Aytwar Ötegenov. Qula at qasireti

Zholaushy

(Äñgime) 

Bul pänïden peşenesine jazılğannıñ bärin tilimen tatıp, közimen körgen Turmambet batırdıñ qartayğan kezinde kelininen estigen söziniñ işte tınğan qusası jan dosı Balwanïyaz batırdıñ beyitiniñ basına kelgende lıqıp aqtarıldı.

- Wa, Balwanïyaz! Eñirep ötken erim, orda buzar otız-aq jasıñda eliñdi jawdan qorğap jürip, maydanda qaza bolğan netken baqıttı ediñ. Seniñ artıñda qalıp, boq domalatqan qara qoñızday uzaq ğumır sürgende körgen näpaqam qaysı? Oşağınıñ otın äzer jağıp jürgen salpı etek, şaypaw kelinniñ tili tïdi. Jawdan qaytpağan jüregim bir şüyke bastan şaylıqtı. Endi ömir sürgim kelmeydi, meni qasıña alıp qal, qurdas…

Turmambet atınan tüse sala qurdasınıñ qabiriniñ swıq topırağın quşaqtap, eñkildep jıladı. Özi es bilgeli seksen jıldıq ğumırında tuñğış jılağanı da osı bolar. Kelininiñ “osı käri qaqpastan-aq qutılmadım-aw” degen sözin estigennen ölgeni artıq. “Qasıña al, qurdas, tay-qulınday tebisken, jartı qurttı bölisken jan dosım, bul künde seksen jastağı meniñ emes, otız jasta opat bolğan seniñ aybınıñ zor el işinde, men de damıldayın, qw tirlikten jalıqtım”.

Märt batır ağayınınıñ, balalarınıñ jalınğan jalbarınğandarına qaytpadı.

- Köşteriñdi joldan qaldırmay jüre beriñder, men endi Balwanïyazdıñ qasında qalam, – dewmen boldı. Qar köbesi sögile qıs boyı panalağan jılı oydan qırğa jaylawğa bağıt alğan awıl köşi amalsızdan Balwanïyaz batırdıñ beyitiniñ qasına kelip qonıp, tört-bes kün erw bolwdı qaladı…

 II

 Balwanïyaz batırğa mäñgi meken bolğan törtkül töbeniñ topırağı ömirdegi sızığı tawsılğan küni özine mäñgilik torqa bolıp jabılğanın qalaytın. Jaz boyı ot-swdıñ mol jerin izdep, turaqtamay köşip-qonıp jüretin bul awıl jaylawı bïıl qay öñirde bolatının bir qudaydıñ özi bilsin. Eger olay-bulay bolıp ketse Jem-Sağız özenderin boylap qonıs tebetin eldiñ şildeniñ aptabında bunıñ mürdesin özi qalağan osı törtkül töbege jetkize aları eki talay. Sol sebeppen Turmambet alladan ajaldı osı sätte tilep, qan qısımın kenetten özi köterdi. Şınında da qart batır pänïden baqïğa bir jola ketkisi kelgeni jäne onıñ tım-tım jaqındap qalğanın sezgeni ras edi. Öytkeni bul jerde Mañğıstaw qazaqtarınıñ eldigin saqtap qalğan, arwağın asırıp, mereyin üstem etken, keyin onı aqındar jırğa qosıp, ärkim qumarta tıñdaytın, sol erlerdiñ twısı, urpağı, jekjat jurağatı, üzeñgiles serikteri bolğanı üşin maqtanış sezimin kernetetin dastanğa aynaldırğan jeñisti şayqas ötken. Bul jerde tutqındalıp, aydalıp bara jatqan añırağan jesirler men jetimderdi, qoldı bolğan mal-jandı qutqarw jolında şeyit bolğan erler jatır. Sonıñ basşısı Balwanïyaz edi. “El şetine jaw kelse menen süyinşi sura” – deytin bula qayratına mas, aqköñil, añğal batır, qayran Balwanïyaz. Soñğı şayqasta özine say, qoltığında qanatı barı dep esepteletin astındağı pırağı – Qula attı da Turmambetke bermek bolıp, osı jorıqqa bir minip şığayınşı, sonan soñ seniki qurdas! – dep ağınan jarılıp edi aw! Sol şayqastan soñ Turmambetke Balwanïyazben jürwdi de, qazaq pen türkpenniñ talay er köñildi jigitteriniñ armanı bolğan Qula atqa taqım salwdı da jazbadı. Er jigitter qwsa jetip, qaşsa qutılatın säygülikterge, sulw qızğa ğaşıq bolğannan kem qızıqpaytın. Jawgerşilikte qolğa tüsken oljanıñ eñ qundısı mıñğırğan mal, altın alqa emes, ayday Arw men asıl tekti Arğımaq bolatın.

Ïä, sol şayqas qalay bolıp edi özi. Turmambet batırdıñ bir erekşeligi – sawda-sattıqqa üyirligi, Besqala jaqqa barıp eldiñ kerek-jarağın äkelip turatındığı edi. Janına onşa köp kisi ertpey-aq, jalğız jalpı jüre beretin.

Turmambet bir saparında Besqalağa kele jatıp, Aybügir tawınıñ astında otırğan türikmen dosı Qurbanïyazdıñ üyine tüsken. Ol osı öñirge belgili sawdager edi. Keyde onı-munısın alıp, Sam öñirin jaylaytın Turmambettiñ eline de kelip, sawdasın jürgizip ketetin.

- Turmambet quday qosqan bilişim ediñ, aytpasam adaldığıma sın bolar, – deydi Qurbanïyaz, – Mañğıstawdıñ oyındağı qazaq twıstardı şabwğa eki jüz elw attı türkmender attanıp ketti. Basşısı Qara Baqı. Bügin ekinşi kün. Xabar tarap ketpes üşin awıldan adam şığarmaydı.

- Ox, ättegen-ay, Baqı ötken jılğı kïkiljiñinde aytqan wädesinde tur eken-aw! Men onı aytıla salğan, atası ölgen söz bolar dep edim. Keyin qaytpasam bolmaydı, -deydi Turmambet sanın ökinişten bir soğıp.

III

 Ötken jılı köne Ürgeniştiñ bazarında jürgende sulw arğımaqtı sawdalap turğan balwan tulğalı türikmen jigitine kezikken.

“Tulpardı taqımı mıqtı adam ğana sawdalar bolar, köne, jolımnan bılay turıñdar” -dep älgi alğa umtılğan. Özgelerdiñ sıpırılıp jüre bergeninen-aq, onıñ tegin adam emestigin bular tüsingen. Attıñ ïesi de öñirge belgili baydıñ biri bolsa kerek, sawdalaswşını jazbay tanıdı da: “Baqı batır arğımaqtıñ özine layıq pıraq ekeni ras. Biraq mağan mal-mülik emes, qızmetşi qulaq kesti qul kerek, eger…” – dep söziniñ soñın jutıp jiberdi.

- Keler küzde qazaqtardı şabamın, sonda qazaqtıñ on balasın tutqındap, quldıqqa äkelip beremin, wäde osı bolsın, Xemraqulı, al at basıbaylı meniki, -dedi de, älgi mıqtı özge sözge kelmey, sümbiledey jarağan sulw säygülikti jetektep jüre bergen. Älginiñ üstem sözine şıday almay Turmambet tura umtılğanda osı Qurbanïyaz jibermey qalğan:- Eliñnen jıraq jürsiñ, äri jalğızsıñ, ol bolsa türikpenniñ ataqtı Qara Baqısı. Sabır, sabır, sabaña tus, bazarda ärkim ne aytpaydı – degen.

Osı sözdi keyin birew Baqığa jetkizse kerek. Qurbanïyazdıñ üyine qılışın jalañdatıp jetip kelgeni:

- Basın alamın!..

- “Meyman atañnan ulı” – degen Baqı, meymanıma qol köterwge qanday xaqıñ bar? Äweli meniñ basımdı şawıp barıp, qonağımnıñ basın alasıñ, – dedi üy ïesi.

Babalardıñ salt-dästürin qatañ saqtaytın añğal batır säl abırjığanday bolıp: “Meniñ sırtımnan söz aytıp jağama jarmaspaqşı bolıptı, – dep keşirim surağanday, üy ïesine ïşara bildirdi de, qonaqqa sustı közimen öñmeninen ötkize qaradı, sosın:

- Äy, qazaq, aytqanım aytqan, keler küzde qan maydanda kezdesermiz, meniñ ajalım ba, seniñ ajalıñ ba, onı jekpe-jek şeşer – dedi.

- Beket Atam jar bolsa, qasañdı tistep, süyegiñ sol jaqta şirip qalmasın, – dedi bul da jasqanbay, kelwşini ala közimen atıp. Baqı odan äri sözge kelmey şığıp ketken.

- Baqı wädesine turğan eken, – dedi Turmambet tağı da, äp-sätte älgi oqïğa köz aldınan kölbeñdep öte şıqqan soñ. – Men elge tez jetwim kerek, tamır, sen mağan kömektes.

Üy ïesi ünsiz biraz otırğan soñ:- Turmambet, bärimiz de tübimiz bir musılman balasımız, eliñe tez jetwiñe kömekteseyin, ayıpqa buyırma, älgi aytqan jasaqtıñ işinde meniñ de ulım bar. Jasaqtı attandırıp otırğan Xïwa xanı: “Adaylar orısqa qarap ketti. Salıq töleytin türi joq, olardı täwbesine keltiriñder”, – dep otır, onıñ üstine Xemraqulı tärizdi baylarğa qolğa tüsken jalşı quldar kerek. Jasırınıp jet, kündiz eşkimniñ közine tüspe, ıñğaylı mezgilde öziñdi jolğa salıp jiberem. Biraq öz atıñ jaramaydı, jolğa tözimdi emes, äri awıldan şıqqan attınıñ izin añdıp jürgender köp, soñıñnan qwsa qolğa tüsesiñ de janıñmen mäñgilikke qoş aytısasıñ. Meniñ jaramdı qaşırım bar. Jüriske talmaydı. Eliñe seni bir jetkizse sol jetkizedi. Arağa bir kün salsañ nebir arğımağıñ da oğan jete almas…

Wäde osı boldı. Turmambet boy tasalap jattı. Türikmen dosı jüriske mıqtı, eki-üş kün boyı şabısınan bir tanbaytın ayğır qaşırın erttep dayındap qoydı da, tünniñ bir mezgilin de Üstirt bağıtındağı jolğa şığarıp saldı. Dosınıñ qaşırı şınında da qajırlı bolıp şıqtı. Bir künnen keyin türikpen awılınıñ iz keswşileri bir izdiñ Mañğıstawğa bet alğanın bilip, türe qwğan eken, biraq attarı boldırıp, jete almay keyin qaytıptı. Al qaşır Turmambetti Sam qumın jaylap otırğan qalıñ elge jetkizdi. Kele: “Balwanïyaz batır, qaydasıñ, Mañğıstawdıñ oyındağı beyqam jatqan eldi şabwğa Xïwa xandığınıñ türikmen jasağı attanıp ketipti. Artınan tez jetip, twıstarımızdı qutqarwımız kerek” – dep ayqay saldı.

 IV

Er köñildi Balwanïyaz tün ortasında töseginen atıp turıp, jan-jaqqa jawşı şaptırıp, Jarqudıqtağı bïik töbege uran otın jaqtırdı. Sondağı Balwanïyazdıñ da, öziniñ de, Asar supınıñ da sözderi äli küngidey qulağında sımbırlap tur.

Balwanïyaz:

Salsam dep em jawıma bulağay sın,

Qurdastardıñ işinde Dür adaysıñ.

Jaw tïdi dep Eliñe, ey, Turmambet,

Nege menen süyinşi suramaysıñ?

Jürgenimde jaw qosın şapqım kelip,

Qula atpenen juldızday aqqım kelip.

Jürgenimde bula küş boyğa sıymay,

Qara Baqı köldesin qaqqım kelip.

Suramaysıñ süyinşi nege menen?

Qılmısı mol qazaqqa tölenbegen.

Küni keşe qayşılap qos quy ağın,

Qula tulpar jer tarpıp eleñdegen.

Özi kepti kektesim Qara Baqı,

Jannan asqan bolsa da dara Baqı.

Ajal aydap munda onı kelgen bolar,

Qara da tur, Turmambet, qara da tur.

Turmambet:

- Ey, Balwanïyaz!

Bul ömirde qayğı köp, şattıq küy az,

Uran ot jaq, jasaq jï, şaqır sïyaz.

Jürgen soñ jel ötinde, el şetinde,

Bala Nïyaz, atandıñ Balwan Nïyaz.

Tağdır alğa tartqan soñ qïın sındı,

Nege azaptı bizge Alla jïi usındı.

“Surağanım süyinşi ulıq bolar – “,

Degen edim, ber onda süyinşimdi.

Balwanïyaz:

Senen alıp sıylağan sulwlarğa sırğam köp,

Şeyit bolar eli üşin kim ketse de qurban bop.

Añsap kütken jorıqtıñ xabarşısı eñ Qıdırday,

Qalawıñdı ayt, Turmambet!

Turmambet:

- Erdiñ sözin kim-kimde turaqtı der,

Bes qarwdıñ biri sol murat-jiger,

Armanım – jawğa minip şapsam degen,

Armanım – juldızday bir aqsam degen,

Qalawıma – Qula attı ber!

/Pendelik-ay, mıñ jılqı bir bölek te,

Qula at basqa,

qoymadı işki sezim suratpasqa./

Balwanïyaz sonda säl oylanıp qalğan-dı. Ärïne, qurdasınan astındağı atın surar dep kütpegen-di.

Batırdıñ atı şwlı Qulası edi.

Balasınday baptağan bulası edi.

Qula at şapqan mezgilde tegistelip,

Ketetindey dalanıñ jıra, seli.

Közi jaynap, şabıs tilep turar edi,

Qaz moyındı kerile burar edi.

Qos qoltıqtan qos qanat swğa malar,

At emes xïssadağı, pıraq edi.

Bäygede şığa keler daralanıp,

Baratın jer joq oğan ara qonıp,

Arwğa emes, Qula atqa ğaşıq bolıp,

Köp jigittiñ janı jür jaralanıp.

Sonıñ biri Turmambet bolatuğın,

At körkine köñili tolatuğın.

- Quda tüsem Qula atqa qurdas-aw, – dep,

Üyeñkiden nayza sap jonatuğın.

Balwanïyaz:

Wädem, wäde! Ötinem biraq senen,

Jemdep jür em arpa, bal, quraqpenen,

Alayın aqberenmen Baqı basın,

Şabayın osı jawğa Qula atpenen.

Sodan keyin degeniñ bolsın, qurdas,

Mağan bağıt silteytin jolsıñ, qurdas.

Erligimdi köziñmen tamaşalap,

Mağan degen köñiliñ tolsın, qurdas!

Sodan keyin asılım – qula tulpar,

Seniki bolsın qurdas!

Turmambet:

Batır, wädeñ, wäde,

Ötinbe biraq menen,

Jemdep jürsiñ arpa, bal, quraqpenen.

Men alayın, mağan qï Baqı basın,

Men şabayın osı jawğa Qula atpenen.

Balwanïyazdıñ äkesi Müsirep:

Birge öskensiñ ekewin jastayıñnan baldırğan,

Beket-Ata jar bolsın, aq jol şıqsın aldıñnan,

Eki söylep aldırmay Turmanjanğa ber attı,

Er jigitke jaraspas dostıñ köñilin qaldırğan…

Batır Balwanïyaz äke sözinen keyin Qulanın jügenin Turmambetke ustatqan da jüre bergen, Qayran, märttik-ay!

Turmambettiñ as işpey añsağan armanı qula at qolına qas-qağım sätte tïgen-di. Qas-qağım sät. Baqtıñ da jigit basına qona ketwi qas-qağım sät eken ğoy. Şirkin, qula atqa taqımı tïgen jigit arwaqtanıp ketpey me?

Osı sätte Pir Beket-Atanıñ urpağı, jorıqtıñ tw ustawşısı Asar Supı sözge aralastı. Eki qurdastıñ arasında alğaşqı äzil şınğa aynalıp, jorıqqa attanğalı turğan alpıs jigittiñ arasına jik salatınday bolıp sezilgendey me?!

Asar Supı:

Ey, Turmambet, Turmambet!

Besqaladan äkelgen saqïnañ men sırğañ köp.

Biraq sonıñ bäri de bir qulanıñ narqına,

Bezbendesek turğan joq.

Mal jayılğan betkeyge,

Nöser tögip ötpey me?

Sol betkeyin qulpırıp

Tüske enbey me kök beyne?

Tulpar – erdiñ qanatı,

Tulpar – qamqa, janatı.

Ne kezdespes maydanda

Asılıqtı oyğa alma,

Qapılıs sät bolğanda

Bar armanı işinde

Qas batırdıñ ketpey me?

Besqaladan äkelgen saqïnañ köp, sırğañ köp,

Bir qulanıñ narqına bezbendesek turğan joq -

Taqımına üyrengen bas batırdıñ öziniñ

Ber tulparın, Turmambet!

Bular üşin jorıq twın jelbiretip bïikke ustawşı Asar Supınıñ aytqanı zañ bolatın. Turmambet läm-lïm demesten Qulanıñ jügenin Balwanïyazdıñ qolına qayta ustattı…

Jorıqqa jïnalğandar aldında sanı köp jawdan jasqanbay, ürey twğızbay, qızğa urın bara jatqanday qos qurdastıñ osılay oynaqı minez tanıtwı, olardıñ sözderine Asar Supınıñ külip turıp törelik aytwı jigitterdi jigerlendirip, köñildendirip jeñiske degen ümit otın mazdatıp jibergen.

 V

 Äne-mine degenşe, Balwanïyazdıñ awılına qarw-jarağı say jigit jïnaldı. Attarınıñ jaramsızdığın sıltaw etip, ekewi qalıp qoydı da, alpıs qıran attanıp ketken.

Bular ketken jawdı qaytar joldan kütip alwğa kelisti. Öytkeni olar barar jerine barıp, beyqam eldiñ şabatının şaptı, alatının aldı, aydaytın maldı aydadı. Oydağı şabılğan elderden qapelimde qwğınşı jasaqtalıp şığa qoymaytınına, al qırdağı eldiñ xabarsızdığına türikmender senip kele jatqanı kämil. Aldınan tosıp, tutqındar men maldı ayırıp alıp qalw kerek. Olar eski joldıñ birimen qaytadı. “Ebelektiñ eli añğarı” men “Qarağan bosağa”. Aqıldasa kele bular şapqınşılardı “Qarağan bosağadan” kütpek boldı. Osı jerde barlawşılar şapqınşılardıñ artıq qarw-jaraqtarın küzetip jatqan bir top adamdarın ustap alıp, barlıq mälimetterdi bildi. Erteñine säske kezinde şapqınşılardıñ qarası körinip, tutqındardı wlatıp-şwlatıp añğarğa endi. Osı sätte qwğınşılar tosınnan lap qoydı. Keskilesken urıs boldı. Türikmender tar jerde ne isterin bilmey sasıp, tutqındardan ayırılıp qaldı. Şapqınşılardı keñge şığartpay, eseñgiretip tastadı. Qazaqtardan munday äreket kütpey beyqam kele jatqan olar aldanğandarın keş tüsindi.

Balwanïyaz şapqınşılardıñ basşısı Baqı batırdı birden taptı. Eki batır jekpe-jek maydandasıp ketti. Kek küşi boyın kernep kele jatqan jas peri Balwanïyaz jantalasqan arpalıs üstinde Asar Supınıñ: “Batır Baqığa nayza silter bolsañ emşekten joğarı közdersiñ”, – degen sözin qas-qağım sätte esine alğan. Sonda beline orap baylap alğan qazaqtıñ eki jas balasınıñ qıltïğan basın körip qaldı. Boyındağı qanı qaynap, qwatı tasıp ketkendey boldı. Ol Baqını emşektiñ joğarı tusınan nayza şanşıp at sawırınan awdarıp tüsirdi de, alğa şawıp jüre berdi.

Turmambettiñ de izdep jürgeni osı Qara Baqı bolatın.

Balwanïyazdıñ nayzasınıñ uşınan qulap tüskenin közimen kördi. Budan keyin Balwanïyazdıñ qayratınıñ swday tasığanı sonday, qaşqan jawdı qoğaday japırdı. Ataqtı jüyrik Qula özge attarğa omırawlap jetip barğanda, onıñ üstindegi adam Balwanïyazdıñ bir siltewinen böriktey uşıp tüsedi.

Maydanda jeñis qwğınşılardıñ qolına äbden keşken mezgilde aq monşaq arğımaqtı qaşqındı Balwanïyazdıñ közi şalıp qalğan-dı. Batırdıñ nïetin uğınğan tw ustawşı Asar Supı: “Qaşqandı qwmas bolar” – dep basw aytsa da, qanına qarayıp alğan Balwanïyaz tıñdamadı. Qula at qaşqınnıñ astındağı aqmonşaq arğımaqpen quyrıqtasa bergen sätte, qaşqınnıñ qolındağı besatar dawısı sañq etti de, üstindegi batır eñkeye bere jerge sıpırılıp tüsti. Qula at oqıs toqtap, ïesiniñ janında oqıranıp turıp qaldı. Osı sätte Balwanïyaz batırdıñ inisi Qonabay şawıp jetti. Ağasınıñ kegin almaqqa öz atınıñ üstinen qula atqa qarğıp mindi de, alğa uzap ketken qaşqındı qayta qwdı. Juldızday aqqan Qula tulpar lezde-aq qaşqınnıñ janına qatarlasa bergen, Qonabaydıñ nayzası qas jawınıñ kewde tusına endi kiriş-kiriş qadalğalı qalğan. Oqıs dawıs şañq etti de, Qonabaydıñ qolındağı nayza tömen swsıp jüre berdi. Qonabay at sawırınan sıpırılıp tüsip bara jattı. Özimen qatarlasa bergen attıñ türikmen-qazaq jigitteriniñ armanı bolğan äygili Qula ekenin añğarğan qaşqın tizgininen alıp, alğa şaba berdi. Bunı qwar qwğınşı endi şıqpadı. Urıs qazaqtardıñ jeñisimen ayaqtaldı. Mal-jan ayırılıp alındı. Şapqınşılardıñ köbiniñ ajaldı sağatı soğıp, jayrap qalğan. Astındağı attarı jaramdı jïırma şamalı türikmen ğana qutılıp ketti. Biraq amal ne, soğıs zañı qatal, osı urısta besatardıñ qumalaqtay qorğasın oğınan bas batır Balwanïyaz, onıñ twğan inisi qaza taptı. Qula tulpar jaw jeteginde ketti…

 VI

Ätteñ-ay,

Ätteñ-ay,

Ätteñ-ay!

Ağattıq ketti eken qap, qalay?

Oqqa uştı Balwanïyaz, esil Er,

Dep jürip “jawımdı tonağan,

Tınbaymın tabanğa taptamay” .

“Jaw kelse süyinşi al” – degeniñ,

Asılıq boldı ma,

Ätteñ-ay!

Qurdas-ay,

Qurdas-ay

Qurdas-ay!

Qızdarğa bir barğan sırlas-ay!

Bir joqtar el qamın muñdas-ay!

Zarımdı zapıran tıñdaşı-ay!

Kewdemde soqsa eger bul jürek,

Kegiñdi bir almay tınbas-ay!

Almasam qaytarıp qula attı,

Qurdas-ay,

Bolayın Er emes, urğaşı-ay!

Turmambet osılay ah urdı. Besatarlı qaşqın türkpenniñ astındağı at bir kezde Qara Baqı bazarda sawdalağan, ötewine qazaqtıñ on balasın quldıqqa äkelip bermek bolğan “Aqquş” attı atı şwlı arğımaq bolatın. Keyin Qara Baqı bul atına say qustay uşatın arğımaqtı qaşqındı qwıp, aldına äkelip otırw üşin inisi Orazmeñdige mingizgen edi… Qula attıñ jüyriktigi odan da asıp tüsti. Biraq bul qasïet Qula üşin sor boldı… Qolında ajal sepkişi bar qaraqşını attatpaymın dep ağalı-inili eki arıstıñ janın şeyit etti. Äyeldiñ sorı körkinde, batırdıñ sorı – namısında, attıñ sorı -jüyriktiginde eken ğoy.

Turmambet qolına qan şeñgeldegendey alas urıp jürip, kenetten mana Balwanïyaz attan awdarıp tüsirgen Qara Baqınıñ mürdesin körgisi keldi. Nege ekeni belgisiz. Ataqtı qolbasşı Baqı attan qulağanda-aq onıñ jasağı qojırap, bıtıray qaşqan-dı. Joq, Qara Baqı ölmepti. Awır jaralanğan, tistenip, nurı taya bastağan janarımen Turmambetke qaradı.

- Ey, Qara Baqı! Ïmanıñdı üyire ber, öz qolımmen öltirem, – dedi Turmambet.

Eki batırdıñ da betterinde ayıqpas ızğar otı janıp turğan. Qara Baqı til qatpadı. “Öltirseñ tezirek öltirmeysiñ be, neğıp tursıñ?!” – degendey edi.

- Joq, Qara Baqı, janıñdı jahanamğa jibermesten burın soñğı tilegiñdi ayt, orındaymın. Biraq qanday ölimmen öletiniñdi bilesiñ be, öziñniñ Töremurat batırğa istegeniñdey… Dünïe kezek…

- Tö-re-murat ba-tır-r-ğa…

Qara Baqı oqıstan tili kürmele, äzer osı sözderdi ayttı da, qozğalmastan ünsiz jata berdi. ” Meyliñ, ajalı jetken adamğa qalay ölse de bäri bir emes pe?!” – degendey. Osı sätte eki batırdıñ da köz aldınan budan biraz jıl burın ötken qandı oqïğa jelileri elese berdi de, ğayıp boldı.

Oy, zaman-ay! “Dünïe jalğan, birde aldın, birde artın beredi”, – degen osı da. Ol şayqas – “Qızdanaydıñ qırğını” degen atpen eki xalıqtıñ da esinde qalğan edi.

“Qızdanaydıñ qırğını”. Ataqtı Arw-Qızdansulw üşin bolğan qırğın edi bul.

Ïsi türikmen men qazağında ol kezde Qızdan sulwdan asqan perïzat bar ma edi?!. Eli erkeletip, Qızdanay atap ketken. Şirkin, zatı atına say Qızdan sulw dese qızdan sulw edi-aw! Oğan kimder ğaşıq bolmadı… Töremurat, Narınbay, Öten batırlar, Qurmanğazı küyşi, Qaşağan aqın… jäne osı Qara Baqı… Biraq sol arw Töremurat batırdıñ nesibesine tïdi. Köp batırdıñ işinde onıñ ärwağı basıp, qızdı özine ïliktirip, tabındırğan.

Qızğanıştıñ qızıl ïti degen päle de jaman ğoy… Ayday arw kelinşegin alıp, ağayın arasınan jıraqtap, bir kezderde qatar köşip jürgen türikmen dostarınıñ işinde qonıs tepkeni de bar… Äyel körki köz qurtı emes pe, ortalarındağı jalğız qazaqtıñ sulw jarına türikmen jigitteriniñ de añsarı awa bastadı. Sonıñ biri Qara Baqı bolatın. Qoñsılarınıñ aram oyın sezgen Töremurat özi ökpelegen ağayın jağına oyısıp, qazaq pen türikmenniñ orta qonısın ala otırdı.

Esil-derti Qızdanay bolğan jas batır Qara Baqı üyinde bayız tawıp jata almadı. Bar armanı Qızdanay… Jorıqqa şığwdı añsadı. Onıñ da säti tüsti. Eseptep otırsa, qazaqtıñ batırı Töremurattıñ türkmenderge tize batırğanı köptew bolıp ketipti. Tipti onıñ jalğız üy otırıp-aq kewdesin asqaq ustap, öktem-öktem söylep, keybir qıljaqpas jigitterdi taqımına basıp, täwbesin közine körsetip jiberwiniñ özi namıstı ayaqqa basqandıq eken-aw. Kezinde onı qalay añdamağan. Jalğız-jarım türikmen onıñ awılınıñ mañınan attay almaydı. Attasa kökesin körsetedi.

Demek, onı täwbege keltirw kerek. Onıñ jalğız jolı – attanıp barıp, Töremurattıñ awılın şabw, al soğısta ayawşılıq bolmaydı. Onıñ öz zañı bar, ölim, jesir, qul, mal-mülik… jeñgen jaq mol oljağa keneledi. Sol oljanıñ eñ bastısı – Qızdanaydı qoldı qılıp, elge kelgen soñ özine atastırw…

Sol jolı Baqınıñ jolı bolwday-aq bolğan. Qamsız awıldı ayawsız şaptı. Jasanğan jasaq qarsılasqandı qırıp saldı. Uyqıdan oyanğan olar da örşelengen. Biraq qayqı qılış degenin istedi. Qapıda qalğan batırdı Baqınıñ özin attan qulattı… Qızdanay sulwdı artına öñgerdi. Arwağı astı. Qwatı tastı… Kenet jerde awır jaralı jatqan Töremurat ızbarlana:

- A, Qızdanay!- dedi, at kötine mingeniñe rïza bolıp, bara jatsıñ ba, ayt ana sümelekke, meni öz qolımen öltirip, betimdi jawıp ketsin!

- Ä, sen äli tiri me ediñ, köri azban, tilegiñdi qazir orındaymın!

Qara Baqınıñ qılışın kötere bergeni sol edi, Qızdanay suñqılday jıladı:

- Batır ïem, senen burın men ölsemşi, bunday qorlıqtı körgenşe şıqqır közim şıqsaşı!

Qara Baqınıñ basına qan tepti. Meyirim, ayawşılıq degen sezimdi umıttı. Bolaşaq jar etpek Qızdanaydıñ köñilin Töremurattan birjola swıtıp ketwdi ğana oyladı. Ol üşin ne istemek? E-e, taptı.

- Qızdanay, seniñ qïmay turğanıñ mınaw eken ğoy!

Ol kenet attan tüse qaldı da, qïmıldawğa äli joq jaralı batırdıñ şalbarı men tiz kïiminiñ awın birge dar etkizip ayırıp jiberip, ustara kezdigin qınınan köz ilespes şapşañdıqpen swırıp alıp, Töremurattıñ eki butınıñ arasına qolın süñgitip jiberip wısındağı qızıl şaqalanğan eki jumırtqanı Töremurattıñ eki ezwine nığarlay tıqtı da, Qızdanayğa:

- Endi ensiz erkek qay qatınğa däri bolıptı, köziñmen körip al, – dep aqırdı.

Qapelimde bolğan oqïğanı añğara almay qalğan Qızdanay istiñ mänine endi tüsingen. Betin basıp, közin tars jumıp, jügire bere etegine sürinip jığılğan…

 VII

 Adamnıñ zerdesi netken kürdeli. Osı oqïğa eki batırdıñ da köz aldarınan qas-qağım sätte öte şıqtı. Ürlese lap ete tüsetin qolamtadağı qızıl şoqtay, eski kek, ketken ese qurğırıñ da umıtılmay, eske sap ete tüsken şaqta şoqtan alawğa aynalıp, lapıldap şığa keledi eken ğoy.

- Dü-nïe ke-z-ek, Turmambet, ol täsildi bu-rın is-tep, ja-a-nıma läz-zat alğanmen. Bilgeniñdi ayama! Qazaq qatındarınıñ “küntïmesinen” talay ret däm tatqan “ızbırayımdı” ayızıñ qansa üytip je!

Qara Baqı da qasarısqan batır eken. Tönip turğan ajal qılışına moyınsunar emes.é

- Onıñdı ne isterimdi özim bilemin, käne, turwğa waqıtım joq, soñğı tilegiñdi ayt!

- Ölsem maydanda ölip baram, armanım joq, tek tilegim süyegimdi elime jetkiz, qazaq jerinde qalıp qoymayın, Turmambet!

- Tilegiñdi aman jürsem orındaymın, öz täsiliñdi öziñ bir sına…

Turmambet Baqınıñ şalbarınıñ awın dar etkizip ayırıp jiberip… qanjarın jalañ etkizdi…

 VIII

 Jorıqtan soñ birneşe aydıñ jüzi ötse de, Turmambet tınşır emes. Uyıqtasa-aq boldı, tüsinde Balwanïyaz, jer tarpığan Qula at, urtı tompayğan Qara Baqı jüredi.

“El şetine jaw tïse menen süyinşi sura!”. “Añsağan jawıñ keldi, süyinşime qula attı ber.” “Aytqanım, aytqan, wädem wäde qurdas, tek osı jorıqqa bir minip şığayınşı!”. Alas-qapasta batırdıñ özine özi ükim şığarıp qoyğan bul söziniñ astarına Asar Supıdan basqa eşkim tüsinbepti. «Qapılısta Balwanïyazdıñ armanı işinde keter, Qulanı batırdıñ özine ber, Turmambet!”. O, äwlïe Asar, tabınar pirimiz Beket-Atanıñ urpağı Asar, sen netken köregen ediñ. Sonda Balwanïyaz: “Qurdas men Qulanı soñğı ret minip jawğa şapqalı turmın ğoy, sodan soñ sağan qaldırmay, kimge qaldıram”, – depti de, bolaşaq urıstıñ nemen tınarın aldın-ala boljağan Asekeñ: “Bul şayqas soñğı şayqası. Jeñisti äkeletin Balwanïyaz. Al Balwanïyaz Qula attıñ üstinde ğana arwaqtı. Jäne bir jay, jüyriktiñ üsti barlıq waqıtta basqan taqımğa qut bola bermeydi!” -degendi qalayşa astarlap, ädemi tüsindirgen.

Qula atqa Turmambettiñ şınımen taqım sala almay ketkeni me?

Qosılğan bäygeniñ aldın bermeytin, denesi qızıp, terlegen sayın erleytin Şalquyrıq tektes Kerqula…

Ïä, qazaqtıñ käri-jası awzınıñ swı qurıp, tıñdaytın ertegilerdegi Şalquyrıqtay, Kerquladay Balwanïyazdıñ qula atınıñ da ertegi-añızğa bergisiz öz tarïxı bar-dı…

Birde jas batır ataqtı Sanazar baydıñ awılında bolıp, keterinde “nağaşı, en jılqınıñ işinen miniske jaraytın bir tay buyımşılasam… ärïne, bul ayaq artar tappağannan emes, özime layıq tulpar tay, suñqar tazı izdegendikten” – dep jımïdı.

Sonda Sanazar jılqışılarına: “Qulager bïeniñ qula tayın ustap äkeliñder”, – dep buyırıptı. «Sonan soñ, jïen, mal tanısam, seniñ qanatıñ osı Qula bolar dep turmın. Arğı tuqımı swın sw jılqısınan payda bolğan. Eki eldi jawlastıra jazdağan qulın oqïğasın bilesin ğoy. Qazaq pen türikmen anttasıp, oğan Qojanazar baydıñ altı jasar Qoşanı antqa ustalatını. Sondağı swın qulınnıñ tuqımı bul. Özi köp emes. Bul tuqım Qojanazar men meniñ jılqımda ğana bar. Biraq kestirip, at qılıp beremin. Osı tulpardı minetin bizdiñ jaqta jigit bolar ma eken dep jür edim. Tür-tulğañ süysintedi. Biraq bir eskerterim: swdağı tuqımınıñ er jigit üşin qut bolatının ne jut bolatının ayta almaymın» – degen-di.

Közi qaraqtı Balwanïyaz taydıñ tulpar müsinin birden tanığan. Sol Qula jaw qolında ketti. Kïeli janwardı elge qaytarw kerek. Biraq qalay? Turmambettiñ oyı san-saqqa jügirdi. Jasaq jïnap barıp, şañırağın ortasına tüsirip şawıp ala ma?Olay istey almaydı. Qazir eki jaqta öliara mezgil, tınıştıq sätinde. Bir tay üşin eşkimdi jawgerşilik jorıqqa ılıqtıra almaysıñ. Tün jamılıp barıp, urlap ketse şe? Tağı kelispeydi. Aşıq künde kelisimmen ğana qaytarw kerek. Sonda qaytip?. . E, taptı, taptı. Tipti umıtıp kete jazdaptı-aw! Qara Baqığa bergen wädesi bar emes pe edi… “Soñğı tilegiñdi ayt” “Süyegimdi twğan jerime, elime jetkiz” .

Qara Baqını Turmambet qara jerge amanat etip kömgen. Bul keyin süyekti qayta aşıp alıp, özge jerge tabıstaymın degen söz. Endi sol amanattı orındaw kerek. Jaw bolsa da erlikpen ölgen batırdıñ amanatın orınday otırıp qarımtasına Qula attı keyin qayırıp berwdi surağanı jön. Qula attı qaytarwdıñ eñ tïimdi jolı osı. Yağnï eki jaqtıñ asıldarın bir-birine ayırbastaw. Osı oyğa bekingen Turmambet jol saparğa jïnaldı…

 IX

 Keş bildi,

Bildi endi Qula öziniñ jaw qolına tüskenin,

Jas bolıp tamdı janardan zapıran qayğı iştegi

Qamıs qulağı jımïıp, tarpan minezben kelgen-di,

Artına kelse tepti de, aldına kelse tistedi.

Jemedi bergen arpanı, bal swın bergen işpedi,

Ot-swı jat bul jerdiñ

Topırağı jat,

Jat bäri

Qulın kezde ösken öriske maxabbat netken küşti edi?

San bäygeden, san jorıqtan sınalğan,

Swın tektes tulpardı taqımğa basıp qumardan

Şığw degeniñ,

Şığw degeniñ, şirkin-ay,

Ïsi türkmenge, ïsi qazaqqa bir arman.

Öz qunına san azamattı qurbandap,

Qolğa endi mine, öz uşıp kelip turğan baq.

Şwlatıp jurttı bäygeden dara keletin,

Qula tulpardıñ qızığınan kim qur qalmaq.

Allanıñ sıyı – Orazmeñdige qïğanı,

Äytpese buğan jetpes ed barlıq jïğanı.

Baq qusı qondı jigittiñ batır qolına,

Dürliktirgen Xïwanı.

Bola ma jaylar qïsını sirä, kelmeytin,

Bola ma jaylar oyğa alsañ datı önbeytin.

Qos qoltığında qos qanatı bar tulparı,

Tulparı qurğır degenge äzir könbey tur…

Oylandı qïsın, qalayşa sirä, isi önbek?

Jutqanı qayğı baqıttıñ balın işsem dep.

Aşwğa minip temir şarbaqtıñ işine,

Ustadı attı kisendep…

Älqïssa, osılay jılğa jwıq mezgil ötip, jazdıñ jadırağan künderiniñ birinde ataqtı atseyis, bilgişter jïnalıp, keñes qurdı. Qula tulpardı köndirw üşin ne istegen jön? “Bostandıqqa şığaralıq, endi qayda keter?- deysiñ, kelgen kezde er-toqımın bawırına alıp twlağanday el-jurtı, ot-swı esinde qaldı deysiñ be, umıtılğan bolar, qanşa degenmen aywan ğoy, ol tügil adam da basına tüsken tağdırına könip, basın ïmey me?

Qulanıñ ayağındağı kiseni alındı, bir top sayaqtıñ üyirine qosılıp, erkindikke jiberildi. Alğaşqı kezde ayağın kibirtiktep basqan Qula birte-birte terisin qïıp tastağan tusawınan bosağanın sezine bastadı, aynalasın bağdarladı, tın tıñdadı. Jerge jata qalıp awnağan, tört ayağın kökke şapşıp ärli-berli asıp tüsip edi, üstin kündiz-tüni basıp jüretin zil-batpan awırlıqtan qulan-taza ayırılğanday boldı. Denesi jep-jeñil, qïqwı mol şabıs tilegendey me?! Kädimgi tuyaqtı tolıqsığan topıraqqa toltırıp, artqa laqtırıp, aq şañdı şubaltıp şabatın şabıs…

Qamıs qulağın tiktep, aldına tanawın deldïtip jiti qarap edi, aldınan eş kedergi joq dalïğan jazıq dala körindi, murnına Mañğıstawdıñ sabıt samalı eskendey boldı. Quyrığı köterilip edi, eki-üş tezek tastadı. Denesi dir etip, ıstıq qan tewip, jüregi dürs-dürs soğıp ketti. Quyındatqısı kelgendey. Oqıstan kisinep jiberdi. Basın qaqşïtıp alıp, qulağın qayşılap, quyrığın köterip jiberip jelip jürip, tağı bir kisinewi muñ eken, awıl jaqtağılardıñ äldenelerdi aytıp abır-sabır bolıp jatqan şañ-şuñ dıbıstarı estildi. Äldekimder erttewli attarına jügirgendey me?

Tulparğa qızbalıq tän. Awıl jaqtan şıqqan şañ-şuñ dawıs qulanıñ delebesin qozdırıp jiberdi de, äweli jeliske, sosın tekirekke, sosın şabısqa bastı. Arttan onşaqtı attı tırağaylap qwdı. Qula şawıp bara jatıp, tağı kisinedi. Bul türikmenderdiñ qulağına jetken soñğı kisinew qulannıñ eline bet alğanın tolıq añğarttı. Qula qıza-qıza qustay uştı. Eti qızğan sayın bulşıq etteri burınğı qalpına kelip, boyına jaña qwat payda boldı.

Artta qïqwlağan qalıñ attı, qamşıların at sawırına ayamay salıp, tırağaylap-aq keledi. Alğaşında abaylamaptı, aldında köl bar eken. Endi burılwğa keş. Qwğınşılar alıstan orap, kölge qamap ustağalı keledi. Qula ekpinin toqtatpastan köldiñ jarqabaqtaw tusınan swğa qarğıdı. Bir süñgip sw betine qayta köterilgen soñ eş qïnalğan joq, jeñil jüzdi. Tipti üyrek tärizdi. Bası, moynı, arqası, quyrığı sw betinen edäwir köterilip ağıp bara jattı. Bul onıñ tereñ ağındı swğa tuñğış ret tüsip, tuñğış ret jüzwi edi. Mañğıstawdıñ oyı men Üstirtiniñ üstinde sw bolatın ba edi, ondağı kileñ şımırawlar ğoy.

Qwğınşılar qulanın mına oqıs qılığına tañ qaldı. Äp-sätte kölemdi köldiñ arğı jağına ötip şığıp, bir silkindi de, jelip kete berdi.

- Arğı tegi sw jılqısı ekenin däleldedi, – dep türikmender qawqıldasıp jattı. Qula estigen joq, tipti arğı atası swın eken dep adamdardıñ özine aydar tağatının da bilmeytin.

 X

 …Esil-derti Qula at bolğan Turmambet belin bekem bwıp, basın bäygege tigip, batırdıñ soñğı tilegin orındamaq bolıp, Qara Baqınıñ süyegin artqan atandı jetelep, türikmen awılına kelip otırğanı osı. Tüye jetektegen adamğa ara joldıñ qaşıqtığın ayşılıq dep ataydı. Atın qañtarıp, tüyesin şögerip, sälem berip, üyge kirip keldi. Üyde sirä, marqumnıñ zayıbı bolw kerek, bir äyel , eki jigit otır eken. Törge şıqqan Turmambet maldasın qurıp jiberip, otağasınan ayırılğalı jılğa jaqındap otırğan üyge küñirentip bata oqıdı. Üydegiler qonaqtıñ jayın surağan. Batırdıñ öz ömirinde esinde qalğan şeşendigin tanıtqanı da, batırlığın tanıtqanı da, qattı qorıqqanı da osı sät.

Şeşendigi – türikmen men qazaqtıñ arasındağı urıstı, onıñ negizgi künäkäri osı üydiñ ïesi Qara Baqı ekenin, özderiniñ jetim-jesirdi ayırıp alw üşin soñınan qwıp jetip soğıs aşqanın, maydanda eki jaqtan da ayawlı erleriniñ qaytpas saparğa attanğanın, Qara Baqınıñ soñğı tilegin orındaw üşin süyegin eline tabıs etkeli kelip otırğanın jetkize bildi. Bul jerde düñk etkizetin batırdıñ doğal tili emes, bïdiñ maydan qıl swıratın şeşen tili kerek.

Qorıqqanı – äkesin osı kisiniñ öltirgenin estigen sätte eki jigittiñ ün-tünsiz, sup-sur qalpında kerege basında ilwli turğan qılışqa tura jarmasıp, qınınan jalañ etkizip swırıp alwı. Bul sonda ajalımnıñ jetken tusı osı jer eken ğoy, degen oy sap ete tüskende ornınan atıp tura jazdağanı…

Batırlığı – sol qas-qağım sätte sol qorqınış sezimin, işki üreyin jeñe bilip, eşteñe elemegendey otıra bergeni. Bäri de birer sekönttik sättiñ işinde bolğan sezim arpalısınıñ üstinde äyeldiñ dawısı sañq etti:

- Ulım!- dedi ol.

Osı söz odan äri bwının bekitip, nığarlana otırwına jağday jasadı. Tönip kelgen ölim bultı seyilip jüre berdi. Turmambet “Ulım!” degen bir sözinen-aq äyeldiñ, yağnï özi sawdırlatıp qur süyegin äkelip otırğan Qara Baqınıñ qaralı zayıbınıñ ne aytarın birden uqtı.

- Ulım! – dedi ol, – äkeñniñ kegin alar orın bul jer emes, törimdi qanğa bılğama. Äkeñ özi izdep barıp qan maydanda qaza taptı. Nïetinen taptı. Kegin maydanda al!

Sonda Turmambet tömen etek äyeldikke salınıp şaşın julıp, betin tırnay tüsip, qolında qılışı jalañdağan ulına «neğıp otırsıñ, äkeñdi öltirgen qas jawıñnıñ basın julmay” dep zarlap jatıp almay, analıq aqıl aytwına tänti bolğan. Biz, erkekter, ör kökirektigimizge salınıp, näzik jandı äyel zatınıñ asıl qasïetterin tüsinbeydi ekenbiz ğoy, dep tüygen.

Bul kelse Qula elge qaşıp ketipti. Qus qanat tulpar bul jolı da qolına tüspedi…

Közi üñireygen, erni salpïğan, kirpigi äzer qïmıldaytın, işi qabısqan Qula Kögesem qudığınıñ basına kelip, awızdı astawğa salğan… Tas astawdan küñsigen kün ïsi şıqtı. Qudıqtıñ äykeline üñildi. Tanawğa dımqıl awa tïip, qulaqqa swdıñ sıñğırı estilgendey. Osınıñ özi onıñ boyın säl-päl tıñaytqanday.

Şıñırawdıñ so-o-naw tübinde bir närse jıltıraydı. Ol ömir, ol – när, biraq onı kim qawğalap tartıp alıp, astawğa sarıldatıp quymaq. Şıjığan şildeniñ aptabında bir tamşı swdıñ erinine tïmegenine, mine, on kün. El-jurtın añsağan qayran Qula, jerşil Qula… ajalınıñ jetip, däm-tuzınıñ bitken jeri osı bolar. Tört ayaqtınıñ suñqarı -Qula, bir kezde Qula tulpar ediñ, qazir Qula twlaqsıñ. Ïä, sonaw Xorezmniñ oyınan qwğınşılardı şañ qaptırıp, kölge qarğıp, üyrektey jüzip ötip, üstindegi swdı bir silkip jelip ketkensiñ.

Qasqa joldan Üstirt üstine bir-aq şıqqan soñ barıp, säl kidiris jasadıñ. Erkindikke şıqqanıñdı äbden sezgen soñ Üstirt topırağına armansız awnadıñ. Tört ayaqtı aspanğa köterip olay bir, bulay bir on ret astıñ. Turdıñ. Silkindiñ. Sosın mañday aldıñdağı jwsan, ïzen, ebelekterdi şalıp ottap, tağı jol şektiñ. Bir-eki künnen soñ şöldegeniñdi sezdiñ. Balwanïyazdıñ taqımında talay tap kelgen şımırawlardıñ birinen soñ birine soqtıñ. Birinde de el joq, bäri qonıs izdep alıp jaylawlarğa köşip ketken. Mınaw -Jañasw, mınaw – Tesiktam, mınaw – Üysin, mınaw – Uzın. Bäri ïesiz. Yapır-aw, qalıñ jurt qayda ketken. Balwanïyazdan ayırılğan xalıq bul öñirdi talaq qılğan ba?

Sw, sw, bir jutım sw! Biraq sw joq. Soñğı ümitiñ Kögesem edi. Buğan da jettiñ. Ol ümitiñ de üzildi. Şölden esiñ ketip qañğwırlap basın awğan jaqqa jüre berdiñ. Basqarıp kele jatqan basıñ emes, tek tört ayaq qïmıldaydı. Qay jerge keldiñ, belgisiz, bir kezde sürinip kettiñ de… sol jatqan jerden turmadıñ. Seni bul jerge jetelep kelgen tört ayağıñ emes, basıñ, zerdeñ, oy-sanañ eken. Öytkeni bayağı üstiñde Balwanïyaz batır oqqa uşqan jerge qulapsıñ.

Keyin elge kelgen soñ Qulanıñ elge kelip ölgen xabarın estigen Turmambet onı ït-qusqa jegizbey, sol jerge adamşa jerledi de, basın kesip alıp, Balwanïyaz batırdıñ beyitiniñ qasına aparıp kömdi… Söytip Qula atqa da twğan jerdiñ topırağı buyırıp, ïesiniñ janınan mäñgilikke orın tepti.

 XI

 …Atınan tüse sala qurdası Balwanïyazdıñ beyitin quşaqtap eñkildep jılağan Turmambet aqırı balaları men ağayındarına degenin istetti. Köş sol jerde erw bolğan soñ Turmambet te dünïeden ötti. Söytip, käri batır ömirden jas ketken qurdası Balwanïyazben, özi kezinde bir minwdi armandağan Qula attıñ qasına barıp mäñgilikke damıldadı…

utegenov-aAytwar Ötegenov, argymaq.kz

Avtordıñ “Swın qulın xïkayası” dastanın oqıñız

(Bastı swretke Ö.Jubanïyazovtıñ “Jolawşı” kartïnası paydalanıldı)

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>