ەربول ەدىلباەۆ: رەسەيدەگى قازاق ۇلتتىق سپورت دەمەۋشىلىككە زارۋ

Erbol Edilbaev

جاقىندا الماتىدا جاستار جىلى اياسىندا ۇلتتىق ات سپورتىنان جاستار اراسىندا تۇڭعىش ازييا چەمپيوناتى وتكەن بولاتىن. قر ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى قاۋىمداستىعى ۇيىمداستىرعان سايىسقا رەسەي فەدەراتسيياسى التاي رەسپۋبليكاسىنان دا سپورتشىلار كەلگەن ەدى. جاستاردى باستاپ كەلگەن التاي رەسپۋبليكاسى قازاق ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى فەدەراتسيياسىنىڭ باسشىسى ەربول ەدىلباەۆتان سول ەلدەگى ۇلتتىق سپورتىمىزدىڭ جاي-كۇيى جايلى سۇراعان ەدىك.

– ەربول اعا, قازاقستانعا قوش كەلىپسىز! اۋەلگى اڭگىمەنى رەسەيدەگى قازاق ۇلتتىق سپورتىنىڭ جاي-كۇيىنەن باستاساڭىز.

– رەسەيدەگى قازاق ۇلتتىق سپورتى جايلى ايتار بولساق, سۇراق كوپ. ەڭ اۋەلى مەملەكەت تاراپىنان ەشقانداي كومەك جوق. سەبەبى دە تۇسىنىكتى جانە ولاردىڭ جاۋابى دا دايىن: «وليمپيادالىق سپورت تۇرى ەمەس, بىر حالىقتىڭ, ەتنوستىڭ سپورتى» دەگەندى ايتادى. سوعان قاراماستان, التاي وڭىرىندە ۇلتتىق سپورتىمىز جاڭا-جاڭا دامىپ كەلەدى. ونىڭ وزىندە وسى سپورتقا جانى اشيتىن, قازاقتىڭ بولمىسىنا, رۋحانيياتىنا, سپورتىنا جان-تانىمەن بەرىلگەن ازاماتتاردىڭ ارقاسىندا دامىپ كەلەدى.

ەكىنشىدەن, ۇلتتىق سپورتقا كەرەك ات ابزەلدەرى جوق. اسىرەسە, كوكپاردىڭ ەر-تۇرمانى مۇلدە جوق دەۋگە بولادى. ودان بولەك, سپورتشىلارىمىزعا لايىقتى فورما, كيىم, ەتىك دەگەن سەكىلدى ماسەلەلەر كەزەك كۇتتىرمەي تۇر.

قازىر ونداي جاعدايلاردى تۇزەۋ ۇشىن قارجى ىزدەۋ دە وڭاي ەمەس. حالىقارالىق جارىستارعا وزىمىز قاراجات تاۋىپ, سپورتشىلاردى وز كۇشىمىزبەن اكەلىپ جۇرگەندىكتەن, فورماعا, ات ابزەلدەرىنە, ەتىككە دەپ قوسىمشا قارجى ىزدەۋ وڭاي ەمەس. ال بۇل ماسەلەنى شەشۋگە ازىرگە مەملەكەت قۇلشىنىس تانىتىپ وتىرعان جوق. بىرىنشىدەن, بيۋدجەت قاراستىرىلماعان. ەكىنشىدەن, جوعارىدا ايتقانىمداي, فۋتبول نە وليمپيادالىق بولماعاندىقتان دا ونشا كوڭىل اۋدارىلماي كەلەدى.

– ۇلتتىق سپورتتىڭ قانشا تۇرىمەن اينالىساسىزدار؟

– مۇمكىندىگىمىزشە بارلىق تۇرىمەن اينالىسۋعا تىرىسامىز. اسىرەسە, كوكپار, تەڭگە ىلۋ, قىز قۋۋ, اۋدارىسپاق بىزدە جاقسى دامىپ كەلەدى. ارينە, جامبى اتۋ, توعىز قۇمالاق, اسىق اتۋ ت.ب. قاتارلى سپورت تۇرلەرى دە بار. دەمەۋشىلەرىمىزدىڭ, سوندا تۇراتىن قازاقتاردىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا وسى سپورت تۇرلەرىن اقىرىنداپ جۇرگىزىپ كەلەمىز.

(جاستار اراسىندا وتكەن ى ازييا چەمپيوناتىنا كەلگەن رەسەي كوكپار كومانداسى. الماتى, 2019 جىل)

– قانشا كوكپار كومانداسى بار؟

– رەسپۋبليكا كولەمىندە 18-گە جۋىق كوكپار كومانداسى بار. ولاردىڭ كوبى سوندا تۇراتىن قىرعىز باۋىرلارىمىز. ولار قازاندىققا وينايمىز دەيدى, ال باسقا ۇلت ويىنشىلارى, اسىرەسە بىز – قازاقتار شەڭبەرگە وينايمىز. التاي رەسپۋبليكاسىندا 10 مىڭ قازاق تۇرادى. كوكپار ەجەلدەن بار. اتا-بابالارىمىز دا قازاندىقسىز ويناعان. بىز دە سولاردىڭ مۇراسىن جالعاپ كەلەمىز. بۇل – بىرىنشىدەن, ەكىنشىدەن – شەڭبەر قاۋىپسىز. ات بولسىن, ادام بولسىن تۇرلى دەنە جاراقاتىن الماۋعا مۇمكىندىك بولادى. قازاندىققا ويناعان كەزدە وعان سوعىلاسىڭ, ات نە وزىڭ جاراقات الۋىڭ مۇمكىن دەگەندەي ماسەلەلەرى بار.

– جاڭا كوكپار ماسەلەسىن ايتىپ جاتىرسىز. ونداعى ۇلتتىق سپورتتىڭ بارى وسى كۇيدى كەشىپ وتىر ما؟

– ارينە, «الدىڭعى اربا قالاي جۇرسە, سوڭعى اربا سولاي جۇرەدى» دەگەندەي, بارلىعىنىڭ دا كورگەن كۇنى وسى. سەبەبى جاڭا ايتقانىمداي, مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ جوق. ەكىنشىدەن, كوكپاردان باسقا سپورت تۇرلەرىنە قىزىعا قوياتىندار از. مىسالى, قازاقستان, اۋعانستان, قىرعىزستان, وزبەكستاندى ايتار بولساق, ولار اپتاسىنا بىرنەشە رەت جاپپاي كوكپار وتكىزىپ, تۋرنيرلەردەن بولەك, حالىقتىڭ وز اراسىندا جاقسى دامىپ جاتىر. جاپپاي كوكپار وتتى دەگەن سوز, حالىقتىڭ سول ويىنعا دەگەن ەرەكشە ىقىلاسى, جاقسى قولداۋى بار دەگەن سوز. بۇل كوكپاردىڭ دامۋىنا بىردەن-بىر جول دەۋگە دە بولادى.

ال بىزدەگى ەڭ جاقسى دامىدى دەگەن كوكپاردىڭ وزىندە جاپپاي كوكپار جوق. حالىقارالىق تۋرنيرلەرگە, چەمپيوناتتارعا باراتىن كەزدە عانا وسى ويىننىڭ جاناشىرلارى بىرلەسىپ, ورتادان اقشا شىعارىپ, قاتىسىپ قايتامىز. بىزدەگى ۇلتتىق سپورتتى العا سۇيرەپ كەلە جاتقان – وسى بىر حالقىمىزدىڭ قاستەرلى قۇندىلىعىن بيىكتەرگە كوتەرەيىك دەگەن نيەت قانا.

– وسى جولعى جاستار اراسىنداعى تۇڭعىش ازييا چەمپيوناتىنا قانداي باعا بەرەسىز؟ سپورتشىلارىڭىز وز مۇمكىندىكتەرىن پايدالانا الدى ما؟

(اۋدارىسپاقتان 50 كەلى سالماقتا 3-ورىن العان رەسەيلىك سپورتشى ميرجان اكچالوۆتى يۋنەسكو-نىڭ داستۇرلى سپورتتار مەن ويىندار كوميتەتىنىڭ توراعاسى حاليل احمەد حاننىڭ ماراپاتتاۋ ساتى)

– قىسقاشا ايتا كەتەر بولسام, جوعارىدا ايتقان جەتىسپەۋشىلىكتەرىمىزگە قاراماستان, بىزدىڭ ويىنشىلار وتە جاقسى ناتيجە كورسەتتى دەپ ايتا الامىن. كوكپاردا تاجىكستان ويىنشىلارىنان باسىم تۇستى. ال اۋدارىسپاق بويىنشا بىر سپورتشىمىز قولا جۇلدەگە قول جەتكىزدى. بۇل بىز ۇشىن – چەمپيونمەن تەڭ كورسەتكىش. وزىم الىپ كەلگەن ەل قۇراماسىنداعى 5 سپورتشىم اۋدارىسپاقتا باق سىنادى. بارلىعى دا جاس, 18-20 جاستىڭ و جاق, بۇ جاعى ەدى. كوبى – ستۋدەنت. بىر سپورتشىمنىڭ العان ۇشىنشى ورىنى – بارلىق سپورتشىمنىڭ ۇشىنشى ورىنى دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى, بارلىعى وز بالامداي بولىپ كەتكەن جاستار. كوكپاردان ورىن الا المادىق, باسقا سپورت تۇرلەرىنەن دە جۇلدەسىز قالساق, جاس بالالار ۇشىن ۇلكەن سوققى بولاتىن ەدى.

– ەربول اعا, جاڭا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ, كومەك جوق دەپ وتىرسىز. دەگەنمەن, حالىقارالىق جارىستارعا رەسەي اتىنان قاتىساتىندارىڭىز ونسىز دا بەلگىلى. سونى ەسكەرتىپ, تىم قۇرىعاندا جەرگىلىكتى بيلىككە وتىنىش جاساپ, قولداۋ سۇراپ كورمەدىڭىزدەر مە؟

– ار سايىسقا, حالىقارالىق تۋرنيرلەرگە, چەمپيوناتتارعا شاقىرۋ العان سايىن, بارلىق قۇجاتىمىزدى, شاقىرۋىمىزدى, ويىن ەرەجەسىن كورسەتىپ, جەرگىلىكتى باسقارۋ ورىندارىنان كومەك سۇراپ, وتىنىش جاسايمىز. ولاردىڭ ايتاتىن بىر عانا جاۋابى بار: «بۇل ماسەلەگە بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرىلماعان». بولدى. ارى قاراي قانشا قاۋزاساڭىز دا وزگەرىس بولمايدى. سەبەبى, ولار بىز ۇشىن بىر تيىن بيۋدجەتتەن بەرەر بولسا, ول – سىبايلاس جەمقورلىققا جاتادى. وز باستارى بالەگە قالۋى مۇمكىن. دەگەنمەن, «دۇنيەدە مەيىرىمدى ادامدار دا بار» دەگەندەي, تانىس-تامىر, جورا-جولداستارىمىزدىڭ كومەگى قاشان دا دايىن. ايتپەسە, «جالعىز ادام بي بولماس, جالعىز اعاش ۇي بولماس» دەپ اتا-بابالارىمىز ايتتى ەمەس پە؟! سول جاقسى جانداردىڭ دەمەۋشىلىگىمەن, قولداۋىمەن حالىقارالىق جارىستارعا قاتىسۋعا مۇمكىندىك الامىز.

سوندا دا, جارىستارعا قاتىناساردا اۋىرتپالىقتىڭ 60-70 پايىزى مەنىڭ وزىمە تۇسەدى. سەبەبى, جارىسقا قاتىساتىن سپورتشىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى, ول ستۋدەنت بولسا, وقۋىنان سۇراپ الۋ, اتا-اناسىنان رۇقسات الۋ – بارلىعى دا مەنىڭ موينىمدا.

بۇگىنگى كۇندە وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, بىر وتباسىندا بىر عانا بالا بار. ول بىرەۋدىڭ نە كەنجەسى, نە تۇڭعىش ۇلى بولارى سوزسىز. قازاقتىڭ, «بىر بالاسى باردىڭ شىعار-شىقپاس جانى بار» دەگەن سوزى بار. ياعني, بىرەۋدىڭ ماپەلەپ وتىرعان «شىعار-شىقپاس جانىن» الىپ كەتۋ دەگەن وتە قاۋىپتى. بۇرىن بىر ۇيدە كەمىندە 5-6 ۇل وسەتىن. وندايدا بالا دا وزى تاڭداۋ جاسايتىن ەدى, قايدا بارىپ, قايدا تۇرۋدى وزى بىلەتىن. قازىر كوبى وبەكتەپ وتىرعان جالعىز بالاسىن تاۋ اسىرىپ, تاس باستىرىپ, كۇندىز-تۇنى ات بەلىندە سالپاقتاتقىسى كەلمەيدى. بۇل دەموگرافييالىق ماسەلە دە ۇلتتىق سپورتتىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزبەي جاتقان جوق.

– وزبەكستاندا وتەتىن كوكپاردان ىى الەم چەمپيوناتىنا قاتىساتىن بولارسىزدار؟…

– نيەت بار. ار نارسە وز ۋاقىتىمەن, اللانىڭ قالاۋىمەن بولادى عوي. مىسالى, وسى جولى الماتىدا وتكەن جاستار اراسىنداعى تۇڭعىش ازييا چەمپيوناتىنا كەلگەنشە بىزدە «قاتىسا الامىز با, جوق پا؟» دەگەن سۇراق تۇردى. ونىڭ الدىندا, استانادا ەكسپو-2017 اياسىندا وتكەن العاشقى الەم چەمپيوناتىندا دا اۋپىرىممەن كەلىپ قاتىسىپ قايتتىق. ورىن الماساق تا, ۇلكەن دودانىڭ, ۇلتتىق سپورتتىڭ جاناشىر-مايتالماندارىنىڭ ورتاسىندا جۇرۋدىڭ وزى بىز ۇشىن ۇلكەن مەكتەپ. سول سەكىلدى, الداعى وتەتىن ىى الەم چەمپيوناتىنا دا قاتىسامىز دەگەن جوسپار, نيەتىمىز بار.

– جاڭا جوعارىدا ايتقان اڭگىمەڭىزدەن كەيىن, مەنىڭ سۇراعىم ورىنسىزداۋ بولاتىن شىعار. دەگەنمەن, وزىڭىز بىلەسىز, قاي جەردە بولماسىن, ۇلتتىق سپورتتى ناسيحاتتاۋدىڭ, دامىتۋدىڭ, وزگەلەرگە دە تانىستىرۋدىڭ بىردەن-بىر جولى – حالىقارالىق دەڭگەيدەگى سايىس وتكىزۋ. سىزدەردە مۇنداي جوسپار بار ما؟

– ونداي جوسپار بار. الداعى كۇزدە التاي رەسپۋبليكاسىنا قاراستى بەلوحۋريكا دەگەن جەردە ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن فەستيۆال وتكىزسەك پە دەگەنبىز. سوعان ۇلتتىق سپورت جاقسى جولعا قويىلعان بىرنەشە مەملەكەتتى شاقىرماقشىمىز. بۇل مەنىڭ عانا ەمەس, وسى ۇلتتىق سپورتتىڭ ىستىق-سۋىعىنا قاتار تۇسىپ جۇرگەن ارىپتەستەرىمنىڭ دە ۇسىنىسى. سونىڭ ىشىندە كريستينا كارامىشينا (رەسەي «كوك بورى» وداعىنىڭ پرەزيدەنتى – رەد.) ت.ب. ازاماتتارمەن بىرلەسىپ, بىر قاۋىمداستىق قۇرىپ, سول قاۋىمداستىق اياسىندا جارىس وتكىزۋدى كوزدەپ وتىرمىز. قازىر دايىندىق جۇمىستارى جۇرىپ جاتىر.

– ەربول اعا, ىستەرىڭىزگە ساتتىلىك تىلەيمىز! اڭگىمەڭىز ۇشىن راحمەت!

Erzhan Zhaubayەرجان جاۋباي, baq.kz

دوباۆيت كوممەنتاريي

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *

Please Do the Math      
 

موجنو يسپولزوۆات سلەدۋيۋششيە HTML-تەگي ي اتريبۋتى: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>