ماملۇكتەردىڭ اتبەگىلىك ونەرى

Mamluks2

قىپشاقتان شىعىپ, ەگيپەت پەن سيرييانى بيلەگەن (1250-1382 جىلدار اراسىندا) ماملۇك سۇلتاندارى مەن بەكتەرى جىلقىنىڭ قادىرىن شىن مانىندە بىلگەن بيلەۋشىلەر. ولار جىلقى مالىنا مىلقاۋ حايۋان ەمەس, ماملۇكتىڭ اسكەري سەرىگى, سوعىس قۇرالى دەپ قاراعان. جات جەردەگى قىپشاق ۇستەمدىگى شاباندوز بەن سايگۇلىككە نەگىزدەلگەن جانە وسى ەكى فاكتوردان تۋىنداعان ابسوليۋتتىك بيلىك بولعاندىعى بەلگىلى.

ماملۇك زامانى تاريحشىلارىنىڭ ايتۋى بويىنشا, شاباندوزدىق – تەك قانا اتقا مىنۋ مەن اتقا شابا بىلۋ ەمەس, ات ۇستىندە ساداق اتىپ, نايزامەن تۇيرەپ, قىلىش سىلتەۋ, بالتامەن شابۋ, شوقپارمەن سوعۋ جانە قالقاندى شەبەر قولدانا الۋ ەدى. ماملۇك قىپشاقتار تاريح ساحناسىندا اسا شەبەر شاباندوز رەتىندە كورىنگەندە ولاردىڭ مىنگەن اتتارى قانداي ەدى دەگەن سۇراق وزدىگىنەن تۋىندايدى. ەندى وسىعان جاۋاپ بەرۋگە تىرىسىپ كورەيىك.

 ماملۇك تاقىمىندا تۋلاعان تۇركى تۇلپارلارى

 ماملۇك سۇلتاندارى بيلىك قۇرعان تاريحي كەزەڭ حريستيانداردىڭ قۇدىس (يەرۋساليم) قالاسىن الۋ, عايسا پايعامباردىڭ مازارىن قيراتۋعا باعىتتالعان, كەيىن «كرەست جورىقتارى» دەپ اتالعان, ەكى الەم اراسىنداعى ىمىراسىز كۇرەستىڭ تارازى باسى قىپشاق ماملۇكتەردىڭ جانقييارلىعى ارقاسىندا مۇسىلمانداردىڭ جاعىنا اۋا باستاعان ۋاقىت ەدى. كرەست جورىقتارىنىڭ رۋحاني ۇندەۋشىلەرى قاندىقول ريم پاپالارىنىڭ وزى ماملۇك كۇشىنىڭ ادامنان كەيىنگى نەگىزگى كومپونەنتەرىنىڭ بىرى – جىلقى ەكەندىگىن جەتە تۇسىندى. قارا تەڭىز ارقىلى قىپشاق دالاسىنان مىسىر مەن شامداعى ماملۇك يەلىكتەرىنە جىلقى وتكىزۋگە قاتاڭ تىيىم سالىندى. ال 1291 جىلى حاليل سۇلتان باستاعان قىپشاقتار جەرورتا تەڭىزى جاعالاۋىنداعى كرەسشىلەردىڭ ەڭ ىرى, سوڭعى بەكىنىستەرىنىڭ بىرى – اككا قالاسىن شابۋىلمەن العاندا بۇرىن ماملۇك مەملەكەتىمەن ساۋدا-ساتتىق جاساپ كەلگەن بارلىق حريستيان يەلىكتەرىنە ماملۇكتەرگە تەمىر, كۇكىرت, اعاش جانە سول كەزدەگى تاعى باسقا ستراتەگييالىق شيكىزاتتار مەن ماتەريالداردى ساتۋعا تىيىم سالۋمەن قاتار, قۇل مەن جىلقى وتكىزبەۋ جونىندە پارمەن بەرىپ, ريم پاپالارىنىڭ جان داۋىسى شىعادى.

جىلقى دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن قىپشاقتار ەگيپەت جەرىندە جۇرىپ, قول استارىندا بەلگىلى اسىل تۇقىمدى اراب جىلقىسى تۇرسا دا مىنىس اتىن سوناۋ دەشتى قىپشاقتان الدىرعان دەسەك, سەكەمشىل وقىرمان تاريحي فاكتىلەر كەلتىرمەگەن بۇرا تارتۋ, دالەلسىز دەپ سىناۋى مۇمكىن.

سوندىقتان, مۇسىلمان تاريحشىلارىنىڭ وسى ماسەلە جونىندە جازىپ قالدىرعاندارىنا جۇگىنسەك, جىلقى تاقىرىبىنىنىڭ ورتاعاسىرلىق اراب تىلدى مۇسىلمان جازبا ادەبيەتىندە جانە عىلىمىندا ەرەكشە ورىن العانىن كورەمىز. تەك ماملۇك داۋىرىندە جىلقى, ونىڭ تۇرلەرى, ونى باپتاپ, ەمدەۋ تۋرالى جازىلعان ارنايى شىعارمالاردىڭ سانى وننان اسادى. كوپتەگەن تاريحشىلار جاناما تۇردە جازسا دا بۇل تاقىرىپ جونىندە قالام تارتقان.

 «ارعىماققا كوپ مىندىم, ساداعا كەتسىن بۋداننان…»

 بۇل شىعارمالار ماملۇكتەر جىلقىنىڭ ۇش تۇرىن پايدالانعاندىعىن كورسەتەدى. ولار – اكديش دەپ اتالاتىن قىپشاق دالاسىنان اكەلىنگەن تۇركى جىلقىسى, يراب دەپ اتالاتىن حيدجاز, نەدجد, يەمەن, شام, يراك, ەگيپەت, بارقا جانە ماعريب ەلدەرىن مەكەندەگەن باداۋي تايپالارىنان اكەلىنەتىن اراب جىلقىسى. سونىمەن قاتار تۇرىك جىلقىسى مەن اراب جىلقىسىن بۋدانداستىرۋ ارقىلى الاتىن حادجين دەپ اتالاتىن جىلقى تۇرى.

تۇركى جىلقىسى جورعالىعى مەن الىس جولعا شىدامدىلىعى ۇشىن قۇرمەتتەلسە, اراب جىلقىسى جۇيرىكتىگىنە جانە تۇرقىنىڭ ادەمىلىگىنە قاراي باعالانعان. ال حادجين – تۇركى جىلقىسى مەن اراب جىلقىسىنىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن بويىنا سىڭىرگەن, بۋدانداستىرۋ جانە شاعىستىرۋ ارقىلى الىنعان سايگۇلىك, تۇلپار جىلقى. ايعىر تۇركى, بيە اراب بولسا, ونىڭ تۇقىمى – حادجين, ال اكەسى اراب, شەشەسى تۇركى جىلقىسى بولسا – مۋقريف دەپ اتالعان. تۇركى جانە اراب جىلقىسىن شاعىلىستىرۋ ارقىلى تول الۋ – تۇركى دالاسىندا بۇرىننان قولدانىلعان جانە ماملۇكتەر وزدەرىمەن نىل جاعاسىنا الا كەلگەن كونە ادىس. ايگىلى قازاق ارعىماقتارى وسى تاسىلمەن الىنعاندىعى بەلگىلى. جىلقى مالىن العاش قولعا ۇيرەتكەن دالا پەرزەنتتەرىنىڭ ۇرپاقتارى – قىپشاقتار جىلقى تاڭداۋ, باپتاۋ, ەمدەۋ ىسىنە ەرەكشە مان بەرگەن.

تۇركى جىلقىسىنىڭ تەڭدەسسىز قاسيەتتەرىنە اڭگىمە بولىپ وتىرعان زاماننان الدەقايدا بۇرىن ادىل باعاسى بەرىلىپ قويعانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. قىپشاق ماملۇكتەر مىسىردا بيلىككە كەلۋدەن 300 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن جاساعان اراب وقىمىستىسى ال-دجاحيز (775-868) تۇركى جىلقىسى تۋرالى: «الىس جولدا, قالجىراتاتىن تۇنگى جۇرىس, ۇزاق جورىقتار كەزىندە جەلىپ جۇرۋگە شىدامدىلىعى جاعىنان العاندا حاريدجيتتىڭ (ارابتىڭ – اۆت.) اتى تۇركى جىلقىسىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىندىگى وتە تاڭقالارلىق جايت. حاريدجيت ات ەمدەۋدى كەز كەلگەن ات مىنگەن ادامنان ارتىق بىلمەيدى, ال تۇركى كەز كەلگەن مال دارىگەرىنەن شەبەر جانە استىنداعى اتىنا وزى قالاعان قيمىلداردى جاساتا الادى», – دەپ كورسەتەدى.

تاريحشى ان-نۋايري (1333 جىلى ق.ب.): «تۇركى جىلقىسىنىڭ سۇيەگى ىرى, اراب جىلقىسىنىڭ سۇيەگى ودان اۋىر. تۇركى جىلقىسى شىدامدى, اراب جىلقىسى ودان جىلدام», – دەپ جازادى. سونىمەن قاتار, ماملۇك تاريحشىلارى تۇركى جىلقىسىنىڭ ەرەكشە جورعالىق قاسيەتىن اتاپ وتەدى.

سۇلتان بەيبارىس (1260-1275 جج. بيلىك قۇرعان) وسى بۋدانداستىرىلعان جىلقى تۇرىن قاتتى قادىرلەگەن. كاير مەن داماسك اراسىنداعى كۇنشىلىك جەرلەردى وسى سايگۇلىكتەرىمەن كەسىپ وتەتىن بەيبارىستىڭ ومىرىن ات ۇستىندە وتكىزگەن ۇلى بيلەۋشى ەكەندىگى بەلگىلى. وسى ورايدا سۇلتان قالاۋىننىڭ (1277-1290 جج. بيلىك قۇرعان) «اراب جىلقىسى ادەمىلىك ۇشىن» دەگەن سوزدەرى كوپ نارسەنى اڭعارتادى.

Khairat Sakiقايرات ساكي, argymaq.kz (جالعاسى بار)

«ماملۇكتەر» كىتابىنان ىقشامدالىپ الىندى

دوباۆيت كوممەنتاريي

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *

Please Do the Math      
 

موجنو يسپولزوۆات سلەدۋيۋششيە HTML-تەگي ي اتريبۋتى: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>