Erbol Edilbaev: Reseydegi qazaq ulttıq sport demewşilikke zärw

Erbol Edilbaev

Jaqında Almatıda Jastar jılı ayasında Ulttıq at sportınan Jastar arasında tuñğış Azïya çempïonatı ötken bolatın. QR Ulttıq sport türleri qawımdastığı uyımdastırğan sayısqa Resey Federacïyası Altay Respwblïkasınan da sportşılar kelgen edi. Jastardı bastap kelgen Altay Respwblïkası Qazaq ulttıq sport türleri federacïyasınıñ basşısı Erbol Edilbaevtan sol eldegi ulttıq sportımızdıñ jay-küyi jaylı surağan edik.

– Erbol ağa, Qazaqstanğa qoş kelipsiz! Äwelgi äñgimeni Reseydegi qazaq ulttıq sportınıñ jay-küyinen bastasañız.

– Reseydegi Qazaq ulttıq sportı jaylı aytar bolsaq, suraq köp. Eñ äweli memleket tarapınan eşqanday kömek joq. Sebebi de tüsinikti jäne olardıñ jawabı da dayın: «Olïmpïadalıq sport türi emes, bir xalıqtıñ, étnostıñ sportı» degendi aytadı. Soğan qaramastan, Altay öñirinde ulttıq sportımız jaña-jaña damıp keledi. Onıñ özinde osı sportqa janı aşïtın, qazaqtıñ bolmısına, rwxanïyatına, sportına jan-tänimen berilgen azamattardıñ arqasında damıp keledi.

Ekinşiden, ulttıq sportqa kerek at äbzelderi joq. Äsirese, kökpardıñ er-turmanı mülde joq dewge boladı. Odan bölek, sportşılarımızğa layıqtı forma, kïim, etik degen sekildi mäseleler kezek küttirmey tur.

Qazir onday jağdaylardı tüzew üşin qarjı izdew de oñay emes. Xalıqaralıq jarıstarğa özimiz qarajat tawıp, sportşılardı öz küşimizben äkelip jürgendikten, formağa, at äbzelderine, etikke dep qosımşa qarjı izdew oñay emes. Al bul mäseleni şeşwge äzirge memleket qulşınıs tanıtıp otırğan joq. Birinşiden, byudjet qarastırılmağan. Ekinşiden, joğarıda aytqanımday, fwtbol ne olïmpïadalıq bolmağandıqtan da onşa köñil awdarılmay keledi.

– Ulttıq sporttıñ qanşa türimen aynalısasızdar?

– Mümkindigimizşe barlıq türimen aynalıswğa tırısamız. Äsirese, kökpar, teñge ilw, qız qww, awdarıspaq bizde jaqsı damıp keledi. Ärïne, jambı atw, toğız qumalaq, asıq atw t.b. qatarlı sport türleri de bar. Demewşilerimizdiñ, sonda turatın qazaqtardıñ qoldawınıñ arqasında osı sport türlerin aqırındap jürgizip kelemiz.

(Jastar arasında ötken I Azïya çempïonatına kelgen Resey kökpar komandası. Almatı, 2019 jıl)

– Qanşa kökpar komandası bar?

– Respwblïka köleminde 18-ge jwıq kökpar komandası bar. Olardıñ köbi sonda turatın qırğız bawırlarımız. Olar qazandıqqa oynaymız deydi, al basqa ult oyınşıları, äsirese biz – qazaqtar şeñberge oynaymız. Altay Respwblïkasında 10 mıñ qazaq turadı. Kökpar ejelden bar. Ata-babalarımız da qazandıqsız oynağan. Biz de solardıñ murasın jalğap kelemiz. Bul – birinşiden, ekinşiden – şeñber qawipsiz. At bolsın, adam bolsın türli dene jaraqatın almawğa mümkindik boladı. Qazandıqqa oynağan kezde oğan soğılasıñ, at ne öziñ jaraqat alwıñ mümkin degendey mäseleleri bar.

– Jaña kökpar mäselesin aytıp jatırsız. Ondağı ulttıq sporttıñ bäri osı küydi keşip otır ma?

– Ärïne, «aldıñğı arba qalay jürse, soñğı arba solay jüredi» degendey, barlığınıñ da körgen küni osı. Sebebi jaña aytqanımday, memleket tarapınan qoldaw joq. Ekinşiden, kökpardan basqa sport türlerine qızığa qoyatındar az. Mısalı, Qazaqstan, Awğanstan, Qırğızstan, Özbekstandı aytar bolsaq, olar aptasına birneşe ret jappay kökpar ötkizip, twrnïrlerden bölek, xalıqtıñ öz arasında jaqsı damıp jatır. Jappay kökpar ötti degen söz, xalıqtıñ sol oyınğa degen erekşe ıqılası, jaqsı qoldawı bar degen söz. Bul kökpardıñ damwına birden-bir jol dewge de boladı.

Al bizdegi eñ jaqsı damıdı degen kökpardıñ özinde jappay kökpar joq. Xalıqaralıq twrnïrlerge, çempïonattarğa baratın kezde ğana osı oyınnıñ janaşırları birlesip, ortadan aqşa şığarıp, qatısıp qaytamız. Bizdegi ulttıq sporttı alğa süyrep kele jatqan – osı bir xalqımızdıñ qasterli qundılığın bïikterge kötereyik degen nïet qana.

– Osı jolğı Jastar arasındağı tuñğış Azïya çempïonatına qanday bağa beresiz? Sportşılarıñız öz mümkindikterin paydalana aldı ma?

(Awdarıspaqtan 50 keli salmaqta 3-orın alğan reseylik sportşı Mïrjan Akçalovtı YuNESKO-nıñ Dästürli sporttar men oyındar komïtetiniñ törağası Xalïl Axmed Xannıñ marapattaw säti)

– Qısqaşa ayta keter bolsam, joğarıda aytqan jetispewşilikterimizge qaramastan, bizdiñ oyınşılar öte jaqsı nätïje körsetti dep ayta alamın. Kökparda Täjikstan oyınşılarınan basım tüsti. Al awdarıspaq boyınşa bir sportşımız qola jüldege qol jetkizdi. Bul biz üşin – çempïonmen teñ körsetkiş. Özim alıp kelgen el quramasındağı 5 sportşım awdarıspaqta baq sınadı. Barlığı da jas, 18-20 jastıñ o jaq, bu jağı edi. Köbi – stwdent. Bir sportşımnıñ alğan üşinşi orını – barlıq sportşımnıñ üşinşi orını dep esepteymin. Sebebi, barlığı öz balamday bolıp ketken jastar. Kökpardan orın ala almadıq, basqa sport türlerinen de jüldesiz qalsaq, jas balalar üşin ülken soqqı bolatın edi.

– Erbol ağa, jaña memleket tarapınan qoldaw, kömek joq dep otırsız. Degenmen, xalıqaralıq jarıstarğa Resey atınan qatısatındarıñız onsız da belgili. Sonı eskertip, tım qurığanda jergilikti bïlikke ötiniş jasap, qoldaw surap körmediñizder me?

– Är sayısqa, xalıqaralıq twrnïrlerge, çempïonattarğa şaqırw alğan sayın, barlıq qujatımızdı, şaqırwımızdı, oyın erejesin körsetip, jergilikti basqarw orındarınan kömek surap, ötiniş jasaymız. Olardıñ aytatın bir ğana jawabı bar: «Bul mäselege byudjetten qarjı qarastırılmağan». Boldı. Arı qaray qanşa qawzasañız da özgeris bolmaydı. Sebebi, olar biz üşin bir tïın byudjetten berer bolsa, ol – sıbaylas jemqorlıqqa jatadı. Öz bastarı bälege qalwı mümkin. Degenmen, «Dünïede meyirimdi adamdar da bar» degendey, tanıs-tamır, jora-joldastarımızdıñ kömegi qaşan da dayın. Äytpese, «jalğız adam bï bolmas, jalğız ağaş üy bolmas» dep ata-babalarımız ayttı emes pe?! Sol jaqsı jandardıñ demewşiligimen, qoldawımen xalıqaralıq jarıstarğa qatıswğa mümkindik alamız.

Sonda da, jarıstarğa qatınasarda awırtpalıqtıñ 60-70 payızı meniñ özime tüsedi. Sebebi, jarısqa qatısatın sportşınıñ jawapkerşiligi, ol stwdent bolsa, oqwınan surap alw, ata-anasınan ruqsat alw – barlığı da meniñ moynımda.

Bügingi künde özderiñiz bilesizder, bir otbasında bir ğana bala bar. Ol birewdiñ ne kenjesi, ne tuñğış ulı boları sözsiz. Qazaqtıñ, «Bir balası bardıñ şığar-şıqpas janı bar» degen sözi bar. Yağnï, birewdiñ mäpelep otırğan «şığar-şıqpas janın» alıp ketw degen öte qawipti. Burın bir üyde keminde 5-6 ul ösetin. Ondayda bala da özi tañdaw jasaytın edi, qayda barıp, qayda turwdı özi biletin. Qazir köbi öbektep otırğan jalğız balasın taw asırıp, tas bastırıp, kündiz-tüni at belinde salpaqtatqısı kelmeydi. Bul demografïyalıq mäsele de ulttıq sporttıñ damwına keri äserin tïgizbey jatqan joq.

– Özbekstanda ötetin kökpardan II Älem çempïonatına qatısatın bolarsızdar?…

– Nïet bar. Är närse öz waqıtımen, Allanıñ qalawımen boladı ğoy. Mısalı, osı jolı Almatıda ötken Jastar arasındağı tuñğış Azïya çempïonatına kelgenşe bizde «qatısa alamız ba, joq pa?» degen suraq turdı. Onıñ aldında, Astanada ÉKSPO-2017 ayasında ötken alğaşqı Älem çempïonatında da äwpirimmen kelip qatısıp qayttıq. Orın almasaq ta, ülken dodanıñ, ulttıq sporttıñ janaşır-maytalmandarınıñ ortasında jürwdiñ özi biz üşin ülken mektep. Sol sekildi, aldağı ötetin II Älem çempïonatına da qatısamız degen jospar, nïetimiz bar.

– Jaña joğarıda aytqan äñgimeñizden keyin, meniñ surağım orınsızdaw bolatın şığar. Degenmen, öziñiz bilesiz, qay jerde bolmasın, ulttıq sporttı nasïxattawdıñ, damıtwdıñ, özgelerge de tanıstırwdıñ birden-bir jolı – xalıqaralıq deñgeydegi sayıs ötkizw. Sizderde munday jospar bar ma?

– Onday jospar bar. Aldağı küzde Altay Respwblïkasına qarastı Beloxwrïka degen jerde ulttıq sport türlerinen festïval’ ötkizsek pe degenbiz. Soğan ulttıq sport jaqsı jolğa qoyılğan birneşe memleketti şaqırmaqşımız. Bul meniñ ğana emes, osı ulttıq sporttıñ ıstıq-swığına qatar tüsip jürgen äriptesterimniñ de usınısı. Sonıñ işinde Krïstïna Karamışïna (Resey «Kök böri» odağınıñ prezïdenti – red.) t.b. azamattarmen birlesip, bir qawımdastıq qurıp, sol qawımdastıq ayasında jarıs ötkizwdi közdep otırmız. Qazir dayındıq jumıstarı jürip jatır.

– Erbol ağa, isteriñizge sättilik tileymiz! Äñgimeñiz üşin raxmet!

Erzhan ZhaubayErjan Jawbay, baq.kz

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>