جاراسباي سۇلەيمەنوۆ. الا بيەنىڭ الەگى

ala bye

(اڭگىمە)

 كەشكە جۇمىستان ورالعان بەتىم ەدى, الدىمنان نەمەرەم باتىرحان جۇگىرە شىعىپ:

– اتا, الا بيە جوق, – دەدى.

– تور بيە مەن كۇرەڭ ۇيدە مە؟

– يا, ولاردى جاڭا عانا اكەلىپ قامادىم. الا بيەنى ىزدەپ بارماعان جەرىم جوق, وسى ماڭايدا بولسا كوزىمە شالىنار ەدى…

الا بيە بىر عانا قۇلىنداعان جاس مال, كوكتەمدە ەسىلدىڭ ار جاعىنداعى لەدەنەۆو سەلوسىنان گەرمانيياعا كوشكەلى جاتقان بىر نەمىستەن ساتىپ الىپ ەدىم. وزى تورى بولسا دا وڭ جاق بۇيىرىندەگى اق تاڭباسىنا قاراپ الا بيە دەپ اتاپ كەتكەمىز. ونىڭ ۇستىنە تورت اياعى تۇياقتان جىلىنشىككە دەيىن اق. ۇنەمى تۇساۋلى جۇرەتىن. «قايدا كەتۋى مۇمكىن؟ باسقا بىر ۇيىرگە قوسىلماسا؟»

سول كۇنى جەل تەرىسكەيدەن سوعىپ, ەكى كەشتىڭ اراسىندا قارا داۋىل كوتەرىلمەسى بار ما. «تاڭەرتەڭ وزى بىر جەردەن شىعار» دەپ ىزدەي قويمادىق.

سودان الا بيە كەلەسى كۇنى دە, ودان ارعى كۇندەرى دە قاراسىن كورسەتە قويمادى. كورشىمىز بولاتتىڭ تورى بايتالى دا جوق بولىپ شىقتى.

– بىزدىكى قۇلىنىنان قولعا ۇيرەنگەن مال ەدى, كۇندە كەشكە ۇيگە وزى كەلەتىن, بىرەۋ ايداپ اكەتپەسە جارادى, – دەپ بولات كۇدىگىن جاسىرماعان.

مەندە ۋاج جوق. ويتكەنى, الا بيە سىرمىنەز مال ەمەس. اكەلگەننەن بەرى ەكى بيەنىڭ سوڭىندا جۇرەتىن. «قايدا كەتۋى مۇمكىن؟ الدە, جىلقى مالى ۇيرەنگەن جەرىن ۇمىتپايدى دەۋشى ەدى, لەدەنەۆوسىنا تارتتى ما ەكەن؟» وسى ويمەن ەلۋ شاقىرىم جەردەگى لەدەنەۆوعا بارىپ, جىلقىشىلارمەن سويلەسىپ, تۇرعىنداردان سۇراستىرىپ جارتى كۇنىمدى وتكىزدىم. «كوردىم» دەگەن بىر جان جوق.

قالانىڭ دال ىرگەسىندەگى بىز تۇراتىن وزەرنىيدى ەسىل وراپ وتەدى. دەمەك, وز بەتىمەن كەتكەن مال سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي عانا بەتتەيدى.

«تابىلىپ قالار» دەگەن ۇمىتپەن العاشىندا ەشكىمدى دۇرلىكتىرە قويماپ ەدىك,تىپتى بولماعان سوڭ اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمىنە حابارلادىق. ونداعىلار وتىنىشىمىزدى الىپ قالدى.

«ولارعا سەنبەڭدەر, جاي دا جۇمىستارى باستان اسىپ جاتىر». جاناشىرلاردىڭ وسى سوزدەرىنىڭ دە جانى بار-اۋ دەپ ويلادىق. ويتكەنى, تەلەديداردى ىسكە قوسساڭ بولدى, كۇندە ەستيتىنىڭ اتىس-شابىس, ۇرلىق. بولىمدەگى ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا قىزمەتكەر سەنىڭ بيەڭدى ىزدەي مە, سولارمەن كۇرەسە مە؟! ولاردى دا تۇسىنۋگە بولادى. اقىرى, نە كەرەك, جۇمىستان سۇرانىپ, بيەمدى وزىم ىزدەۋگە بەكىندىم. ادال اقى, ماڭداي تەرمەن كەلگەن مال عوي. ونىڭ ۇستىنە «بالەنشەنىڭ بيەسىن ۇيىنىڭ ىرگەسىنەن اۋزىن اڭقيتىپ الىپ كەتىپتى» دەگەن الىپ-قاشپا سوزدەردەن كەيىن نامىسىم دا قايناپ كەتتى.

كەش بولسا «تيسە تەرەككە, تيمەسە بۇتاققا» دەگەندەي تانىستارعا تەلەفون شالامىن. حابار جوق. تىپتى بىرازدان كەيىن الا بيە جوعالعالى نەشە كۇن وتكەنىنەن دە جاڭىلا باستادىم.

وسىلاي دەل-سال بولىپ جۇرگەنىمدە قۇقىق قورعاۋ ورگانىندا ىستەيتىن بىر تانىسىم:

– كەشەگى مالىمەتتە جۇر. رەسەيدەن ۇرلانعان بەس جىلقىمەن بەرى وتپەك بولعان ۇش جىگىتتىڭ ەكەۋى ۇستالىپ, بىرەۋى قاشىپ كەتىپتى, – دەدى.

– قاي اۋىلدىڭ جىگىتتەرى ەكەن؟

– ۇشقۇدىقتىكى.

ۇشقۇدىق بىزدىڭ وزەرنىيدان توتەسىنەن جيىرما-اق شاقىرىم. بۇرىن بىر-ەكى رەت بولعانىم بار, شاعىن عانا اۋىل. «انا جاقتان جولى بولماعان سوڭ, كوزىنە بىرىنشى ىلىككەن مەنىڭ بيەمدى مىنىپ كەتۋى مۇمكىن-اۋ» دەگەن وي ساپ ەتە تۇستى دە, ۇشقۇدىققا تارتايىن. رەسەي شەكاراشىلارىنا ۇستاتپاي كەتكەن جىگىتتىڭ اتى-جونىن بىلىپ العام. ۇشقۇدىققا كىرە بەرە كوشەدە كەزدەسكەن جاسى الپىستار شاماسىنداعى ەر ادامنان اسحات مالىكوۆتى قايدان جولىقتىرۋعا بولار ەكەن دەپ سۇرادىم.

– سونىمەن بىر اپتادان بەرى كورگەم جوق, – دەدى ول. سوسىن شەگىر كوزدەرىن ماعان قاداپ:

– نەمەنە, جىلقىڭىز جوعالدى ما, – دەدى.

قۋانىپ كەتتىم. «اداسىپ وسى اۋىلعا كەلىپ قالعان عوي» دەگەن ويمەن بەلگىلەرىن ايتا باستادىم.

– تورى بيە, وڭ جاق بۇيىرىندە اق تاڭباسى بار, كۇيلى. سىزدىڭ اۋىلدىڭ جىلقىسىنا قوسىلماسىن؟!

– جوق, ونداي جىلقى كورگەم جوق. ىزدەپ جۇرگەن ادامىڭ وسى ماڭايدى قان قاقساتقان ناعىز بارىمتاشى. سوسىن سۇراپ جاتقانىم عوي. ول وزى مەنىڭ تۋعان جيەنىم. اكە-شەشەسى مىنا ۇيدە تۇرادى.

ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى كەمپىر-شال ديۆاننىڭ ۇستىندە وتىر ەكەن. اماندىق-ساۋلىقتان كەيىن بالالارىنىڭ قايدا ەكەنىن سۇرادىم.

– سونى وزىمىز دە بىلە الماي وتىرمىز. بىر اپتا بۇرىن قالاداعى اپاسىنا بارىپ كەلەم دەپ كەتىپ ەدى, الى جوق.

قارتتاردى تەككە شوشىتپايىن دەپ نە جۇمىسپەن جۇرگەنىمدى ايتپادىم. تەك كەتەردە قالاداعى قىزدارىنىڭ قايدا تۇراتىنىن سۇراپ الدىم.

سالىپ ۇرىپ قالاعا كەلسەم, مەن ىزدەگەن اسحات مۇندا دا جوق ەكەن.

– بولعان, قازىر وزەرنىيدا ناعاشىم ۇيىندە, – دەدى اپاسى.

– وزەرنىيدا؟! مىنا ىرگەدەگى وزەرنىيدا ما؟

– يا, يا.

– مەن سوندا تۇرامىن عوي, ناعاشىسى كىم ەدى؟

– بەيسەنباەۆ مىرزاش, دۇكەننىڭ قاسىندا تۇرادى.

– ە, بىلەم, بىلەم.

جاسى وتىزدار شاماسىنداعى تالدىرماشتاۋ كەلگەن جىگىت ەسىك الدىندا جۇر ەكەن. «سىزدىڭ ۇيدە اسحات بار ما؟» – دەپ ەدىم, «اسحات – مەن بولامىن», – دەدى.

– ەندەشە, سەنىمەن اڭگىمە بار.

– ايتا بەرىڭىز.

– بىرنەشە كۇن بولدى بىر بيەم جوعالىپ سەرگەلدەڭگە تۇسىپ جۇرمىن.

– ونى مەنەن نەگە سۇرايسىز؟

– مۇمكىن, كورگەن شىعارسىڭ, كورمەسەڭ كورگەندەردى بىلەتىن شىعارسىڭ؟

–كورگەن جوقپىن, وزىمنىڭ وسى اۋىلعا كەلگەنىم جاڭا.

اسحاتىم كىسىگە تۋرا قاراماي سويلەيدى ەكەن. سەكەم الىپ قالدىم. «داۋ دە بولسا, وسىنىڭ قولىنان كەلىپ وتىر. بىراق, ارى قاراي قىسۋعا دالەل جوق». «بالا, ويلانسايشى» دەپ كەتىپ قالدىم.

كەيىن مىرزاشپەن كورشى تۇراتىن, ايەلى مەكتەپتە مەنىڭ جولداسىممەن بىرگە ىستەيتىن سارسەننەن سىر تارتىپ ەدىم. «ول بالا وسىندا بىر اپتادان بەرى جۇر. بىر كەلەدى, بىر كەتەدى», – دەدى.

«ۇرى – اسحات!» وسى بىر-ەكى سوز ميىما شەگەلەندى دە قالدى. ايتپەسە, ول «بۇگىن عانا كەلدىم» دەپ وزىنىڭ وسى اۋىلدا بىر اپتادان بەرى جۇرگەنىن نەگە جاسىرادى؟ سول بىرەۋگە شىعارىپ بەردى, بولماسا وسى ماڭايدا بىر جەرگە تىعىپ قويىپ وتىر.

مۇندايدا اقىل ايتاتىندار كوبەيىپ كەتەدى عوي. بىرەۋلەرى: «اندا كەتۋى مۇمكىن, مىندا كەتۋى مۇمكىن» دەسە, ەندى بىرەۋلەرى: «ەندى اۋرە بولما, ول كەتكەن جىلقى» دەپ جىگەرىمدى قۇم قىلادى. سەكسەن مىڭ تەڭگەگە ساتىپ العان سەمىز بيەدەن ايىرىلۋ وڭاي ما, تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن ماشينادان تۇسۋ جوق. بىرازدان كەيىن ايەلىم ۇرسا باستادى: «تاستا, قوي ەندى, سوعان عانا قاراپ وتىرعامىز جوق قوي. ساداقا, بالالار امان بولسىن».

مىرس ەتىپ كۇلىپ جىبەردىم.

– نەمەنەگە جەتىسىپ كۇلەسىڭ؟!

– جاي, ەرتەرەكتە بولعان بىر وقيعا ەسىمە تۇسىپ كەتكەنى. انا وزىمىزدىڭ توكەننىڭ سەيىت دەگەن اتاسى وسى ومىرگە اتى شىققان اڭشى بولىپتى. يت ۇستاپ, قۇس سالادى ەكەن. بىردە قىستىگۇنى سول كىسىنىڭ بىر كەرەمەت يتىن بىر ۇيىر قاسقىر تالاپ, جەپ قويىپتى. سودان الگى شال كادىمگىدەي وكىرىپ جىلاسا كەرەك. سەن سيياقتى كەمپىرى «بالالار امان بولسىن, يت تابىلار» دەپ جۇباتسا, «وي, اتاڭنىڭ اۋزىن بالەن قىلايىن, بالالاردى ايتتى عوي, قايران, قۇتجولىم-اي!» دەپ بوي بەرمەيدى دەيدى. جىلقى تابىلار, بالالار امان بولسىن. بىراق, سونى بالالارىمنىڭ اۋزىنان جىرىپ اكەتكەن ادام, دال قازىر كۇلىپ وتىر عوي. ىزدەمەي بولمايدى. تاپپاسام, وكىنىشى كەتپەيدى.

– ىزدە, ىزدە…

وستىپ ايەلىممەن تاجىكەلەسىپ وتىرعاندا اۋىلداعى اقساقالداردىڭ بىرى –بالتەكەڭ كەلە قالماسى بار ما.

– نەمەنە, قادىرجان, بيەڭ جوعالدى دەي مە؟

– بىر اپتادان استى, بارماعان جەرىم جوق. تابا الماي جاتىرمىز.

– جاس مال ما ەدى؟

– جاس, بىر-اق رەت قۇلىنداعان.

– وندا ول وسى ماڭايدا, ەشقايدا كەتپەيدى. مىنا ەسىلدىڭ بويىنداعى جىڭعىلداردىڭ ىشىندە شىعار. جەر وت, سۋى قاسىندا. سەن الدىمەن سول جاقتى بىر سۇزىپ شىق.

«وسى دا بىردەڭە بىلەتىن شىعار» دەپ تۇستەن كەيىن كۇرەڭ بيەگە مىنىپ, بالتەكەڭ ايتقان جاققا بەتتەدىم. جولاي كەزدەسكەننىڭ بارىننەن: «بيە كوردىڭ بە؟» – دەپ سۇرايمىن. بارى باس شايقايدى. تىپتى قارعالىنىڭ ارعى بەتىندە تۇراتىن سىگاننىڭ ۇيىنە دەيىن باردىم. الاڭقايعا ەكى جىلقىسىن ارقانداپ كويىپ, قامشى ورىپ وتىر ەكەن:

– بۇل جاققا بوتەن مال كەلگەن جوق, – دەدى.

«تۇرىن-تۇسىن سۇراماستان جۇلىپ العانداي جوق دەگەنىنە قاراعاندا وسىنىڭ قولىنان كەلمەسىن؟!. جوق. جوق. قوراسىن بارىپ تىنتپەيمىن عوي». سالىم سۋعا كەتىپ ۇيگە كەلدىم. كوپتەن سالت جۇرمەگەندىكى مە, اتتان تۇسكەندە بەلىمدى جازىپ, اياعىمدى باسا الماي قالدىم.

جايشىلىقتا باسىمىز ونشا قوسىلا قويماۋشى ەدى. الا بيە جوعالعاننان بەرى اعايىن-تۋعان قاس قارايسا, بىزدىڭ ۇيگە جەتىپ كەلەتىن بولدى. ايتاتىندارى بەلگىلى: «نە حابار بار؟» حابار جوق, جەردىڭ استىنا كىرىپ كەتكەن سيياقتى. الدە قانات بىتىپ اسپانعا ۇشىپ كەتتى مە ەكەن؟

شاي ىشىپ وتىرمىز. كۇيەۋ بالالاردىڭ بىرى گازەتتەرگە, تەلەفوندارعا حابارلاندىرۋ بەرۋ كەرەك دەدى. ول دا دۇرىس ەكەن دەپ تاڭەرتەڭ قالاعا سوعىپ, حابارلاندىرۋ بەردىم. الا بيە, تورت باقايى اق. بىر حابارىن بەرگەندەرگە سىياقىم دايىن.

بيە ۇشتى-كۇيلى جوعالعالى بۇگىن ونىنشى كۇن. اۋدانداعىلاردان حابار جوق. نە بىتىردى ەكەن, بىلەيىنشى دەپ وزىم باردىم. بىر جاس جىگىتكە بەرگەن ەكەن.

– بۇكىل ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلارعا حابارلادىق, – دەدى.

– ولار ىزدەپ جاتسا جارايدى عوي.

– وزىم دە شىعار ەدىم, بىراق, كولىك جوق.

– مەن كولىكپەن جۇرمىن.

– قايدا بارامىز؟

– مىنا بەتتى تۇگەل ارالاپ شىقتىم. ەندى توقشىنعا دەيىنگى اۋىلداردى بىر شولىپ شىقسام با دەيمىن.

– بۇل ەكى ورتادا قانداي اۋىلدار بار؟..

– لەبەدينوە, يۆانوۆكا.

– لەبەدينوەدا نەبارى ون شاقتى-اق ۇي قالدى, تۋرا يۆانوۆكاعا بارايىق.

يۆانوۆكاعا كەلىسىمەن ۋچاسكەلىك ينسپەكتوردى ىزدەپ ەدىك, تابا المادىق. اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى بىر يمانجۇزدى ادام ەكەن, اياۋشىلىق بىلدىرىپ:

– وسى سەلودا ەت دايىنداۋمەن اينالىساتىن بىرنەشە ادام بار, كەشە قاسىموۆتاردىڭ كىشىسى: «قالاعا ەت اپارايىن دەپ ەدىم, انىقتاما بەر» دەپ كەلىپتى, ال بىزدىڭ ەسەبىمىز بويىنشا ونىڭ مالى جوق, بەرمەدىك. وسىندا جىلقىسى كوپ ەكى شارۋا قوجالىعى بار, سولارعا دا سوعا كەتىڭدەر, – دەدى.

قانشا دەگەنمەن, پوليتسييانىڭ اتى پوليتسييا عوي, قورقادى, بىراز ۇيدىڭ قاقپاسىن قاقتىق, بىراز ۇيدىڭ قوراسىنا كىردىك. نە جۇمىسپەن جۇرگەنىمىزدى ەستىگەن اۋىلدىڭ بىر تۇرعىنى: «ونداي مالدى ەشكىم قوراسىندا ۇستامايدى. باياعىدا سويىپ تاستادى. بىر جىلقى دەگەن نە, تايىرى. بىلتىر مىنا وڭ جاقتاعى كورشىمنىڭ بەس جىلقىسىن بىر تۇندە جوق قىلىپ جىبەردى» دەگەن.

شارشادىم. كۇدەر ۇزەيىن دەدىم. كۇزگى ۋاقىت قوي. الگىندەي بولماي قاراڭعىلىق تۇسىپ كەتەدى. اۋدان ورتالىعىنا بەت الىپ كەلەمىز. لەيتەنانتىم: «بولىمدە جۇمىسىم بار ەدى, جەتكىزىپ سالارسىز» دەگەن. «تۇك بىتىرمەسە دە كۇنى بويى قاسىمدا سالپاڭداپ جۇردى عوي, جەتكىزۋىم كەرەك».

اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمىنىڭ قاسىنان قوزعالا بەرگەنىم سول ەدى, ىشىنەن جۇگىرىپ شىققان كەسپەلتەكتەۋ كەلگەن جىگىت ماشينامەن قاتارلاسا جۇگىرىپ «توقتا!» دەگەندەي بەلگى بەردى.

– اعاي, مىنا ۆوزنەسەنكادا بىر جىلقى تۇرعان كورىنەدى. قازىر بارۋىمىز كەرەك.

– ساعات ون بىر بولدى عوي, بىز جەتكەنشە ون ەكى بولادى. تاڭەرتەڭگە قالدىرساق قايتەدى؟

– جوق, تاڭەرتەڭگە دەيىن جوق قىلادى. جەتۋ كەرەك. سىز سىگانداردى بىلمەيسىز عوي.

– جاقسى, وتىرىڭىز. تۇر-تۇسىن سۇرادىڭىز با؟

– تەلەفونمەن حابارلادى, تۇكەستىلمەيدى. ايتەۋىر, بوتەن جىلقى دەگەنىن تۇسىندىك.

ۆوزنەسەنكا قانشا جاقىن بولسا دا, ايتقانداي, ون ەكىدە كەلدىك. ۋچاسكەلىك ينسپەكتور جاس جىگىت ەكەن, ونىڭ وزىن تاۋىپ الۋ بىر كۇش بولدى.

كوندراتوۆتىڭ ۇيى سەلونىڭ ەڭ شەتىندە ەكەن. بەيمەزگىل ۋاقىتتا ەسىك الدىنا ەكى ماشينا توقتاي قالعاندا ۇيدەگىلەر ابىگەرگە تۇسىپ, بولمەدەن بولمەگە جۇگىرە باستادى. تەرەزەدەن بارى كورىنىپ تۇر. جوق ىزدەگەن ادام كۇدىكشىل بولادى ەكەن. سول سات وسى ۇي ۇرىلاردىڭ ۇياسىنداي كورىنۋى بار ەمەس پە. بيەم تابىلعانداي ەلەگىزىپ وتىرمىن.

اقىرى ۇي يەسى دە سىرتقا شىقتى-اۋ. ساقالى قاۋعاداي ورتا جاستاعى ادام ەكەن. «ابىرجىعان تۇرى جامان, بيەمدى سويىپ تاستاماسا جارايدى عوي».

– سىزدىڭ ۇيدە بوتەن جىلقى بار دەيدى عوي, – دەدى جاڭا جولدا كەلە جاتقاندا وزىن قىلمىستى ىزدەستىرۋ جونىندەگى اعا ينسپەكتور نۇرقان باكىروۆپىن دەپ تانىستىرعان جىگىت.

– كىم ايتتى؟

– ەستىدىك.

– بوتەن جىلقى جوق, بۇگىن مىنا كورشى اۋىلدان ساتىپ الدىم.

– تورى ما؟

– تورى.

– جۇر, كورسەت.

ۇي يەسى «قازىر قورانىڭ كىلتىن الىپ شىعايىن» دەپ ۇيىنە قايتا كىردى.

قورانىڭ ەسىگىن شىنجىرمەن شاندىپ كىلتتەپ تاستاپتى. قۇلىپتى اشا الماي كوپ بوگەلدى. قولى دىر-دىر ەتەدى. «وسى ۇرلاپ وتىر. وزى ۇرلاماسا, ايداپ اكەتكەن ادامنان ساتىپ العان». كۇدىگىم قويۋلانعانى سونشالىق, بيەم تابىلعانداي شارشاعانىمدى دا ۇمىتىپ كەتتىم.

تورى بيە مەنىكى بولماي شىقتى. «جوق, بۇل بيە مەنىكى ەمەس, مەنىكىنىڭ وڭ جاق بۇيىرىندە اعى بار» دەدىم. سونداعى ۇي يەسىنىڭ قۋانعانىن كورسەڭىز. «گريگورييدەن ساتىپ الىپ ەدىم. ول مەنى الداۋعا تيىس ەمەس», – دەيدى.

 ***

 الا بيە جوعالعالى بۇگىن ون بەسىنشى كۇن. تەلەديداردان حابارلاندىرۋىم كۇندە جۇرىپ جاتىر. وزىم بولسام, كۇدەرىمدى ۇزە باستادىم. «باياعىدا سويىپ جەپ قويعان شىعار. ايتپەسە, بىر جەردەن شىعار ەدى عوي». تىپتى قايدا بارارىمدى دا بىلمەيمىن. وسىلاي دەل-سال بولىپ وتىرعانىمدا تەلەفون شىلدىر ەتە تۇستى. قالادا تۇراتىن كۇيەۋ بالام ەكەن.

– سۇيىنشى! بيەڭىز تابىلدى, بۇگىن وتىنعا بارا جاتقاندا تالعات پەن قايرات اعاشتىڭ ىشىندە بايلاۋلى تۇرعان ەكى بيەنى كورىپتى.

– اۋزىڭا ماي, قاي جەردە ەكەنىن كورسەتە الا ما؟

– جاس بالالار عوي, قورقىپ جىلقىلارعا جاقىنداماپتى.

– سوسىن؟

– ەكى ساعاتتان كەيىن قايتا كەلسە, بيەلەر ماناعى ورنىندا بولماي شىعىپتى.

وسى اڭگىمەدەن كەيىن كۇيەۋ بالامدى, قايرات پەن تالعاتتى سالىپ الىپ, بيەلەر بايلاۋلى تۇر دەگەن جەرگە بارايىن.

– وزدەرىڭ انىق كوردىڭدەر مە؟

– مىنە, وسى جولمەن اعاشتى جاناي وتتىك. ەكەۋى دە تورى, بىرەۋىنىڭ بۇيىرى – اق.

– بەلگىلەرى كەلىپ تۇر. سوندا قايدا كەتۋلەرى مۇمكىن؟

الدەبىرەۋلەر وسى ارادا دەم الىپ, سوسىن ارى كەتتى مە ەكەن. ولاي دەيىن دەسەم, ەكى جىلقى ۇزاق تۇرعانعا ۇقسايدى, ماڭايىنىڭ بارىن تاپتاپ تاستاپتى.

تاعى دا قاس قارايىپ كەتتى. امال جوق, ۇيگە ورالدىم. «ايتەۋىر, تاۋبە, بيەم الىسقا ۇزاماعان سيياقتى. بۇيىرسا, تابىلىپ قالار». وزىمدى وزىم وسىلاي جۇباتىپ جاستىققا باس قويعانىممەن تۇنى بويى دۇرىس ۇيىقتاي الماي شىقتىم.

تاڭەرتەڭ اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمىنە سوعىپ, قاسىما نۇرقان باكىروۆتى ەرتىپ الدىم دا قالانىڭ كۇنگەيىندەگى ورمان شارۋاشىلىعىنا تارتتىم. «مۇمكىن, بوس جۇرگەن جىلقىلاردى بىرەۋى ۇستاپ العان شىعار. بولماسا, كورگەن ادام تابىلىپ قالار؟..»

كەنتتىڭ شەتىندە كەزدەسكەن بىرىنشى ادامعا نە جۇمىسپەن جۇرگەنىمىزدى ايتىپ:

– وسى ماڭايدا جۇرگەن بوتەن جىلقى كوزىڭىزگە تۇسكەن جوق پا؟ – دەپ سۇرادىق.

– تۇستى, – دەدى ول بىردەن. – كەڭسەدەن كەيىنگى ۇشىنشى ۇيدە پورتۋشكين پەتر تۇرادى. كەشە تۇس كەزىندە بارىمىز جابىلىپ ۇستاپ, ىزدەگەن بىرەۋ بولسا كەلەر دەپ بايلاتىپ قويعامىز.

– تۇرلەرى قانداي؟

– ەكەۋى دە تورى, جاس مالدار, بىرەۋىنىڭ باقايلارى – اق.

پورتۋشكين جاسى الپىستان اسقان شال ەكەن. رۇقسات سۇراپ ۇيىنە كىردىك. كەمپىرى ەكەۋى تەرەزەنىڭ الدىندا شاي ىشىپ وتىر. اماندىق-ساۋلىقتان كەيىن نۇرقان:

– جوق ىزدەپ جۇرمىز. سىزدەر كەشە ەكى بيەنى ۇستاپ بايلاپ الدى دەگەن سوڭ كەلدىك, – دەدى.

مەنىڭ ەكى كوزىم شال-كەمپىردە. ولار بولسا بىرىن-بىرى جاڭا كورگەندەي, جانارلارى تۇيىسە قالىپتى. تىپتى پوليتسەيدىڭ الگى سوزىن ەستىمەگەن سيياقتى. مەڭىرەۋ ادامداي تىل قاتار ەمەس. شىدامىم تاۋسىلىپ:

– بيە ىزدەپ جۇرمىز, كەشە سىزدەر ۇستاپ الىپسىزدار عوي, – دەدىم.

سوندا عانا كەمپىرى:

– ۇستاعانىمىز راس, بىراق, تۇندە يەلەرى كەلىپ الىپ كەتتى, – دەدى.

ماسساعان! يەلەرى دەيدى, تاعى دا مەنىڭ بيەم بولماي شىقتى ما؟

– تۇرىن, تۇسىن ايتىپ بەرە الاسىزدار ما؟

– ەكەۋى دە تورى, بىرەۋىنىڭ ماڭدايىندا كىشكەنە قاسقاسى بار. ەكىنشىسىنىڭ بۇيىرى – اق. تۇس كەزى عوي دەيمىن, ەسىك الدىندا جۇر ەدىم, بىرەۋى شاۋىپ كەلىپ اۋلاعا وزى كىردى. باسىندا نوقتاسى بار, تىزگىنى سۇيرەتىلىپ جۇر. جاقىنداپ كەلىپ ەدىم, قاشقان جوق. بىرەۋ ايىرىلىپ قالعان عوي دەپ ەسىك الدىنا بايلاپ قويدىم. سودان بەس مينۋت وتتى مە, وتپەدى مە, انا يۆاننىڭ ۇيىنىڭ سىرتىنان كىسىنەگەن داۋىس ەستىلدى. تورى بايتال ەكەن. كورشىلەر بار قاۋمالاپ ونى دا ۇستاپ الدىق. يۆان: «قوراعا كىرگىزىپ بايلاپ قوي, تەلەديداردا بىرنەشە كۇننەن بەرى حابارلاندىرۋ جۇر, بەلگىلەرى كەلىپ تۇر تەلەفون شالىپ حابارلا, سىياقى الاسىڭ», – دەدى.

– سوسىن؟

– بىزدە تەلەفون جوق. كەمپىرىم ادەيى «بەنزوسترويعا» ەكى رەت بارىپ حابارلاسا الماي كەلدى. سوسىن ەرسىلى-قارسىلى جۇگىرىپ جۇرگەندە كەش بولدى. مالدى ورنالاستىرىپ ۇيگە كىرگەنىمىز سول ەدى, ەسىك الدىنا بىر ماشينا كەلىپ توقتادى. شىقسام, شارباقتىڭ قاسىندا بىر ايەل مەن جىگىت تۇر. امانداستىق. ىلە ايەل:

– اتاي, بىزدىڭ جىلقىلارىمىز سىزدىڭ ۇيدە دەپ ەستىپ كەلدىك, – دەدى.

– قانداي جىلقى؟ – دەدىم تۇك بىلمەگەنسىپ.

– ەكى تورى بيە.

– قانداي ەرەكشە بەلگىلەرى بار؟

– بىرەۋىنىڭ ماڭدايىندا ايى بار, ەكىنشىسىنىڭ وڭ بۇيىرى, تورت باقايى – اق. سايراپ تۇر.

ۇيگە كىردىك. ايەلدىڭ جاسى قىرىقتار شاماسىندا-اۋ دەپ جوبالادىم. بويشاڭ. ۇستىنە بىلعارى پالتو كيگەن. قانشا دەگەنمەن كۇز عوي. قايتا جىگىتتىڭ كيىمى جەڭىل مە دەپ قالدىم. ايەل:

– سىياقىڭىزدى ەرتەڭ اكەلىپ بەرەمىز, كۇن كەشكىرىپ قالدى. وزىڭىز بىلەسىز بەلوە اجەپتاۋىر جەر عوي, – دەپ باستىرمالاتىپ جاتىر. كەمپىرىم ول جىك-جاپار:

– بەرمە, الداپ كەتەدى, الدىمەن اقشاسىن الىپ كەلسىن.

– سەنبەسەڭىزدەر, مىنە, جۇرگىزۋشىنىڭ جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتتى تاستاپ كەتەيىك.

– اقىرى, نە كەرەك, كونىپ قالدىق. ەكى بيەنى الىپ شىقتىم. سايلانىپ كەلگەن ەكەن, جىگىت ماشينانىڭ جۇك سالاتىن بولىگىنەن ەر-تۇرمانىن الىپ شىقتى دا, بىرەۋىن جەتەگىنە الىپ, جۇرىپ كەتتى. ايەل دە كوپ بوگەلگەن جوق.

– قانداي ماشينا, نومىرىن بايقاعان جوقسىزدار ما؟

– ەسكى «جيگۋلي», تۇسى قىزىل, ال نومىرىنە تىپتى نازار اۋدارماپپىز دا.

وسى ارادا اڭگىمەگە كەمپىر ارالاستى:

– دال سول كەزدە ۇيدە اسكەري ۋچيليششەدە ىستەيتىن كۇيەۋ بالامىز بولعان. مۇمكىن, نومىرىن سول بايقاپ, ەسىنە ساقتاپ قالماسا؟..

كەمپىر مەن شال اڭ-تاڭ. مەن بولسام, ەسەڭگىرەۋدىڭ از-اق الدىندا وتىرمىن… اقىرى بۇيىرماعان مال بولدى. تىپتى الاياقتار قالدىرىپ كەتكەن قۇجاتتىڭ يەسىن, ولار مىنىپ كەلگەن ماشينانى تاپقان كۇننىڭ وزىندە, ارينە, وعان قىرۋار ۋاقىت كەتەدى, جىلقىلاردىڭ ىزى دە قالمايدى».

«شەشىنگەن سۋدان تايىنباس» دەگەن ەمەس پە, مەنىڭ وتىنىشىم بويىنشا نۇرقان كولىكتىڭ نومىرىن, تولقۇجاتتىڭ يەسىن تاۋىپ بەردى.

– بىراق, اعا, سىز رەنجىمەڭىز, باستىقتارىم بىر تىعىز جۇمىس تاپسىرىپ جاتىر, سونى ورىنداۋىم كەرەك, – دەپ اسىعىس ەكەنىن بىلدىرىپ, كەتىپ قالدى.

كۋالىكتىڭ يەسى لوگينوۆتى مەكەن-جايى بويىنشا ىزدەپ بارىپ ەدىم, شەشەسى بولۋى كەرەك:

– ول جازدا رەسەي جاققا كەتكەن, سودان الى ورالعان جوق, – دەدى.

«جيگۋليدىڭ» يەسى سەمەنوۆ دەگەن ەكەن. ول ماشينانى ساتىپ جىبەرگەنىن ايتتى.

– كىمگە ساتىپ ەدىڭىز؟

– مىنا قالانىڭ ىرگەسىندەگى ۆوسكرەسەنوۆكادا تۇرامىن دەگەن. تىپتى اتى-جونى دە ەسىمدە قالماپتى. «جازعان قۇلدا جازىق بار ما» دەگەن ەمەس پە, امال جوق, «مۇمكىن بىرەۋى بولماسا بىرەۋى بىلەر, كورگەن ادامدار كەزدەسىپ قالار» دەگەن شايتان ۇمىتتىڭ جەتەگىندە ۆوسكرەسەنوۆكاعا تارتتىم. اجەپتاۋىر, ۇلكەن ەلدى مەكەن ەكەن. كوشە-كوشەنى بويلاپ, اۋلالاردى شولىپ كەلەمىن. بىر كەزدە وز كوزىمە وزىم سەنە الماي قالدىم: مەن ىزدەگەن «جيگۋلي» ەڭ شەتكى كوشەدەگى بىر ۇيدىڭ اۋلاسىندا تۇر. ماڭايىندا ەشكىم كورىنبەيدى. سەزىك تۋعىزبايىن دەپ, وتىپ كەتتىم دە, كەلەسى كوشەگە بارىپ بىر-اق توقتادىم. «بارى – تۇسى دە, ماشينانىڭ نومىرى دە كەلىپ تۇر. ەندى نە ىستەسەم ەكەن؟ كىرىپ بارىپ «بيەمدى تاۋىپ بەرىڭدەر» دەپ قيعىلىقتى سالايىن با. الدە… قوي, تالايدى قان قاقساتىپ جۇرگەن اككى قۋلار بولسا, ماعان جوندەرىن ايتىپ, قۇيرىعىن ۇستاتا ما؟! ودان دا اۋداندىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنا حابارلايىن». وسى ويمەن ەشكىمگە سوقپاستان كەلگەن ىزىممەن كەرى قايتتىم.

سول كۇنى نۇرقاندى جۇمىسىنان تابا المادىم. كەشكە تەلەفون شالسام ۇيىندە ەكەن:

– اعا, سىز وزىڭىز ىزدەمەڭىز. بىز ولاردى تاپتىق. تەك قولعا تۇسىرۋ عانا قالدى. سىرا, ىزدەرىنە شىققانىمىزدى سەزگەن بولۋلارى كەرەك, ەكى كۇننەن بەرى ۇيلەرىنە جولاماي جۇر, – دەدى.

وسىدان كەيىن كوڭىلىم جايلانىپ, ەرتەڭىنە جۇمىسقا شىقتىم. كەلسەم, باستىقتىڭ قابىلداۋ بولمەسىندەگى قىز:

– سىزدى كەشەدەن بەرى بىر ايەل ىزدەپ جاتىر. ەكى رەت تەلەفون شالدى, – دەدى.

– كىم بولدى ەكەن؟ – دەدىم دە قويدىم.

«الا بيەنىڭ جىرى جەتتى عوي, ەندى جۇمىسىمدى ىستەيىن» دەپ قاعازدارىمدى الدىما الا بەرگەن ەدىم, تەلەفون شىلدىرلاپ قويا بەردى. ايەل داۋسى, اماندىق-ساۋلىق جوق:

– بيە جوعالتتىڭىز با؟ – دەدى.

– يا.

– قانداي ەرەكشە بەلگىلەرى بار؟

– تورت جاسار تورى بيە, سەمىز, وڭ جاق بۇيىرىندە اق داعى بار. تورت باقايى دا – اق.

– بىر حابارىن بەرگەن كىسىگە سۇيىنشى بولا ما؟ وسىدان بىرنەشە كۇن بۇرىن بىرەۋ وسى سۇراقتى قويسا, سول بيەنىڭ جارتى قۇنىن بەرە سالار ما ەدىم, كىم بىلسىن, ال قازىر بۇيرەگىم بۇلك ەتەر ەمەس. داۋىسى دا, قويعان سۇراعى دا ۇناماي قالدى.

– بيەم دە, ونى ۇرلاعان ادام دا تابىلدى.

وسى سوزدەردىڭ اۋزىمنان قالاي شىعىپ كەتكەنىن وزىم دە اڭعارماي قالدىم.

– تابىلدى دەيسىز بە؟!

– يا, تابىلدى. بەلگىسىز ايەل ترۋبكانى تاستاي سالدى. «كىم بولدى ەكەن؟ سىياقى العىسى كەلگەن بىرەۋ شىعار» دەدىم دە قويدىم. سودان جۇمىس اياعىنا دەيىن بيەنى دە, باسقانى دا ويلاۋعا مۇرشام كەلمەدى. جۇمىس ۇيىلىپ قالىپتى, بىر كۇندە بىتەتىن شارۋا ەمەس. «ەرتەڭ دە كۇن بار عوي» دەپ ۇيگە جينالا باستادىم.

بىرەۋ ەسىك قاققانداي بولدى.

– كىرىڭىز, كىرىڭىز.

بويشاڭداۋ كەلگەن كەلىنشەك تابالدىرىقتان يمەنە اتتاپ تۇرىپ قالدى. ۇستىندە ۇزىن بىلعارى پالتو. اققۇبا, اشىق جۇزدى… ورمان شارۋاشىلىعىندا تۇراتىن, بيەنى ۇستاپ, كەيىن ايىرىلىپ قالعان شالدىڭ سوزدەرى ەسىمە تۇسە كەتتى. «يا, سونىڭ دال وزى».

– جوعارى شىعىڭىز, قانداي جۇمىسپەن جۇرسىز؟

كەلىپ وزىم نۇسقاعان, قارسى الدىمدا تۇرعان ورىندىققا جايعاستى. بىراق, ۇن جوق.

– سويلەڭىز.

– سىز بيە جوعالتتىڭىز با؟

– يا.

– بەلگىلەرى بار ما ەدى؟

– ونى سىز مەنەن جاقسى بىلۋگە تيىسسىز.

ەكى بەتىنىڭ ۇشى قىزارىپ, بىر تۇرلى ىڭعايسىزدانىپ قالدى.

– اعاي, كەشىرىڭىز…

– مەن سىزدى تۇسىنە الماي وتىرمىن, كەلگەننەن كەيىن بۇكپەلەمەي اشىق ايتساڭىزشى. كىم بولاسىز, مەنىڭ بيەمە قانداي قاتىسىڭىز بار؟

– بيەڭىزدى ورمان شارۋاشىلىعىنان بىز الىپ كەتىپ ەدىك.

– بىز دەپ وتىرعانىڭىز كىمدەر؟

–…

ەندى سۇراقتى مەن قويا باستادىم.

– بيەلەر قايدا؟

– بىرەۋى ۆوسكرەسەنوۆكادا بايلاۋلى تۇر, ال سىز ايتىپ وتىرعان بيە جولدا مەرتىگىپ, سويىپ تاستادىق.

ۇرىلاردىڭ ىزىنە شىقساق تا «ەندى الا بيە قولعا تيە قويماس» دەگەن ويعا جەڭىلىپ قالسام كەرەك, سەلت ەتكەم جوق.

– اعا, بىر جولعا كەشىرىڭىزشى؟!

– مەنەن نەسىنە كەشىرىم سۇرايسىز, بارلىق قاعازدار اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمىندە, قالعانىن سونداعىلارعا تۇسىندىرە جاتارسىز.

– ونداعىلار مەنىمەن سويلەسپەيدى. ەگەر سىز مەنى اياماساڭىز, قۇرىدىم. اياعىڭىزعا جىعىلايىن, بالا-شاعامدى اياڭىز.

– بالا-شاعانىڭ جايىن ويلاساڭىز, بۇرىن قايدا قالدىڭىز؟! ەندى بولمايدى! قولمەن ىستەگەندى مويىنمەن كوتەرۋ كەرەك! زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرۋگە تۋرا كەلەدى!

– اعا, اعا!..

– كەشىرىڭىز, جۇمىس اياقتالىپ قالدى, ۇيگە قايتۋىم كەرەك.

– اعا!..

ەرتەڭىنە جۇمىسقا كەلسەم, كەشەگى كەلىنشەك ەسىك الدىندا توسىپ تۇر. تانىعان سوڭ, امانداسپاي وتە المادىم. ول ۇنسىز سوڭىمنان ەردى.

كەشەگى اڭگىمە. بار ايتاتىنى: «اعا, كەشىرىڭىزشى, اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمىنە بەرگەن وتىنىشىڭىزدى قايتىپ الىڭىزشى».

– قاراعىم-اۋ, قالاي قايتىپ الام. ولار مەنىڭ سۇراۋىم بويىنشا سول بيەنىڭ سوڭىندا بىر اي جۇرگەن جوق پا؟ بىرەۋدىڭ مالىن الىپ كەتكەندە نە ويلادىڭدار؟! كەشىرە المايمىن, وعان رەنجىمەڭىز.

– اعا, مەنىڭ جاعدايىمدى تۇسىنىڭىزشى. مەنى اياماساڭىز دا, ەكى بالامدى تىرى جەتىم ەتپەڭىز.

– اكەلەرى قايدا ەدى؟

– …

– الدە ەكەۋىڭىز بىرگە ۇرلاپ پا ەدىڭىزدەر؟

– كۇيەۋىم ەكى جىلدان بەرى تۇرمەدە وتىر. ۇلىم – كولەدجدە, قىزىم ونىنشى سىنىپتا وقيدى. ايتقانىڭىزدىڭ بارىن ىستەيىن. قالاعان بيەڭىزدى ساتىپ اپەرەيىن…

– اپەرمەي قايدا باراسىز. بىر بيە ەمەس, ەكى بيە اپەرەسىز. بىر اي جۇمىستان قالدىرىپ, قانشاما جۇيكەمدى جۇقارتتىڭىز. سونىڭ بارىنىڭ وتەۋىن تولەيسىز!

– تولەيمىن, نە ايتساڭىز, سونى ىستەيمىن. تەك وتىنىشىڭىزدى قايتىپ الساڭىز بولعانى.

– كۇيەۋىڭىز نە ۇشىن وتىر؟

– جىلقى ۇرلاپ ۇستالىپ قالىپ ەدى.

– ە, تۇسىنىكتى…

سويلەسكەن سايىن كەلىنشەك ىش-باۋىرىما كىرىپ بارادى. ميىم اشىپ كەتتى. وزى اپ-ادەمى, تىپتى ۇرى دەۋگە قيمايسىڭ. الا بيە ەسىمە تۇسكەندە زىعىردانىم قاينايدى دا, «بالالارىمدى اياڭىزشى» دەگەندە باسىلا قالام. «بۇل بايعۇستى وتىرعىزىپ قويسا, وڭى مەن سولىن تانىماعان ەكى بالا كىمگە قالادى؟» مەنىڭ قوبالجىپ, تولقىپ وتىرعانىمدى سەزەتىن سيياقتى.

– اعا, بىر جاقسىلىق جاساڭىز, ومىر بويى ۇمىتپايمىن. ەرتەڭ-اق بيەڭىزدىڭ ورنىنا بيە اكەلىپ بەرەمىن.

– بيەنى قايدان, قالاي اكەتتىڭىزدەر. جيىرما كۇن بويى قايدا ۇستادىڭىزدار. ايتپاقشى, ەسىمىڭىز كىم بولادى؟

– بالكۇمىس.

– اتىڭىز قانداي جاقسى.

– مەن وزىم بۇرىنىراقتا جول پوليتسيياسىندا قىزمەت ىستەگەم. بىراق, جۇمىسى تيىشسىز ەكەن. ۇش-تورت جىلدان كەيىن تاستاپ كەتتىم. وزىمنىڭ جەكە مەنشىك «جيگۋليىم» بار, رولدە وزىم جۇرەمىن. سىزدىڭ بيەڭىز جوعالاردان ەكى كۇنى بۇرىن ۇش جىگىتتى بۋلاەۆو ارقىلى رەسەي شەكاراسىنا جەتكىزىپ تاستاعام.

– بىرەۋى ۇشقۇدىقتىكى مە؟

– يا, اسحات تا بار. ولاردى كەلەسى كۇنى قارسى الاتىن بولىپ كەلىستىك. بىراق, بەلگىلەنگەن جەرگە اسحات قانا كەلدى. ۇشەۋى ۇش جىلقىنى مىنىپ اعاش اراسىمەن كەلە جاتقاندا شەكاراشىلارعا كەزىگىپ قالىپتى. انا جىگىتتەر ساسقالاقتاپ قالسا كەرەك, اسحات قاشىپ قۇتىلىپتى. كوزگە تۇسىپ قالعان سوڭ استىنداعى اتتى قويا بەرىپتى.

– سوسىن قالاعا قايتىپ كەلە جاتىپ سىزدەر جاڭا جوسپار قۇردىڭىزدار عوي؟

– اسحات: «قالا ماڭىندا جايىلىپ جۇرگەن جىلقىلار كوپ قوي. سولاردىڭ بىر-ەكەۋىن اكەلىپ بەرەمىن», – دەدى. ايتقانداي, ول بىر كۇننەن كەيىن ەكى بيەنى بىر جەرگە تىعىپ قويعانىن حابارلادى. ەرتەڭ اكەلىپ بەرەمىن دەگەن. بىراق, انە-مىنە دەپ بىر اپتاداي جۇرىپ الدى. تاۋىپ الىپ سويلەسىپ ەدىم. «شىداي تۇرۋ كەرەك, قالاي سەزىپ قالعاندارىن بىلمەيمىن, مەنىڭ باسقان ىزىم اڭدۋلى», – دەدى. سودان تورت-بەس كۇن وتكەننەن كەيىن ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ ار جاعىنداعى بىر اعاشتىڭ ىشىنە بايلاپ قويعانىن حابارلادى. بىردەن اكەتە المادىق. ويتكەنى, سول ماڭايدا وتىن دايىنداپ جاتقاندار كوپ ەكەن. قالادان اسحاتتى تاۋىپ الىپ: «ەندى نە ىستەيمىز؟» – دەپ ەدىم, «قويا بەرەيىك, يەسى مەنەن كورىپ جاتىر. بۇگىن دە كەلىپ كەتتى. وزىڭ تاۋىپ بەرسەڭ, كەشىرەمىن. ال, بولماسا, رەنجىمە»,- دەيدى» دەپ ازار دا بەزەر بولدى. «تاعى بىر كۇن شىدايىق, ەرتەڭ وزىم الىپ كەتەمىن», – دەدىم. بىراق اسحاتىم ەرتەڭىنە تۇس الدىندا بارىپ ەكى بيەنى بوساتىپ جىبەرىپتى. سەرىك ەكەۋمىز, «بىرنەشە كۇن وتتاماعان اش مالدار ۇزاي قويعان جوق شىعار» دەپ سول ماڭايدى كوپ شارلادىق. اقىرى, ورمان شارۋاشىلىعىنان تاپتىق…

Zh.Suleimenov جاراسباي سۇلەيمەنوۆ, argymaq.kz

دوباۆيت كوممەنتاريي

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *

Please Do the Math      
 

موجنو يسپولزوۆات سلەدۋيۋششيە HTML-تەگي ي اتريبۋتى: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>