«اسىر ساپ ات ۇستىندە وسكەن ەلمىز…»

Zhylqy

«اسىر ساپ ات ۇستىندە وسكەن ەلمىز,

نايزانى ناجاعايعا تەڭەگەنبىز.

دالانىڭ داۋىلىنا بىزدەر تەڭبىز,

التايدان اق ەدىلگە جەبەگەنبىز.

سوعىستىق جەتى جۇز جىل جەتى جۇرتپەن,

تاريح-اۋ, وزىڭ ايتشى, كىمنەن كەمبىز؟»,- دەپ اقىن قاليجان بەكحوجين جىرلاعانداي, ايتار ويىڭدى كوزىڭنەن ۇعار ەستى جانۋار جىلقى مالىن سەرىگىم دەپ تانىپ, جاۋگەرشىلىك زامانىندا, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ وتتى جىلدارىندا اتتى اسكەر ساپىندا عاجايىپ ەرلىك كورسەتكەن, جاۋدىڭ قولىن ەلىنىڭ جاعاسىنا جەتكىزبەگەن, حالقىن دۇشپاننىڭ اششى تاباسىنا قالدىرماعان, جانىن ارى ۇشىن قۇربان ەتكەن, ادال ۇل بوپ انادان تۋىپ, ەل تىرەگىنە اينالعان باتىرلارىمىز سەنىمدى سەرىگى – تۇلپارىنا قارىزدار.

قازاق پوەزيياسىنىڭ دۇلدۇلى ىليياس جانسۇگىروۆ قازاق پەن جىلقىنىڭ ەگىز ۇعىم ەكەنىن وز ولەڭىندە بىلايشا تەبىرەنە جىرلاپتى:

«جانىنا ەلىمىزدىڭ جىلقى جاققان,

جىلقىعا جەتپەگەن كوز جاۋتاڭ قاققان.

مىنسەڭ – ات, ىشسەڭ – قىمىز, جەسەڭ – قازى,

قاشاننان قازاق حالقى جىلقى باققان.

اتتى ارتىق كورگەن ەلمىز مىنگەن تاقتان,

قىزىق-اق بىزدىڭ بايگە قىردا شاپقان.

شىدارما قازاق جانى ۇشىپ كەتپەي,

اتتارعا شاڭ شىعارىپ كەلە جاتقان».

قازاق – جىلقى مىنەزدى, رۋحى وت, نامىسى شوق باتىر حالىق دەپ بەكەر ايتپاساق كەرەك-تى.

«وسى باسقا حالىق قايدان جارالسىن, مەيلى, مايمىلدان بولسىن, شاتاعىم جوق. دال بىزدىڭ قازاق حالقى جىلقىدان, تۇلپاردان تۋعان» دەپ جازۋشى اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ سوزىمەن تارقاتار بولساق, ۇشقان قۇستىڭ قاناتى, جۇگىرگەن اڭنىڭ تۇياعى تالاتىن سايىن دالانى الاكوز جاۋدان استىنداعى سەرىگىمەن بىرلەسە قورعاپ, تاريح ساحناسىنا ات ۇستىندە شىققان, تۇلپاردىڭ تۇياعىمەن سايىن دالاسىنا مەنشىكتەپ مور باسقان قازاق ۇشىن جىلقىنىڭ ورنى بولەك. جاۋگەرشىلىك زاماندا ۇيدىڭ بەلدەۋىندە اتى بايلاۋلى, نايزاسى تىگۋلى تۇرماي, ەلىن قورعاۋعا جاياۋ بارا الماي, جولداستارىنان قالىپ قويۋدى ار جىگىت وزىنە نامىس ساناعان. شابۋىلعا شىققاندا شاشاسىنا شاڭ جۇقپاي جول باستاعان قوبىلاندىنىڭ تايبۋرىلى, الپامىستىڭ بايشۇبارى, ەر تارعىننىڭ تارلانى, يساتايدىڭ اقتابانى تاريحي زەردەمىزدەن ويىپ تۇرىپ ورىن العان, جادىمىزعا تەرەڭ ورناعان كەيىپكەرلەر.

قازاق ۇشىن جىلقى تۇلىك بىتكەننىڭ تورەسى. باسقا تۇلىكتەر ادامعا قىزمەت ەتۋگە عانا جاراتىلعان بولسا, جىلقى – ەردىڭ قاناتى. باي تىلىمىزدە جىلقىعا قاتىستى ۇعىمدار وتە مول. ۇرپاعىن وربىتەر ۇلىن «ات ۇستارىم» دەگەن قازاق ۇلىنىڭ العاش اتقا وتىرعانىن اتاپ وتۋ راسىمى –«توقىمقاعار»تويىنان باستاپ, ادامنىڭ پانيدەن باقيعا اتتانعانىنىڭ بەلگىسى«ات تۇلداۋعا»دەيىنگى بۇكىل تىرشىلىكتى جىلقى مالىمەن, قازاناتپەن بايلانىستىرعان. ەردىڭ بيىك بولمىسىنقازەكەم «جىلقىنىڭ دا جىلقىسى بار, قازانات دەيدى, جىگىتتىڭ دە جىگىتى بار ازامات دەيدى» دەگەن بىر-اق اۋىز سوبەن تۇيىندەپ اشقان.

«ازامات بولدى» دەگەن ۇعىمنىڭ وزىن «ات جالىن تارتىپ مىندى» دەپ جاتامىز. جولى بولعان جىگىتتى «اتى وزىپ تۇر» دەيمىز. ۇرپاق الماسادى دەگەن ويدى «ات تۇياعىن تاي باسار» دەگەن تىركەسپەن جەتكىزە بەرەمىز. كوشەلى ادامنىڭ بالاسىن, ۇرىم-بۇتاعىن «تۇلپاردىڭ تۇياعى» دەسەك, جۇبىن جازباي بىرگە وسكەندەردى «تاي-قۇلىنداي تەبىسكەن», اتتىڭ مىنەزىن جاقسى بىلەتىن ەپتى دە العىر ادامدى «ات قۇلاعىندا وينايدى», ىسكە بەلسەنە كىرىسىپ, ناقتى ماقسات قويا بىلگەن جاندى «ات قۇيرىعىن شارت تۇيدى», بايىرعى قۇربى-قۇرداس, سىرلاس جانداردى «ۇزەڭگى جولداس» دەپ سيپاتتاساق, «قازاق جىلقى مىنەزدى» دەپ حالقىمىزدىڭ پسيحولوگييالىق بولمىسىن ايتقىندايمىز.

وزگەگە پەيىلىمىزدى بىلدىرىپ, العاۋسىز تىلەگىمىزدى اقتارعاندا دا جىلقى مالىنا قاتىستى سوز تىركەستەرىن پايدالانۋىمىز زاڭدىلىق. تالابىڭ وڭ, قادامىڭ ساتتى بولسىن دەگەندى «قۇيىسقانىڭ بەرىك بولسىن», ۇلىڭ ايتۋلى ازامات بولسىن دەگەن اق پەيىلىمىزدى «ات ۇستارىڭ وزىڭە تارتسىن», ابدەن بابىندا تۇرعان, الىمدى دا شالىمدى قايراتتى ادامدى «بايگە اتىنداي جاراعان» دەپ تاڭعالساق, سىمباتتى دەنەسى كوز تارتار جاندى «قۇلىن مۇشەسى بۇزىلماعان» دەپ تۇيەمىز.

ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2017 جىلدىڭ 12 ساۋىرىندە جارييالانعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ جالعاسى رەتىندە شىققان «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ساراپتامالىق ماقالانىڭ بىرىنشى بولىمى «اتقا مىنۋ مادەنيەتى» دەپ اتالۋى بەكەر بولماسا كەرەك-تى.

«ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرىندەگى ەنەوليت داۋىرىنە تيەسىلى «بوتاي» قونىسىندا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى جىلقىنىڭ تۇڭعىش رەت قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا قولعا ۇيرەتىلگەنىن دالەلدەدى», – دەگەن ەلباسى قازاناتتىڭ قازاقتىڭ ومىرىندەگى سالماعىن سارالاپ, جىلقىنىڭ ەرەكشەلىگىن دارالاپ «تۋ ۇستاعان سالت اتتى جاۋىنگەردىڭ بەينەسى – باتىرلار زامانىنىڭ ەڭ تانىمال ەمبلەماسى, سونىمەن قاتار, اتتى اسكەردىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى قالىپتاسقان كوشپەندىلەر الەمى «مادەني كودىنىڭ» ايرىقشا ەلەمەنتى» دەپ تۇيىندەپتى.

قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارىنان كەزدەسەتىن اريي, ساق, عۇن كەزەڭدەرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى (ب.ز.ب. 1-مىڭجىلدىق – ب.ز. 2 ع.) ەجەلگى قازاقستاندا جىلقىنىڭ قولعا ۇيرەتىلىپ قانا قويماي, بۇل مالدىڭ ەرەكشە قاستەرلەنىپ, ادەت-عۇرىپتىق راسىمدەردىڭ اجىراماس بىر بولىگىنە اينالعانىن كورسەتەدى. الەمدە العاش رەت ەكى دوڭعالاقتى اربانى ويلاپ تاپقان ارييلەر وعان ۇشقىر تۇلپارلارىن قوس-قوستان جەگىپ الىپ, سارى دالانىڭ ساداقتى ساردارلارىنا اينالدى. ساقتاردىڭ بالالارى مەن ايەلدەرىنە دەيىن ات ۇستىندە سوعىسۋ تاسىلدەرىن جاس كەزىنەن جەتىك مەڭگەرىپ, كورگەن جۇرتتىڭ زارەسىن ۇشىرعان.

«ولار اتتارىنا دا مىستان كەۋدەنى جاۋىپ تۇراتىن ساۋىت كيگىزەدى, – دەپ جازادى ەجەلگى گرەك تاريحشىسى گەرودوت, – ال جۇگەندەرىن, شىلبىرىن التىنمەن اشەكەيلەيدى».

بەلگىلى زەرتتەۋشى, ەتنوگراف, جىلقى تاقىرىبىن تەرەڭىنەن زەرتتەپ جۇرگەن عالىم احمەت توقتاباي بۇگىندە دۇنيەجۇزىندە 65 ميلليون جىلقى جانە 250-دەن استام جىلقى تۇقىمى بارىن ايتادى.

«جىلقى بىزدىڭ قازاق جەرىنەن شىققان. بۇل جاي ايتىلا سالعان سوز ەمەس. وعان كوكشەتاۋ وبلىسىنداعى بوتاي قونىسىنان تابىلىپ جاتقان جىلقى سۇيەكتەرى دالەل. الەمدىك ارحەولوگييادا دال وسىلاي بىر قونىستان جۇز مىڭداعان جىلقىنىڭ سۇيەگىنىڭ تابىلۋى بولماعان. وسى قونىستى كوپتەگەن عالىم زەرتتەپ, ارحەولوگ ۆيكتور زايبەرت وتىز جىلدان استام ۋاقىت قازىپ جاتىر. ارحەولوگييالىق جانە پالەولوگييالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزە كەلە تابىلعان جىلقىلاردىڭ قازاقتىڭ جابىسىنان اينىمايتىنى بەلگىلى بولدى», – دەپ جازعان عالىم «قازاقتىڭ بارلىق شەكاراسى جىلقى تۇياعىمەن سىزىلعان جانە قورعالعان. قازاقتىڭ تاريحى – جىلقىنىڭ تۇياعىمەن جازىلعان شەجىرە دەسەك تە بولادى. وسىنداي الىپ تەرريتورييامىزدى قورعاۋعا كومەكتەستى. جىلقى سول زاماندا اتوم قارۋى سيياقتى بولدى دەسەم, ارتىق ايتپايمىن. سەبەبى, ول مىڭداعان شاقىرىمدى باعىندىراتىن كۇشكە يە ەدى. دالىرەك ايتساق, جىلقى كوبەيىپ كەتكەندە بىزدىڭ ارعى اتالارىمىز جايىلىم مەن جايلاۋ ىزدەپ, باسقالاردىڭ جەرىن تارتىپ الىپ, شەكارانى كەڭەيتكەن. كەيىن يەلىك ەتكەن جەرلەرىن جىلقىمەن قورعاعان»,- دەپ تۇجىرىمدايدى.

ەلدىك نىشاندا ارعىماق بەينەسىن پايدالانۋ گەرالديستەر تىلىندە ارىستاننىڭ جۇرەكتىلىگىن, قىراننىڭ قىراعىلىعىن بىلدىرەدى. مەملەكەتىمىزدىڭ قاسيەتتى رامىزدەرىنىڭ بىرى – ەلتاڭبامىزدا بەدەرلەنگەن قاناتتى پىراق بەينەسى زاڭعار بيىككە سامعاۋدى, كەلەشەككە ۇمتىلۋدى, ارمانداۋدى بىلدىرسە, شيراتىلعان مۇيىز قايسارلىقتى, قايراتتى, سەس پەن ايباتتى ايشىقتايتىنىن بىلەمىز.

تاعدىرى قاشاندا حالقىمەن بىتە قايناسقان جىلقى مالىنىڭ باسىنان تالاي تەپەرىشتەر وتكەنى دە راس-تىن. 1925-1933 جىلدارى قازاق ولكەلىك پارتييا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولعان فيليپپ گولوششەكيننىڭ «قازاقتاردىڭ جىلقىسى مەن تۇيەسىن قۇرتپاسا جەل سەكىلدى اۋىپ كەتە بەرەدى» دەگەن سۇرقييا ساياساتىنىڭ كەسىرىنەن جىلقى مالىن جاپپاي قىرۋ ناۋقانى قولدان ۇيىمداستىرىلسا, 1953-1964 جىلدارى كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى ن.حرۋششەۆتىڭ «تراكتور تۇرعاندا جىلقى مالىنىڭ قاجەتى جوق» دەگەن سوزىن قاعيداعا اينالدىرعاندار دالا سايگۇلىكتەرىن قۇرتۋ جولىندا شابۋىل باستادى. ەندى ول كۇندەر قايتىپ كەلمەسىن دەيىك.

بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا ايتىلعان اتقا مىنۋ مادەنيەتىن جالپاق جۇرت تۇسىنەتىن مادەني دۇنيەگە اينالدىرۋ باستاماسىن قولداعان باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى ۇجىمى مۋزەيشىلەر اراسىندا اتقا مىنۋدى ناسيحاتتاۋ چەلەندجىن باستادىق. اتا-بابادان ميراس بولعان بۇل مۇرانى ساقتاۋ ۇشىن ونى قۇر بىلىپ قويماي, جاڭعىرتىپ, قولدانىسقا ەنگىزۋدى ماقسات ەتتىك. بقو تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى اتقا مىنۋ چەلەندجىن الدىمەن ماڭعىستاۋ, اقتوبە, قىزىلوردا وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيلەرىنە ەستافەتا رەتىندە تابىستادىق. باستامامىزدى قولداعانماڭعىستاۋ وبلىستىق مۋزەيى ارنايى ۆيدەو تۇسىرىپ, پاۆلودار جانە اتىراۋ وبلىستىق مۋزەيلەرىنە ۇسىندى. پاۆلودار وبلىسىنىڭ مۋزەيشىلەرى ەستافەتانى اقمولا جانە قاراعاندى وبلىستىق مۋزەيلەرىنە ۇسىندى. سىر ەلىنىڭ مۋزەيشىلەرى ەستافەتانىتۇركىستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىجانەجامبىل وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە ۇسىندى. اقمولا وبلىسىنىڭ مۋزەيشىلەرى ارنايى «بوتاي-بۋراباي» اشىق اسپان استىنداعى ارحەولوگييالىق-ەتنوگرافييالىق مۋزەيىندە اتا-بابامىزدىڭ جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ تاريحىن باياندادى. اقمولالىق مۋزەيشىلەر اتقا مىنۋ مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋ ەستافەتاسىن سولتۇستىك قازاقستان جانە قوستاناي وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە جولدادى. قاراعاندىلىق مۋزەيشىلەر قوستاناي جانە شىعىس قازاقستان وبلىستىق مۋزەيىنە ۇسىندى. چەلەندجدى قوستاناي جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى دە قولدادى. سويتىپ بۇل باستامامىزدى بارلىق وبلىستىق مۋزەيلەر قولداپ, چەلەندج كەزىندە تۇسىرىلگەن بەينەروليكتەر ەلگە ۇلكەن اسەر ەتتى.

اتا-بابالارىمىز ۇلان-بايتاق جەرىمىزدى سايگۇلىكپەن قورعاپ, بىزگە اماناتتاپ كەتسە, قامبار اتا تۇلىگى مەن وعان قاتىستى بارلىق سالت-داستۇرىمىزدى ساقتاۋ – بىزگە سەرت.

Mirbolatميربولات ەرساەۆ,

بقو تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى, argymaq.kz

(باستى فوتو: باقىتنۇر بۇردەسبەكوۆتىڭ كارتيناسى)

دوباۆيت كوممەنتاريي

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *

Please Do the Math      
 

موجنو يسپولزوۆات سلەدۋيۋششيە HTML-تەگي ي اتريبۋتى: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>