemdik täsilderiniñ biri. «Qambar batır» éposında Qara qasqa attıñ sın-sımbatı Qambardıñ sözi arqılı berilgen:

…Moynıñ altın tayaqtay,

Qamıstay eki qulağıñ.

Tört ayağıñ qazıqtay,

Töñkergen kese tuyağıñ.

Sulwlığıñ sümbedey,

Jılqığa bitpes janwar,

Sımbatıñ men sïyağıñ – degen joldardağı ädemi teñewler men balamalar Qara qasqa attıñ jüyriktigin ayqınday tüsedi.

«Şora» éposında Şora at tañdaw üşin jılqığa baradı. Jılqı işindegi Şubardı birden unatadı. Onıñ jüyrik ekenin tanïdı:

…Bası aspanğa qarağan,

Bawırınan jarağan,

Barıstay quyrıq tarağan,

Moyını altın tayaqtay,

Pisken alma sabaqtay – dep sïpattaydı.

Épïkalıq jırlarda attıñ sınınan göri şabısına, yağnï jüyriktigine köbirek män berilgen. Bul épïkalıq dästür basqaşa aytqanda épostıñ el qorğaw ïdeyasınan twğan qajettilik.

Batırğa jaqsı at qanday qajet bolsa, sändi, mıqtı er-toqımnıñ bolwı da onıñ aybatın asıra tüsedi. Batır jäylaq atqa minip jawğa şappağan. Kerisinşe jorıqqa miner jaqsı atqa arnayı er jasatıp jabdıqtağan. «Qobılandı batır» éposında Taybwrılğa «altı jasta aqtatıp, özine ölşep Bwrıldıñ altınnan turman taqtırdı» deydi.

Er-toqım turmıstıñ bir säwletti buyımı bolğandıqtan xalıq olardı altın, kümis sïyaqtı qımbat metalldarmen äşekeylewge erekşe köñil bölgen. Xalıq mädenïetiniñ tañbası éposta qalğan.

Aqjonasulı Er Kökşe,

Aqtanawğa baradı,

Altın turman, er-jügen,

Atqa tegis saladı – degen joldar osını añğartadı.

Säygülikterdiñ sänin keltiretin munday altın, kümispen örnektelgen erdiñ ajar-ayşıqtarın tot baspaydı. Jäne uzaq waqıt ädemiligin joğaltpaydı. Budan şığar tüyin – batır mingen attıñ er-toqımı altınmen aptalıp, kümispen qaptaladı. Munday er-äbzelder xalqımızdıñ étnografïyalıq-estetïkelıq tanım-talğamın da bayqatadı.

Jırşılar épïkalıq jırlardıñ keybirinde attıñ sın-sïpatın arnayı tanıstırsa, keybirinde waqïğa arasında aytılıp otıradı. Biraq atsız batır joq, batırsız at joq. Batır men attıñ tağdırı bir-birimen tığız baylanıstı. Sondıqtan éposta batır atınıñ babı men sını tartımdı jırlanıp otıradı. Batırlıq épostardağı batır mingen tulpar sını bertingi kezdiñ, yağnï 18-ğasırdağı joñğarlarğa qarsı kürestegi batırlar mingen attardan da bayqaladı.

«Qabanbay batır» jırında Qabanbayğa layıq attıñ tulğası tömendegidey bolğanın köremiz:

…Jalı jibektey bolsın,

Qasqa tisi kürektey bolsın,

Jigeri babına kelgen tülektey bolsın.

Beldemesi qanattı bolsın,

Jayası jalpaq alaptı bolsın.

Tuyağı jumır bolsın,

Denesi şımır bolsın.

Qutqarmaytın qwğandı,

Qayıspas miner tuğır bolsın.

Quyrığı tögilip tursın,

Taldanıp sögilip tursın.

Samsağan qalıñ jorıqta,

Müsini jurtqa körinip tursın – dep jorıqqa miner jaqsı attıñ belgilerin sanamalap turıp aytadı.

Batırlardıñ serigine aynalğan tañdawlı attarınıñ bolwı épïkalıq jırlardıñ köbine tän sïpattıñ biri bolğanın köremiz. Batırğa layıq at tañdaw motïvi köptegen türki-moñğol xalıqtarınıñ épïkalıq jırlarında kezdesedi. Épïkalıq jırlarda attardı äsireley şalqıta jırlaw şığarmağa özgeşe äser darıtadı. Tıñdawşını bawrap, épostıñ körkemdik-estetïkalıq qwatın arttıra tüsedi.

Batırlar mingen arğımaqtar twralı özge de maqalalardı mına jerden oqwğa boladı.

Zufar S.Zwfar Seytjanov, «Ile keşi» gazeti, 2005 jıl.

Töteşeden krïlïcağa awdarğan Erjan Jawbay, argymaq.kz

Muqaba swret: Ş.Zaxïdovtıñ “Qazaq-joñğar şayqası” kartïnası.

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>