Raxat Jaqsıbay: Ulttıq sporttı nasïxattaw üşin çempïonat erejesine özgertw engizdik

Rakhat Zhaqsybay

Säwirdiñ 15-22 aralığında Almatıda alğaş ret Ulttıq sport türlerinen I Aşıq Azïya çempïonatı ötedi. At sportınan jastar arasında tuñğış ret uyımdastırılıp otırğan dübirli doda Tuñğış Prezïdenttiñ «Ulı dalanıñ jeti qırı» maqalasında aytılğan «Atqa minw mädenïetin» damıtw men «Jastar jılın» qoldaw maqsatında qolğa alınıp otır.

Atalğan bäsekege qazirgi dayındıq, qanşa el, qanşa sportşı qatısatını jaylı QR Ulttıq sport qawımdastığınıñ atqarwşı dïrektorı Raxat Jaqsıbaymen bir-eki awız äñgimelesken edik.

- Äñgimeni aldağı çempïonattan bastayıqşı. Qanşa el qatıswğa nïet bildirip otır?

- Äweli bul çempïonattı nege tuñğış dep otırmız? Sebebi buğan deyin elimizde ötken xalıqaralıq çempïonattardıñ barlığı, Älem çempïonatı bolsın, Azlïya çempïonatı bolsın – eresekter arasında ötip kelgen. Bïıl Elbasımız özi atap körsetken «Jastar jılı» ayasında uyımdastırıldı jäne elimizde alğaş ret ötpek. Sol sebepti de tuñğış çempïonat bolıp otır.

Negizgi ereje boyınşa 18 ben 21 jas aralığındağı jastarımız qatısadı. Degenmen alğaşqı çempïonat bolğandıqtan biz bul erejege säl özgeris engizdik. Yağnï, şetelden keletin komanda müşelerine 25 jasqa deyin qatıswğa ruqsat berdik. Sebebi özge elderde bizdiñ ulttıq sport däl bizdegidey damï qoyğan joq. Jäne bizdegidey qalıptasqan jastar quraması da joq. Sondıqtan da biz olarğa jeñildik jasap otırmız.

- Bizdiñ qurama da 25-ke deyin be?

- Joq. Bizdiñ qurama sol 18 ben 21. Ärïne, bizdiñ jigitterge oñay bolması anıq. Bir sözben aytqanda, şarşı alañda özderinen 2-3 jas ülken azamattarmen sınğa tüsedi.

Biz öz sportşılarımızğa qïın bolsa da, osılay jasaw kerek dep şeştik. Sebebi munday jeñildikter olïmpïadalıq sport türlerinde de boladı, qatıswşı elde sol sport türiniñ az da bolsa nasïxattalwına, damwına septigin tïgizw üşin.

Jospar boyınşa 8-9 elden sportşılar keledi. Negizi «Kökpar», «Awdarıspaq», «Teñge ilw» jäne «Jambı atw» qatarlı tört sport türinen sayıs ötedi ğoy. Osınıñ işinde «Jambı atwdıñ» sportşıları säl basqaşa erejemen oynawları mümkin, al qalğan üşewinde negizgi quramalar birdey. Qazirgi kezde Taraz qalasında el quraması oqw-jattığw ötkizip jatır.

- Aytpaqşı, bul çempïonatqa Qırğızstan qatısa ma?

- Jaqında Qırğızstan «Kök böri» federacïyasınıñ quramında özgerister boldı. Basşısı awıstı degendey. Jaña kelgen qurammen kelissözder jürgizilgen. Sol boyınşa olar bul çempïonatqa özderiniñ jastar quramasın jiberetindikterin ayttı. Degenmen äzirge resmï ötiniş jibergen joq, kütip otırmız.

- Çempïonattıñ jülde qorı jaylı ayta ketseñiz?

- Däl qazirgi sätte naqtılanıp jatır. Alayda, jalpı jülde qorı 15 mln teñgeden kem bolmaydı.

- Alğaşqı Jastar çempïonatı tört sport türinen ğana ötedi eken. Nege basqa türlerin de qospdıñızdar? Mısalı at bäygesi de bizdiñ ulttıq oyınımız ğoy.

- Ïä, durıs aytasız. Biz ulttıq sporttıñ negizgi türi dep – kökpar, awdarıspaq, teñge ilw jäne jambı atwdı erekşelep alıp otırmız. Al bäygege keler bolsaq, atalğan tört türli sportqa qarağanda özindik artıqşılığı bar. Mısalı, alañı da, dayındığı da basqaşa. Öziñiz biletindey, biz ärbir sport türine basşılıq bekitip, jeke federacïya retinde damıtwğa küş salıp kelemiz. Soğan oray, Bäyge federacïyasında özindik jeke bir bağdarlama jasalıp jatır.

Sonımen birge, ötken jılı «eki jılda bir ret ötkizemiz» degen «Altın tulpar» alaman bäygesi, qaşıqtıqtardı rettew, atqa da adamğa da qïındıq twdırmaytın tetigin tabw qatarlı jumıstar jürgizilwde. Onımen Bäyge federacïyası aynalısıp jatır.

- «Qaşıqtıqtardı rettew mäselesi qaralıp jatır» deysiz ğoy, ötkende 130 şaqırımğa alaman ötti, aldağı mawsım ayında 140 şaqırımğa alaman ötedi degen äñgime bar. Al Ulttıq sporttıñ osı alıs qaşıqtıqqa alaman ötkizwge degen ustanımı qanday?

- Ulttıq sport qawımdastığı belgilegen negizgi eñ uzaq qaşıqtıq – 51 şaqırım. Bul qaşıqtıq negizsiz de emes. Tarïxtağı äygili Qulagerdiñ bäygege şapqan mejesi. Al älemde alısqa atpen «jürip ötw» degen sayıs bar. Ondağı erejege say ärbir 30-40 şaqırım sayın üzilis jarïyalanıp, attıñ densawlığın, tınısın, şabandozdıñ jağdayın tekseredi. Osınday baqılawdan ötken soñ ğana at sayıstı jalğastıradı. Eger at sayıstı jalğastıra almaytın bolsa, birden jarıs jolınan şığarıladı. Munday jarıstar 2-den 5 künge deyin jalğaswı mümkin. Al ötken 130 şaqırımdıq alamannan xabardarmız, biraq onı uyımdastırwğa bizdiñ qatısımız bolğan joq. Jeke azamattardıñ bastamasımen ötti.

Qalay degenmen de, uzaq qaşıqtıqtağı jarıs ötkizwdi alğa qoyatın bolsaq, ülken dayındıq kerek. At baptawdan bölek, uyımdastırw jumıstarı. Attardı tekserw, şabandozdıñ qawipsizdigin qamtamasız etw, t.b. Soğan qarap otırıp, däl qazirgi sätte bizge uzaq qaşıqtıqta alaman ötkizwge äli de dayındıq kerek sekildi.

- Endeşe äñgimeni Ulttıq sport qawımdastığınıñ jumısına qaray bağıttasaq. Osı çempïonattan soñ ile-şala xalıqaralıq «Étnosport forwmı» ötedi. Onda qanday mäseleler qozğaladı?

- Bul jolğı «Étnosport forwmı» Bükilälemdik Étnosport konfederacïyası uyımnıñ ayasında ötedi. Bizdiñ Ulttıq sport qawımdastığı osı uyımğa müşe.

Älemniñ 50-den astam eline şaqırw jiberilgen. Sonıñ işinde 30-ğa jwıq elden 200-ge tarta ökil keledi. Olardıñ qatarında YuNESKO ökilderi, mïnïstrler, sport salasınıñ basşıları, ulttıq sport federacïyalarınıñ ökilderi, jattıqtırwşılar, t.b. ulttıq sportqa, étnosportqa qatısı bar älemdik tulğalar bar.

Buğan deyin ötken jılı däl osınday forwm Türkïyada ötken bolatın. Sol jïınnıñ şeşimi boyınşa ekinşi forwm Qazaqstanda ötetini belgilengen.

Bul jolğı forwmnıñ negizgi taqırıptarı – 2021 jılı elimizde ötetin Bükilälemdik étnooyındarına dayındıq jumıstarı; 2020 jılı Türkïyada ötetin Köşpendiler oyındarına qatıstı Türkïya tarapınıñ talqılawı ötedi. Budan bölek, ulttıq sporttıñ erejelerin xalıqaralıq talapqa say standarttaw, memleket pen ulttıq sport arasındağı qarım-qatınas, t.b. mäseleler qaralatın boladı.

Tağı bir ayta keter mäsele, qazir biz söz etip otırğan Azïya çempïonatınıñ soñğı fïnaldıq oyındarına forwm qonaqtarı arnayı kelip qatısadı. Mundağı maqsat – qazaqtıñ ulttıq oyındarın özge elder de tanıp bilip, körsin degen nïet.

- Forwmda 2021 jılı elimizde ötetin Bükilälemdik étnooyındar twralı mäsele qaralatının ayttıñız. Naqtıraq toqtalsañız?

- Forwm negizinen 21-22 säwir künderi ötedi. Osı jerde biz 2021 jılı Qazaqstanda ötetin Bükilälemdik étnooyındar qanday formatta ötedi jäne qanşa sportşı qatısadı, qanşalıqtı awqımdı boladı, qanşa sport türi qatısadı, t.b. qatarlı mäselelerge naqtı jawap ala qoymaspız. Degenmen, bul jolı étnooyındar festïvaliniñ negizgi nobayı anıqtaladı.

Forwmnıñ ötwine de, çempïonatqa da Almatı qalası men Almatı oblısınıñ äkimdigi erekşe qoldaw bildirip otır. Bul üşin atalğan äkimdikterge ayrıqşa alğıs bildiremiz. Munan bölek, bizdiñ ulttıq dünïemizdiñ däriptelwine TIKA uyımı da jan-jaqtı qoldaw bildirip keledi. Osı jolğı şaralarda da bul uyım qatardan qalmaytının jetkizdi. Olarğa da ayrıqşa alğısımızdı aytamız. Ärïne, «Samurıq-Qazına» bas seriktesimiz.

- Bïılğı jıl Ulttıq sport uyımdastıratın negizgi jarıstardı atap ötseñiz.

- Eñ kölemdi şaralarımızdıñ biri – osı 15-22 säwirde ötetin Jastar çempïonatı.

Sonımen qatar, jılda ötkizip kele jatqan «Altın jebe» twrnïrin bïıl alğaş ret Älem çempïonatı retinde ötkizwdi josparlap otırmız. Buğan deyin «At üstinde sadaq atw» xalıqaralıq federacïyasımen memorandwmğa qol qoyğanbız. Sonıñ negizinde qazaqtıñ jambı atw oyını Afrïkadağı, Koreyadağı jäne aldağı waqıtta Vengrïyadağı sayıstarğa qosıladı. Qazirdiñ özinde Oñtüstik Afrïka men Koreyada ötetin jarıstardıñ bağdarlamasına qosıldı.

Budan bölek, ulttıq sportımızdı nasïxattaw maqsatında «Juldızdı kökpar» sayısın jäne dästürli sadaq atw oyınınan türli sala mamandarı arasında şağın twrnïrler uyımdastırwdı közdep otırmız.

Sonımen qatar, dästürli «Altın tulpar» alaman bäygesi bïıl jıldağı waqıtında, küzde ötetin boladı.

- «Astana juldızı» twrnïrine de birneşe jıldan beri at salısıp kelesizder. Bïıl da bola ma?

- Ïä, 2017 jılı Astana küni qarsañında «ÉKSPO-2017» kwbogı ötti, al bıltır Elordamızdıñ 20 jıldığına oray kwbok ötti. Astana kwbogı Ulttıq sport uyımdastırğan «Qazaqstan çempïonatımen» qatar keldi. Bïıl da biz Nur-Sultan qalası äkimdigimen birlesken jobalardı jüzege asırwğa dayınbız. Qazir osı mäsele boyınşa jumıstar jürgizilip jatır. Mısalı, «Altın jebe» twrnïriniñ bïılğı alğaşqı Älem çempïonatı bolıp özgergen sayısı osı qala küni qarsañında ötetin boladı. Budan bölek, «Juldızdı kökpar» men «Alıptar ayqası» dep atalatın awdarıspaqşılar arasında bir twrnïr ötkizemiz be degen jospar bar.

- Osı orayda, köpten tüytkildi bolıp kelgen bir mäseleni bilgim keledi. Qırğız ağayındarmen aradağı kökpar erejesine qatıstı dawğa nükte qoyıldı ma?

- 14 aqpan küni Elordada eki jïın qatar ötken bolatın. Biri – Xalqaralıq «Kök böri» federacïyasınıñ otırısı bolsa, ekinşisi – Bükilälemdik «Kökpar» qawımdastığınıñ konferencïyası. Ärtürli sebeptermen Qırğızstan ökilderi bul jïındarğa kelmedi. Degenmen, barlıq xalıqaralıq talapqa say, qatıswşı elder kökpar oynınıñ Xalıqaralıq erejesine dawıs berdi. Jäne basım dawıspen ereje bekitildi. Aldağı waqıtta xalıqaralıq jarıstardıñ barlığı osı ereje boyınşa ötetin boladı.

Osı jerde bir jağdaydı erekşe eskertkim keledi!

Kökpar boyınşa bekitilgen Xalıqaralıq ereje eşqanday memlekettiñ işki oynına aralaspaydı. Qırğız – kökbörisin, özbek – wlaq tartışın, täjik – bwzaqşısın özderiniñ işki erejelerine, dästürli oyın tärtibine say tarta bersin, tek Xalıqaralıq deñgeyde oynalatın kök böri bolsın, wlaqşı, bwzaqşı, kökpar bolsın, barlığı bir ejemen – Xalıqaralıq kökpar erejesimen oynasın deymiz. Yağnï, qabıldanğan şeşim, tek xalıqaralıq deñgeydegi twrnïrlerge, çempïonattarğa ğana qatıstı. Tağı qaytalap aytamın jäne Ulttıq sport qawımdastığınıñ atqarwşı dïrektorı retinde resmï xabarlağım keledi, biz eşqanday ulttıñ, bwzaqşısına, wlaq tartışına, kök börisine, kökparına aralaspaymız. Bizdiñ şeşim xalıqaralıq därejedegi oyındarda ğana qoldanıladı.

- Özbekstanda ötetin kökpardan ekinşi Älem çempïonatına Qırğızstan qatısa ma?

- Jaña joğarıda Qırğızstan «Kök böri» federacïyasınıñ basşısı awısqanın ayttıq. Ol öz qızmetine kirisken sättegi alğaşqı mälimdemesinde: «Biz xalıqaralıq deñgeydegi birde-bir jarıstan tıs qalmawımız kerek. Özimizdiñ mıqtılığımızdı sol jarıstarğa qatısıp däleldeymiz» – degen bolatın. Sondıqtan da olar Älem çempïonatına keledi degen oydamız.

- Äñgimeñizge raxmet!

Erzhan ZhaubaiErjan Jawbay, argymaq.kz

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>