Mämlükterdiñ atbegilik öneri

Mamluks2

Qıpşaqtan şığıp, Egïpet pen Sïrïyanı bïlegen (1250-1382 jıldar arasında) mämlük sultandarı men bekteri jılqınıñ qadirin şın mäninde bilgen bïlewşiler. Olar jılqı malına mılqaw xaywan emes, mämlüktiñ äskerï serigi, soğıs quralı dep qarağan. Jat jerdegi qıpşaq üstemdigi şabandoz ben säygülikke negizdelgen jäne osı eki faktordan twındağan absolyuttik bïlik bolğandığı belgili.

Mämlük zamanı tarïxşılarınıñ aytwı boyınşa, şabandozdıq – tek qana atqa minw men atqa şaba bilw emes, at üstinde sadaq atıp, nayzamen tüyrep, qılış siltew, baltamen şabw, şoqparmen soğw jäne qalqandı şeber qoldana alw edi. Mämlük qıpşaqtar tarïx saxnasında asa şeber şabandoz retinde köringende olardıñ mingen attarı qanday edi degen suraq özdiginen twındaydı. Endi osığan jawap berwge tırısıp köreyik.

 Mämlük taqımında twlağan türki tulparları

 Mämlük sultandarı bïlik qurğan tarïxï kezeñ xrïstïandardıñ Qudıs (Ïerwsalïm) qalasın alw, Ğaysa payğambardıñ mazarın qïratwğa bağıttalğan, keyin «krest jorıqtarı» dep atalğan, eki älem arasındağı ımırasız kürestiñ tarazı bası qıpşaq mämlükterdiñ janqïyarlığı arqasında musılmandardıñ jağına awa bastağan waqıt edi. Krest jorıqtarınıñ rwxanï ündewşileri qandıqol Rïm papalarınıñ özi mämlük küşiniñ adamnan keyingi negizgi komponenteriniñ biri – jılqı ekendigin jete tüsindi. Qara teñiz arqılı Qıpşaq dalasınan Mısır men Şamdağı mämlük ïelikterine jılqı ötkizwge qatañ tıyım salındı. Al 1291 jılı Xalïl sultan bastağan qıpşaqtar Jerorta teñizi jağalawındağı kresşilerdiñ eñ iri, soñğı bekinisteriniñ biri – Akka qalasın şabwılmen alğanda burın mämlük memleketimen sawda-sattıq jasap kelgen barlıq xrïstïan ïelikterine mämlükterge temir, kükirt, ağaş jäne sol kezdegi tağı basqa strategïyalıq şïkizattar men materïaldardı satwğa tıyım salwmen qatar, qul men jılqı ötkizbew jöninde pärmen berip, Rïm papalarınıñ jan dawısı şığadı.

Jılqı dese işken asın jerge qoyatın qıpşaqtar Egïpet jerinde jürip, qol astarında belgili asıl tuqımdı arab jılqısı tursa da minis atın sonaw Deşti Qıpşaqtan aldırğan desek, sekemşil oqırman tarïxï faktiler keltirmegen bura tartw, dälelsiz dep sınawı mümkin.

Sondıqtan, musılman tarïxşılarınıñ osı mäsele jöninde jazıp qaldırğandarına jüginsek, jılqı taqırıbınınıñ ortağasırlıq arab tildi musılman jazba ädebïetinde jäne ğılımında erekşe orın alğanın köremiz. Tek mämlük däwirinde jılqı, onıñ türleri, onı baptap, emdew twralı jazılğan arnayı şığarmalardıñ sanı onnan asadı. Köptegen tarïxşılar janama türde jazsa da bul taqırıp jöninde qalam tartqan.

 «Arğımaqqa köp mindim, sadağa ketsin bwdannan…»

 Bul şığarmalar mämlükter jılqınıñ üş türin paydalanğandığın körsetedi. Olar – akdïş dep atalatın Qıpşaq dalasınan äkelingen türki jılqısı, ïrab dep atalatın Xïdjaz, Nedjd, Yemen, Şam, Ïrak, Egïpet, Barqa jäne Mağrïb elderin mekendegen bädäwï taypalarınan äkelinetin arab jılqısı. Sonımen qatar türik jılqısı men arab jılqısın bwdandastırw arqılı alatın xadjïn dep atalatın jılqı türi.

Türki jılqısı jorğalığı men alıs jolğa şıdamdılığı üşin qurmettelse, arab jılqısı jüyriktigine jäne turqınıñ ädemiligine qaray bağalanğan. Al xadjïn – türki jılqısı men arab jılqısınıñ jaqsı qasïetterin boyına siñirgen, bwdandastırw jäne şağıstırw arqılı alınğan säygülik, tulpar jılqı. Ayğır türki, bïe arab bolsa, onıñ tuqımı – xadjïn, al äkesi arab, şeşesi türki jılqısı bolsa – mwqrïf dep atalğan. Türki jäne arab jılqısın şağılıstırw arqılı töl alw – Türki dalasında burınnan qoldanılğan jäne mämlükter özderimen Nil jağasına ala kelgen köne ädis. Äygili qazaq arğımaqtarı osı täsilmen alınğandığı belgili. Jılqı malın alğaş qolğa üyretken Dala perzentteriniñ urpaqtarı – qıpşaqtar jılqı tañdaw, baptaw, emdew isine erekşe män bergen.

Türki jılqısınıñ teñdessiz qasïetterine äñgime bolıp otırğan zamannan äldeqayda burın ädil bağası berilip qoyğanın ayta ketwimiz kerek. Qıpşaq mämlükter Mısırda bïlikke kelwden 300 jıldan astam waqıt burın jasağan arab oqımıstısı äl-Djaxïz (775-868) türki jılqısı twralı: «Alıs jolda, qaljıratatın tüngi jüris, uzaq jorıqtar kezinde jelip jürwge şıdamdılığı jağınan alğanda xarïdjïttiñ (arabtıñ – avt.) atı türki jılqısımen salıstırwğa kelmeytindigi öte tañqalarlıq jayt. Xarïdjït at emdewdi kez kelgen at mingen adamnan artıq bilmeydi, al türki kez kelgen mal därigerinen şeber jäne astındağı atına özi qalağan qïmıldardı jasata aladı», – dep körsetedi.

Tarïxşı an-Nwayrï (1333 jılı q.b.): «Türki jılqısınıñ süyegi iri, arab jılqısınıñ süyegi odan awır. Türki jılqısı şıdamdı, arab jılqısı odan jıldam», – dep jazadı. Sonımen qatar, mämlük tarïxşıları türki jılqısınıñ erekşe jorğalıq qasïetin atap ötedi.

Sultan Beybarıs (1260-1275 jj. bïlik qurğan) osı bwdandastırılğan jılqı türın qattı qadirlegen. Kaïr men Damask arasındağı künşilik jerlerdi osı säygülikterimen kesip ötetin Beybarıstıñ ömirin at üstinde ötkizgen ulı bïlewşi ekendigi belgili. Osı orayda sultan Qalawınnıñ (1277-1290 jj. bïlik qurğan) «arab jılqısı ädemilik üşin» degen sözderi köp närseni añğartadı.

Khairat SakiQayrat Säkï, argymaq.kz (Jalğası bar)

«Mämlükter» kitabınan ıqşamdalıp alındı

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>