Rom ÄWESXAN: Bayan-Ölgïyde ulttıq sporttıñ damwı endi qarqın alıp keledi

Rom

Jaqında Almatıda Jastar jılı ayasında Ulttıq at sportınan Jastar arasında tuñğış Azïya çempïonatı ötken bolatın. QR Ulttıq sport türleri qawımdastığı uyımdastırğan sayısqa Moñğolïya Respwblïkası Bayan-Ölgïy aymağınan da sportşılar kelgen edi. Jastardı bastap kelgen Bayan-Ölgïy aymağı Qazaq ulttıq sport türleri federacïyasınıñ basşısı Rom Äwesxannan sol eldegi ulttıq sportımızdıñ jay-küyi jaylı surağan edik.

- Rom Äwesxanulı, Qazaqstanğa qoş kelipsiz! Äwelgi suraq, Ölgeydegi qazaq ulttıq sportınıñ barısı qalay?

- Moñğolïya xalqın quraytın negizgi eki ult bar. Biri – moñğol ultı bolsa, ekinşisi, biz – qazaq ultımız. Moñğol xalqı da köşpendi ömirdi saqtap otırğan negizgi xalıq. Tipti, qazirgi tañda köşpendilik salttı ustanıp, onı däriptep, jalpı xalıqtıñ 50-60%-ı äli de köşpendi ömir sürip otırğan birden-bir el. «Xalqıñ qalay bolsa, börkiñ solay» degendey, sol eldi mekendep otırğan at töbelindey azğana qazaq ta, öziniñ ata-babadan kele jatqan saltın saqtap, köşpendi ömirden qol üzbey, ulttıq tilin, dilin, salt-dästürin joğaltpay keledi.

Al osınday ortada otırğandıqtan, ulttıq sporttı keşegi babalarımızdan murağa alıp, keler urpaqqa amanattaw bizdiñ parızımız. Kökpar, awdarıspaq, teñge ilw, jambı atw sporttarın moñğol ağayındarmen birlese otırıp, damıtıp kelemiz. Ärïne, bul sporttar qazaq ultınıñ ulttıq sportı bolıp sanalatını anıq. Deyturğanmen, atalğan sporttardan bölek, asıq atw, toğızqumalaq, sayatşılıq jäne qazaq küresi qatarlı qazaqtıñ ulttıq sportı Moñğolïyada jaqsı damıp keledi.

Ulttıq sportımızdıñ Moñğolïyadağı az qazaqtıñ ortasında damwına sol eldegi osı salağa jawaptı mekemelerdiñ, memlekettiñ qoldawımen qatar, 2013 jıldan beri Qazaq eliniñ de qoldawı, ıqpalı zor ekenin ayta ketken jön. Mısalı, Qazaqstanda uyımdastırılatın xalıqaralıq sayıstarğa, Azïya çempïonattarı, Älem çempïonattarı Bayan-Ölgïyde qazaq ulttıq sportınıñ qalıptasıp, bir izge tüswine ayrıqşa ıqpal etti. Sonıñ nätïjesinde Ölgïyde ulttıq sport qawımdastığınıñ öz komandaları qurılıp, xalıqaralıq sayıstarğa qatısıp, jüldeli orındarğa qol jetkizip keledi.

- Bayan-Ölgïyde qanşa kökpar komandası bar?

- Buğan deyin Moñğolïya qazaqtarı kökpardı komanda bolıp oynap körmegen. 2013 jılı Qazaq eliniñ elordasında ötken alğaşqı Azïya çempïonatına (eresekter arasında – red.) şaqırw alğannan keyin, biz öz aymağımızda komanda qurıp, komandalıq kökpardı qolğa ala bastadıq. Alğaş ret elimizde jıl sayın ötetin Bürkitşiler festïvali ayasında komandalıq kökpardı ötkizip kördik. Osıdan bastap, jalpı kökparğa qızığwşılığı bar awdandardan iriktep, 5 komanda qurğanbız. Sol komandalar arasında aymaqtıq birinşilik ötkizdik. Bul – buğan deyin Moñğolïya qazaqtarınıñ arasında kökpar oyını bolmadı degen söz emes. Ata-babalarımız Qobda betinde jappay kökpardı da, jekpe-jek kökpardı da şeberlikpen oynay bildi. Äsirese ülken-ülken toylarda jekpe-jek kökpar mıqtı damığanın ayta ketken jön.

Ärïne, är zamannıñ öz erekşeligi bar. Qazir barlığı jüyelengen. Barlığı ereje boyınşa komandalıq kökpardıñ damw qarqını jaqsı. Sondıqtan biz de, öz kezegimizde komandalıq kökpardı damıtwğa beyimdelip kelemiz. Onıñ bir körinisi 2017 jılı ÉKSPO ayasında Qazaqstan astanasında ötken alğaşqı Älem çempïonatına qatıstıq. Jaqında ötken Jastar arasındağı alğaşqı Azïya birinşiligine baq sınadıq. Alla buyırsa, qaraşada Özbekstan astanası – Taşkent qalasında ötetin II Älem çempïonatına qatısamız dep josparlap otırmız.

- Moñğolïyadağı qazaq ulttıq sportı türlerine jeke-jeke toqtalıp ketseñiz…

- Awdarıspaq buğan deyin bizde bolmağan, Qazaq elinde ötetin sayıstardı körip, üyrenw arqılı qazir jaqsı jolğa qoyılıp keledi. Birneşe ret aymaqtıq sayıs ötkizdik. Ärïne, el çempïonatın ötkizw üşin äweli xalıqtıñ keminde 20-30%-ı osı sportpen aynalıswı kerek, jappay sïpat alw kerek. Biz bul deñgeyge äzir jetken joqpız, erejelerdi qalıptastırıp, oyınşılarımızdı dayındap jatırmız. Äweli awdandıq deñgeyde, sosın barıp aymaq deñgeyinde birinşilik ötkizip jürmiz.

Osı azın-awlaq täjirïbemizben xalıqaralıq, älemdik twrnïrlerde baq sınap kelemiz. Äzirge nätïjemiz de jaman emes, Qazaq eliniñ sportşılarınan keyingi Qırğız quramasımen üzeñgi qağıstırıp jürmiz.

Al teñge ilw sportına keler bolsaq. Biz üşin ejelden beri kele jatqan, etene tanıs oyın türi dewge boladı. Alayda, Moñğolïya qazaqtarı üşin bul sporttıq därejege köterilgen emes. Olay deytinim, qazirgi Qazaq eliniñ sportşıları sekildi turaqtı aynalısqan eşkim joq. Bar bolğanı, toy-tomalaqta xalıqtıñ köñil köterip, jas jigitterdi sınaltatın bäsekesi retinde ğana tanılıp keldi.

Soñğı birneşe jıldan beri Qazaq elindegi Teñge ilw sayısınıñ erejesin qabıldap, özimizde de damıtwdı qolğa alıp kelemiz. Sonıñ nätïjesinde xalıqaralıq twrnïrlerge qatısw mümkindigine ïe boldıq. Atap aytar bolsaq, büginge deyin üş ret Azïya çempïonatına qatıstıq. Alğaşqısında 3-orında bolsaq, ekinşisi ötken jılı Astanada ötti, onda törtinşi orındı tuttıq. Jaqında ğana Almatıda ötken Jastar arasındağı I Azïya çempïonatında eki sportşımız jüldeli orınnan körindi.

- Är sport türine jeke-jeke sportşı dayındaysızdar ma?

- Mümkindiginşe solay istewge tırısamız. Biraq, jigittiñ, sportşınıñ sanı jetkenimen, qarjı mäselesi de bar. Sondıqtan, teñge ilwge kökparşılarımız qatısa beredi. Bul äzirge biz üşin tïimdi bolıp tur. Sebebi birneşe sport türine bir sportşı ğana qatısadı.

- Jambı atw sportı da jaqsı damığan bolar sizderde? Moñğol ağayındardıñ bul sport türin jaqsı däripteytinin bilemiz…

(Rom Äwesxan Almatıda ötken Jastar arasındağı tuñğış Azïya çempïonatına äkelgen jambı atw mergenderimen birge)

- Ïä, onıñ ras. Jambı atw sportı – moñğol xalqınıñ ejelden kele jatqan sportınıñ biri. Bunıñ bizge de ıqpalı tïmey jatqan joq. Jergilikti jerdegi jäne Ulanbatırdağı Moñğolïya at üstinde sadaq atw federacïyasımen birlese otırıp, jambı atwdı bir jolğa qoydıq dewge boladı. Sonıñ nätïjesinde Jambı atw sportındağı quramdı tolıqtay ultı moñğol azamattardan jasaqtadıq. Sol qurammen qazirgi kezde türli sayıstarğa qatısıp kelemiz. Osı jolğı Jastar çempïonatına da moñğol jastarın alıp keldik. Bir sportşımız qola jüldege ïe boldı.

- Qazaq ulttıq sportı memlekettik deñgeymen alğanda Moñğolïya üşin étnostıq qana sport bolıp sanaladı ğoy. Degenmen, Moñğolïya Ükimetiniñ qoldawı qalay?

- Qayda barsañız da demewşiliksiz, qoldawsız sport damımaydı. Sol sekildi kez kelgen eldegi qanday sport türi bolmasın memlekettiñ ıqpalınsız nätïje bermeydi. Ärïne, biz ğana emes, Moñğolïyanıñ öz ulttıq sporttarı da bar. Mısalı, bäyge, sadaq atw, moñğol küresi, asıq atw, tüye polo, t.b. degendey. Bul sporttar Moñğolïyada öz federacïyası qurılğan, azdı-köpti öz körermeni bar, jolğa qoyılğan. Sol sekildi, qazaq ulttıq sportı – kökpar, awdarıspaq, teñge ilw, jambı atw, toğızqumalaqqa da memleket köñil awdara bastadı. Sebebi, xalıqaralıq jarıstarda, Azïya çempïonattarında, Älem birinşilikterinde, elaralıq twrnïrlerde biz Moñğolïya atınan qatısıp, sol eldiñ twın köterip, änuranın şırqatıp, jüldeli orındarğa ïe bolıp, eldiñ jaqsı ïmïdjine jumıs atqara bastadıq. Osını eskergen Moñğolïyanıñ Bilim, mädenïet jäne sport mïnïstrliginiñ, sporttıq agenttikterdiñ qazaqtıñ ulttıq sportına degen jaqsı közqaras qalıptasıp keledi.

- Aldağı jazda awdarıspaqtan çempïonat ötkizgeli jatqandarıñızdı estidik, dayındıq qalay bolıp jatır?

- Bïılğı jazda awdarıspaqtan Azïya çempïonatın ötkizgimiz kelgen. Öziñ biletindey, ötken jılğı çempïonat Qazaqstanda ötken bolatın. Negizinde ol Qazaqstanda emes, Bayan-Ölgeyde, Moñğolïyada ötwi kerek edi. Ökinişke qaray, jazda tabïğï jağdayğa baylanıstı şegerildi. (Ötken jazda Bayan-Ölgïyde nöser jañbır saldarınan sel tüsip, 800-ge jwıq otbası zardap şekken bolatın – red.) Alla buyırsa, bïıl ötkizemiz be dep otırmız.

Negizi xalıqaralıq därejedegi, kölemdi sayıs boladı dep otırmız. Al naqtı waqıtqa keler bolsaq, şilde ayında ötedi dep josparlanwda. Sayıs Bayan-Ölgïy aymağına qarastı Saqsay degen awdan bar, bïıl sol awdannıñ 60 jıldıq mereytoyı, sol toy ayasında jüriledi. Qazirgi kezde osı sayıstıñ kelisimşarttarı, Ükimet tarapınan ruqsat alw, demewşiler men qatıswğa ümitker memlekettirdi tizimdep, xabarlandırw berw jumıstarı jürgizilip jatır.

- Çempïonattı nege Saqsay awdanında ötkizwdi josparladıñızdar? Bayan-Ölgïydiñ özinde ötkizwge bolmas pa edi?

- Birinşiden, jaña aytıp ötkenimdey, awdannıñ 60 jıldığı, merekege mereke say keldi. Ekinşiden, bizdegi ulttıq sportqa, ulttıq qundılıqqa köbirek beyim awdan osı – Saqsay. Sonımen qatar, jaqında Almatıda ötken Jastar arasındağı I Azïya çempïonatında awdarıspaqtan 80 keliden joğarı salmaqta altın alğan absolyutti çempïon Jeñisbek Serikulı da sol Saqsaydıñ twması. Sondıqtan da biz bul jolğı Azïya çempïonatın Saqsayda ötkizwdi uyğarıp otırmız.

(Awdarıspaqtan 80 keliden joğarı salmaq därejesinde Azïya çempïonı atanğan Jeñisbek Serikulı)

- Buğan deyin kökpardan Azïya birinşilikterine, alğaşqı Älem çempïonatına keldiñizder. Aldağı küzde Taşkentte II Älem çempïonatı ötedi. Qatısw oyda bar ma?

- Ärïne, Alla buyırsa, qatısamız. Jaqsı dayındıqpen barıp, bağımızdı sınap körmekpiz. Odan basqa da birneşe jarıs josparda bar. Dayındıq demekşi, osı orayda bir ayta keter jayt bar. Ol – quramadağı jigitterdiñ köbi jaz jaylawğa şığıp ketedi, küzde şöp-şalañ, köşi-qon, qora-qopsınıñ jöndewi degen sekildi, kündelikti tirşilikten qoldarı bosamay qaladı da, komandalıq qurammen dayındalw aqsañqırap qaladı. Sol tirliktiñ ortasında, qol qalt etkende kökpardıñ, awdarıspaqtıñ jigitteri dayındıq jasaydı.

- Kökpar oyınında at mäselesin qalay şeşip jürsizder? Moñğol jılqısı alasa, Qazaqstanda at boyşañ. Alasa atpen üyrengen azamattar, qazaqtıñ turqı bïik jılqısına üyrenise almay qalmay ma?

- Orındı suraq. Basqa elderde kökparğa, awdarıspaqqa, teñge ilwge dep jeke-jeke at dayındap, baptaydı. Biz komandalıq kökpar oynasaq ta, kökpar atı dep jeke at ustamaymız. Oğan mümkindik te joq jäne aymaqtıq Ulttıq sport qawımdastığı da onday at bere almaydı. Är oyınşı öz atımen oynaydı.

Ärïne, bïik at pen alasa jılqınıñ ayırmaşılığı bar. Soğan qaramastan, epti kökparşılar at boyınıñ ayırmaşılığın eleñ qılmaydı.

Sonımen qatar, komandalıq kökpardağı tağı bir kedergi – at äbzelderi. Ärïne, kündelikti qoldanatın äbzelder jetkilikti. Biraq ol kökpar sekildi ülken dodalarğa kelmeydi. Kökpar erin jasaytın şeber joq. Erşiler köp, biraq kökpar eriniñ özindik erekşeligi bar ğoy. Ol atqa da, adamğa da qawipsiz, atqa tïmeytin, taqımğa batpaytınday etip jasaytın erşi joq.

- Äñgimeni Jastar arasında ötken tuñğış Azïya çempïonatına bursaq. Öziñiz alıp kelgen jastardıñ oyınına köñiliñiz toldı ma?

- Biz B tobında Resey, Qıtay, Täjikstan qatarlı kökparda özindik ornı bar eldermen qatar tüstik. Alğaşqı oyındı Täjikstan jastarımen ötkizdik. Oñay qarsılas emes. Täjikstan – jappay kökpar jaqsı damığan el. Soğan qaramastan Quday sätin salıp, 2:0 esebimen uttıq. Degenmen jigitter jaqsı oyın körsete almadı. Oğan jañbır – awa rayınıñ qolaysızdığı sebep boldı.

Toptıq kezeñdegi ekinşi qarsılasımız – Qıtay quraması boldı. Onda da özimiz sekildi, Qıtayda turatın qazaq jastarı. Kökpar ejelden tamırı üzilmegen ol jaqta. Öziñiz jaqsı biletindey, buğan deyin olar serkeni «garga» dep atalatın basketboldıñ torı sekildi aspağa salatın. Soñğı birneşe jıldan beri olar da şeñberge oynay bastadı. Sodan beri olardıñ da serkeni alıp jürwi, 20-25 keli serkeni jerden ilip alw, jekpe-jekte sayısw barlığı da jaqsı damıp keledi. Ärïne, sayısta birew jeñip, birew jeñiletini zañdılıq. Qıtay quramasımen oyınımız 5:3 bolıp bizdiñ jeñisimizben ayaqtaldı.

Resey quraması da, biz üşin üzeñgiles komandalardıñ biri. Toptıq kezeñde bizdiñ komandanıñ fïnalğa şığwına osı Reseyden kelgen komandanı jeñwimiz sebep boldı. Munda da esepti bizdiñ jigitter 5:3-ke jetkizdi. Ärïne, körşi memleketter bolğan soñ buğan deyin de birneşe ret kezdesken komandalar. Öz sırların özderi biledi, kimniñ qay deñgeyde oynaytınına da sıralğı bolıp qalğan.

(Jastar arasındağı tuñğış Azïya çempïonatında kümis jüldege ïe bolğan Moñğolïya qurama komandasın Bükilälemdik étnosport konfederacïyasınıñ prezïdenti Bïlal Erdoğannıñ marapattaw säti)

Al endi Jastar arasındağı tuñğış çempïonatta kümis jüldege ïe bolw biz üşin ülken märtebe. Jäne fïnalda kökpardağı azwlı qarsılas – Qazaqstan quramasımen kezdesw, esepti 8:4-ke jetkizw – bizdiñ jastarğa jeñispen teñ.

- Söz soñında bir suraq qoyayın. Bizdiñ estwimizşe, Moñğolïyada bir jaqsı dästür bar. Yağnï, bir mıqtı sportşını nemese bir jüyrik attı bir kompanïya öz qaramağına alıp, sonıñ jarısqa qatıswına jağday jasaydı. Bayan-Ölgeydegi qaltalı, ıqpaldı azamattar munday märttik tanıtıp, birew bir sport türin öz qaramağına alıp, jağdayın jasap berwge mümkindigi bar ğoy?..

- Ïä, ras aytasıñ, moñğol xalqında sonday bir jaqsı dästür bar. Bul ürdis jaylap Bayan-Ölgeyge de kelip jatır. Äzirge qaltalı azamattarımız bäyge attarına jağday jasawdı qolğa alıp keledi. Degenmen, ulttıq sportımızğa, kökpar men awdarıspaqqa, teñge ilw men jambı atw, toğızqumalaq pen asıq atwğa qol uşın sozatın azamattar sanı äli de kemşin. Ulttıñ rwxın, xalıqtıñ eñsesin köteretin ulttıq dünïetanımımızğa jaqın sport türlerin köptep qoldaytın, birlese jumıs isteytin jigitterge äli de zärwmiz.

- Äñgimeñizge raqmet!

Erzhan ZhaubaiErjan Jawbay, argymaq.kz

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>