قازاقستانداعى تانىمال تۇلپارلار نەمەسە ات سپورتىنداعى تۇيتكىلدەر

IMG_20180916_160908

الەمدە يەسىنىڭ «اتىن وزدىرىپ», تاريحتا قالعان تالاي تۇلپار بار. ولار جايىندا سانسىز زەرتتەۋلەر, ەسەپسىز ەڭبەكتەر جازىلدى. جىر-داستاندارعا ارقاۋ بولعاندارى دا جەتەرلىك. كەرەك دەسەڭىز, كينونىڭ دا سان مىڭداعان تۇرى تۇسىرىلدى. بۇل رەتتە, الەكساندر ماكەدونسكييدىڭ بۋتسەفالى, ەڭ قاتىگەز بيلەۋشى سانالعان كاليگۋللانىڭ ينتسيتاتىن ايتۋعا بولادى. دون كيحوتتىڭ روسيتانتى دا جارتى الەمدى اۋزىنا قاراتقان تۇلپارلار قاتارىندا. يا, تىزە بەرسەڭ بۇل تىزىمدى تاۋىسىپ بىتۋ مۇمكىن ەمەس. ال بىزدە, قازاق توپىراعىندا قانداي تانىمال تۇلپارلار بار؟ «El.kz» ينتەرنەت جوباسى ەلىمىزدەگى جۇيرىك جىلقىلار جايىندا تىڭ دەرەكتەر ۇسىنادى. ەندەشە, ات سپورتىنداعى جۇلدىزدارمەن تانىسا وتىرىڭىز.

جىلقىنىڭ حايۋانتەكتەس بولعانى راس پا؟

جەر بەتىندە ەڭ سۇلۋ سانالاتىن جانۋار 65 ميلليون جىلدان بەرى ومىر سۇرىپ كەلە جاتىر ەكەن. ولاردىڭ ارعى تەگى حايۋانتەكتەس بولعان-دى. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, جىلقى جاراتىلىسىنان ۇزىن ارى سىمباتتى جانۋار بولماعان. ناقتىلاساق, ارقا تۇسى دوڭەستەۋ, ۇزىن قۇيرىقتى ارى دەنەسى يتكە ۇقساس بولعان دەسەدى. عىلىمدا مۇنداي جاراتىلىس يەسىن ەوحيپۋس ياكي حيروكەترييا دەپ اتايدى. الدىڭعى تۇياعىندا تورت ساۋساعى, ال ارتقى اياقتارىندا ۇش ساۋساعى بولعان. وزى جاس اعاشتاردىڭ جاپىراعى مەن بۇتالارمەن قورەكتەنگەن ەكەن. وسىدان تۇپ-تۋرا 25 ميلليون جىل بۇرىن كليمات اۋىسىپ, نۋلى ورماندار, مييالى القاپتار, قىسقاسى پلانەتانى قۇرعاقشىلىق باسقان ۋاقىتتا جىلقى گەنى وزگەرىپ سالا بەرەدى. جانۋار الدىمەن قازىرگى پونيگە, كەيىننەن بارىپ باسى مەن تىسى جىلقىعا ۇقساي باستايدى. قىزىعى سول, حايۋاننىڭ جۇمساق ايىر اياقتارى قاتتىراق بولىپ, ورنىنان سەكىرە الاتىن, جىلدام جۇرەتىن جاعدايعا جەتەدى. دەسە دە, بۇل جىلقى بۇگىنگىدەي سۇلۋ جانۋارعا بىردەن اينالدى دەگەن سوز ەمەس. اراعا 13 ميلليون جىل سالىپ كيىكتەي كەيىپكە, اياقتارى ۇش ايىرلى, تەز جۇگىرە الاتىن گيپپاريون اتتى جاڭاشا تۇرقىعا اينالادى. قىسقاسى, قاسيەتتى جانۋار بىرتىندەپ قازىرگى بولمىسىنا ەنە باستايدى. قۇي سەن, قۇي سەن بە بۇگىنگى عىلىم وسىلاي توپشىلايدى. ول ول ما؟ قاتتالعان تاريح بەتتەرى جىلقى مالىن العاش قولعا ۇيرەتكەن قازاقتار دەگەن تۇجىرىمدى دالەلدەيدى.

- سوڭعى 10 جىلدىڭ بەدەرىندە زەرتتەۋشىلەر جىلقى ەۋروپا ەلىندە قولعا ۇيرەتىلگەن دەپ سانايتىن. بىراق بوتاي تۇراعى تولىق زەرتتەلگەننەن سوڭ سايگۇلىكتى بىزدىڭ ارعى تەگىمىز, قازاقتار سولتۇستىك قازاقستاندا قولعا ۇيرەتكەنى ايتىلادى. بوتايلىقتار ونى قولعا ۇيرەتىپ, كەيىن ونىڭ قىمىزىن ساۋىپ, اشىتۋدى دا بىلگەن. بۇعان تاريحي ورىننان تابىلعان قىش ىدىستارداعى مايلى قىشقىلدار ايعاق بولسا, ال ونىڭ بيە سۇتى ەكەنى زەرتتەۋدىڭ دالدىگىنەن حابار بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە, امەريكاندىق ارحەولوگ دەۆيد ەنتوني وزىنىڭ «جىلقى, دوڭگەلەك جانە تىلدەر» اتتى تۋىندىسىندا ەلىمىزدە جىلقى باعۋ بىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 2500 جىل دەپ جازادى. دەمەك, قاسيەتتى جانۋار جوق دەگەندە 4500 جىلدان بەرى ادامنىڭ سەنىمدى سەرىگىنە اينالدى دەۋ قيسىندى. ال عالىمدار بوتاي تۇراعىن 6 مىڭ جىل بۇرىن قۇرىلدى دەگەن پىكىردە. ەندى قاراڭىز, مىڭجىلدىقتارمەن ەسەپتەسەك, شەتەلدىك ارحەولوگ پەن قازاقستاندىق عالىمداردىڭ پىكىرى بىر جەردەن شىعىپ تۇر. بىر قاراعاندا, جىلقى وندىرىس ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, ادامنىڭ كۇشى مەن مۇمكىندىگى جەتپەيتىن كوپ دۇنيە جاساي الاتىندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. الايدا بوتايلىقتار باستاعان يدەيا كۇللى الەمگە مادەني رەۆوليۋتسييا اكەلدى. جالپى, جىلقى تۇلىگى ەل اراسىندا ەدەل-جەدەل حات تاسىپ, اقپارات الماسۋدى جەدەلدەتكەنىمەن دە قۇندى, – دەدى جىلقىتانۋشى, عالىم قايرات يسحان.

قازاق جىلقىسى نەگە ازايدى؟

بايلىعىن قوراسىنداعى مالىمەن ەسەپتەگەن قازاق وتكەن عاسىردا قاسيەتتى جىلقى سانىن ازايتىپ الدى. سول تۇستا 4 ملن 500 مىڭنان اسىپ جىعىلعان جىلقىعا تونگەن ناۋبەتتىڭ سالدارىنان قازاقتىڭ قوراسىندا ساناۋلى مالى قالدى. دالىرەك ايتساق, ول ۋاقىتتا 450 مىڭ باس جىلقى كوڭىلگە مەدەۋ بولدى. بۇنىڭ نەگىزى سەبەبى الدىمەن اشارشىلىق بولسا, ەكىنشىسى كەڭەستىك كەرتارتپا ساياساتىڭ سالقىنى بولاتىن. ۇكىمەتتىڭ ازىق-تۇلىك باعىتىنداعى باعدارلاماسىن دامىتۋ بويىنشا كيەلى جانۋاردىڭ موينىنا كولحوزدىڭ ارباسى جەگىلدى. ول ول ما؟ جىلقىلارعا جەر جىرتقىزۋ كەڭ ەتەك العان كەزدە دون تۇقىمداسىنان ايعىر سالۋ كوبەيىپ, سونىڭ سالدارىنان قازاقى جىلقىنىڭ تۇقىمى ازايا باستادى. تەك وتكەن عاسىردىڭ بەلۋارىندا وندىرىسكە تۇرلى تەحنيكا كەلىپ, جىلقىلاردىڭ جۇمىسى جەڭىلدەيدى. دەسە دە, كەيىنگى جىلدارى جىلقى تولىنىڭ قاتارى كوبەيىپ, قازىرگى رەسمي مالىمەت بويىنشا, 2 ملن-عا شامالايدى ەكەن. ارينە, بۇل سونشالىق جوعارى كورسەتكىش ەمەس. الايدا كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ بىردە-بىرىندە مۇنشا كوپ جىلقى جوق. الەم بويىنشا دا قازاقستان مەكسيكا مەن قىتايدان كەيىنگى ورىندا. سونداي-اق, بىرقاتار زاۋىتتاردىڭ ۇزاق جىلعى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە كوشىم, قوستاناي, مۇعالجار سىندى تۇلپارلار شىعارىلا باستاعان.

- قازاقستاندا 2 ملن جىلقىنىڭ 80 پايىزى جايىلىمدىق جەرلەردە وسىرىلەدى. سولاردىڭ تەك 9 پايىزى عانا اسىلتۇقىمدى دەۋگە بولادى. نەگە؟ سەبەبى, بۇل سالانى بىلەتىن ماماندار وتە از. سونىمەن قاتار, جىلقى مالىن ەت باعىتىندا دا كوبەيتۋگە مالشىلاردىڭ قۇلقى جوق. سەبەبى, جىلقى تولىنە قاتىستى سۋبسيدييا بولىنە بەرمەيدى. جىلقى مالىن كوبەيتۋ ۇشىن اۋدانداردار مەن اۋدان ورتالىقتارىندا اسىلتۇقىمدى جىلقى اسىرايتىن ورتالىقتار اشۋ كەرەك. مىنە, وسىنداي جاعدايلاردى رەتتەي الساق جىلقىلار كوبەيە تۇسەدى دەپ سانايمىن.

جالپى, كوشىم, مۇعالجار, قازاقى جابى سۋىققا توزىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. التى اي قىستا تەبىنگە تۇسىپ, قورادا وسىرىلمەيدى. سول سەبەپتى ولارعا شىعىن از كەتەدى. تىپتى, قازاق جىلقىلارى 60 گرادۋس سۋىققا دا توزىمدى كەلەدى, دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور امين اكيمبەكوۆ.

جايىلىمدا وسكەن جىلقىنىڭ بويىندا حولەستەرين بولمايتىنى بارشاعا ايان. بۇر ورايدا, جىلقى سۇتىنىڭ دەنساۋلىققا تيگىزەر وراسان پايداسى تۋرالى ايتۋدىڭ وزى ارتىق. دەگەنمەن, ونىڭ ەتى كۇش بەرسە, سۇتى كوپتەگەن اۋرۋدىڭ بەتىن قايتارۋعا قاۋقارلى ەكەنىن ايتىپ وتكەن جون. ماسەلەن, بىر جىلدا الەمدە 2 ملن ادام تۋبەركۋلەزبەن اۋىرسا, ال ەلىمىزدە اتالعان دەرتتەن ايىقپاي, اجال قۇشاتىندارى 2800 ادامدى قۇرايدى. بىر قىزىعى, اتالمىش سىرقاتتىڭ ەمى قىمىز كورىنەدى. مۇنى قازاق قانا ەمەس, الەم ەلدەرى دە مويىنداپ وتىر. وسىندايدا قازاقتان اسقان عۇلاما حالىق جوق دەگەن ويعا قالاسىڭ. راس. حالقىمىزدىڭ جىلقىعا ەرەكشە قامقورلىق تانىتىپ, پىر تۇتۋىنىڭ بىر سەبەبى دە وسى شىعار, بالكىم؟! ال بار تۇرمىسىن, تىپتى سالت-داستۇرىن جىلقىمەن بايلانىستىرۋىنىڭ وزىندىك سەبەپتەرى دە جەتەرلىك. سونىمەن, وسى جەردەن تىزگىندى تارتىپ, قازاق اتىن ايگىلەپ جۇرگەن تالانتتى تۇلپارلارعا ويىسساق.

الەمگە ايگىلى سايگۇلىكتەر

قازاقتى الەمگە پاش ەتكەن سايگۇلىكتەردى ايتقاندا ابسەنتتى ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. عاسىرلىق تاريحى بار الماتىداعى يپپودرومدا جاتتىققان بۇل جۇيرىك تاريحتا ويىپ تۇرىپ ورىن الادى. ات سپورتىندا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتىپ, وليمپيادانىڭ جەڭىمپازى بولعان اقالتەكە ايعىرى 1952 جىلى جامبىل وبلىسىنا قاراستى لۋگوۆ زاۋىتىندا تۋادى. ول اراب اتتى ايعىردىڭ تۇقىمى بولاتىن. قانشاما جارىستا جۇيرىكتەردى شاڭىنا ىلەستىرمەگەن ارابتىڭ ارعى تەگى تانىمال باينوۋ جىلقىسى ەدى. كەيبىر مالىمەتتەردە ونىڭ 4300 شاقىرىمدى 84 كۇندە شاۋىپ وتكەنى ايتىلادى.

وسىدان-اق, ابسەنتتىڭ تۇپكى تەگىنىڭ اسىلتۇقىمدى دارابوزدار ەكەنىن بىلۋ قيىن ەمەس. قۇلىن كەزىنەن وزىنىڭ جۇيرىكتىگىمەن كوزگە تۇسكەن ابسەنت 2 جاسقا تولعاندا الماتى قالاسىنداعى رەسپۋبليكالىق ات-سپورتتىق مەكتەبىنە جەتكىزىلىپ, تانىمال جاتتىقتىرۋشى كارىم اسەنوۆكە تابىستالادى. «ا» دەگەننەن ول اسەم جۇرىستەن سسرو سپورتاكياداسىندا ۇزدىك تورتتىكتى تۇيىندەسە, كەيىن ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق اۋىلشارۋاشىلىعى كورمەسىندە وق بويى وزىق شىعادى. پيياففە مەن پاسساج ەلەمەنتتەرى ونىڭ ەڭ تارتىمدى تۇسى بولعان. مىنە, وسى شارادان كەيىن اتاقتى باپكەر سەرگەي فيلاتوۆ ونى ماسكەۋدە الىپ قالادى. ونىڭ جۇلدىزدى شاعى وسى ۋاقىتتان باستالدى دەۋگە بولادى. سەبەبى, اراعا از ۋاقىت سالىپ گەرمانيياداعى ااحەن شاھارىندا ەۋروپا چەمپيونى رەتىندە تانىلادى. جەلدەي جۇيتكىپ التىندى ەنشىلەگەن ول, شۆەيتسارييادا ۇيىمداستىرىلعان وليمپيادادا ەكىنشى ورىن الادى. بۇدان كەيىن دە ول تالاي بايگەدە توپ جارىپ, الەمگە تانىمال تۇلپارلار تىزىمىنە ەنەدى. اراعا 15 جىل سالىپ لۋگوۆوي زاۋىتىنا قايتا ورالعان ول 1975 جىلعا شەيىن اقالتەكە تۇقىمىنىڭ نەگىزگى جالعاسى رەتىندە پايدالانىلادى. قازىرگى ەسەپ بويىنشا ونىڭ 68 ۇرپاعى بار. بىرقاتارى ات سپورتىندا باق سىناپ جۇرسە, كەيبىرى تسيرك ونەرىندە كوپشىلىك كوزايىمىنا يە بولىپ جۇر.

قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ەلىك جيرەن دە كوپشىلىك كوڭىلىنەن كەتپەيدى. اسىرەسە, شىعىس قازاقستاننىڭ اقسۋات اۋدانىنىڭ حالقى بۇگىنگە دەيىن سايگۇلىكتى اۋىزدارىنان تاستاماي, بۇگىنگە دەيىن ونىمەن ماقتانادى. ەل جادىنان وشپەگەن تۇلپار ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىن ەڭسەسى تۇسكەن حالىقتىڭ كوز قۋانىشىنا اينالىپ, الاقانداي اۋداننىڭ اتىن شىعاردى. 1950-1960 جىلدار ارالىعىندا ونىڭ باعى جانىپ, داڭق التى قىردان استى. ەلىك جيرەن قازان توڭكەرىسىنىڭ 31 جىلدىعىنا وراي بەس جاسىندا الامانعا قوسىلىپ, باس بايگەنى قانجىعاعا بايلادى. وسىدان باستاپ تۇلپار دۇبىرلى دودالاردىڭ بىردە-بىرىنەن ولجاسىز قايتقان ەمەس. باپكەرى ايتىسكەر اقىن قۋانىشباي ساتپاقۇلى جۇيرىكتى 11 جىل باپتاسا, تيىسىنشە تۇلپار دا وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردا 11 رەت باس بايگەنى العان.

ال بەرىدە 2015-2017 جىلدارى 51 كم قاشىقتىقتى ەكى دۇركىن باعىندىرعان قوردايدان شىققان سامال اتتى جىلقى دا تالانتىمەن تاڭداي قاقتىردى. ارعى تەگى تازا قاندى اعىلشىن جىلقىسى قوزىكۇرەڭ ايعىردىڭ بالاسى. ال ونىڭ انالىعى جوعارىدا ايتىپ وتكەن ابسەنتتىڭ قىزى بولىپ كەلەدى. ونىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىستىكتەرىنىڭ بىرى «التىن تۇلپار» بايگەسى بولدى. قازاق دالاسىنان شىققان تاعى بىر تۇلپار تارپاندى دا ايتا كەتۋ كەرەك. ول 2019 جىلى قازاق جەرىندە تۇڭعىش رەت وتكەن 130 شاقىرىمدىق بايگەنى 6 ساعات 36 سەكۋندتا باسىپ وتىپ, تانتى ەتكەن. بۇل رەتتە, ۇلتىمىزدىڭ تول تۋما جىلقىسى 140 كم قاشىقتىقتى 8 ساعاتتا باعىندىرعان قىز-جيرەندى دە ايتىپ وتۋ كەرەك. ول ناعىز قازاقتىڭ قازاناتى بولا بىلدى. بۇنداي بايگەلەر جىلقىنىڭ جۇيرىك ەكەندىگىنەن عانا ەمەس, توزىمدى, كۇش قايراتىنىڭ مول ەكەنىن كورسەتەدى.

- قازاق «تەگىمىز – تۇركى, تۇلىگىمىز – جىلقى» دەپ وسكەن ۇلت. سوندىقتان بولار, جىلقى, ات سپورتى دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قويىپ, دەلەبەسى قوزىپ وتىراتىنى. ات باپتاۋدىڭ دا تىڭ ادىس-تاسىلىن ويلاپ تاۋىپ, جىلقىسىمەن بار تاعدىرىن بايلانىستىرىپ جۇرگەن حالىق تا قازاق. بىزدىڭ جىلقىلار ەڭ الدىمەن شىدامدىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. باپتاي الساڭ, جىلقىنىڭ ارتىقشىلىعى مەن كەمشىلىگىن ەرتە باستان سەزە الساڭ سول رەتپەن ارەكەت جاساپ, كەمشىن تۇسىن تۇزەۋگە, سول بويىنشا جاتتىقتىرۋعا تىرىسساڭ تۇلپاردىڭ توپ جاراتىنى بەلگىلى, – دەيدى تانىمال اتبەگى جومارت سايبولاتوۆ.

ات سپورتىنداعى قاتەلىك

ال جىلقىتانۋشى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور امين اكيمبەكوۆتىڭ سوزىنشە, قازاقتىڭ ات سپورتىنداعى باستى قاتەلىگى جىلقىنىڭ تۇقىمىنا مان بەرمەۋ دەيدى.

- بىزدەر ات سپورتىندا جارىستاردى ولاردىڭ تۇقىمىنا قاراي بولۋدى ويلاماي وتىرمىز. سەبەبى, اربىر جىلقىنىڭ تۇقىمىنا قاراي وز ەرەكشەلىگى بولادى. مىسالى, اعىلشىن مەن اراب جىلقىلارىمەن بىرگە قازاق جىلقىسىن بىرگە جارىستىرادى. بۇل ورىنسىز. ويتكەنى, قازاق جىلقىسى جارىسقا ەمەس, كوكپار سيياقتى سپورت تۇرىنە جارالعان. سوندىقتان قازاق جىلقىسىن وز الدىنا, اعىلشىن مەن اراب جىلقىسىن بولەك-بولەك بايگەگە قوسقان دۇرىس. مىنە, سوندا قاي تۇلپاردىڭ مىقتى ەكەنىن بىلۋ وڭاي,- دەيدى ول.

جىلقىنىڭ اسىلتۇقىمدى ەكەنىن قالاي انىقتايدى؟

سايگۇلىك سانىنىڭ جوعارىلاعانىن ايتتىق. ال ولاردىڭ قانشاسى اسىلتۇقىمدى؟ دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بۇل تۇستا كىبىرتىكتەپ قالاتىنىمىز انىق. دەسە دە, دامىعان ەلدەردە تۇقىمى اسىل تۇلپارلار 50 پايىزدى شامالاۋ كەرەك دەگەن مەجە بار. ال بىزدىڭ ەلدە ولار 5-6 پايىزدى قۇرايدى. بۇل قازاقتىڭ جىلقىنىڭ تۇرقىنا قاراپ اسىل تۇقىمدى دەي سالاتىنىندا كورىنەدى.

بۇل جايىندا باق بەتتەرىندە دابىل قاعىپ, ماسەلە كوتەرىپ جۇرگەن جىلقىتانۋشى, اۋىلشارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قايرات يسحان بىلاي دەيدى:

- قازاقشىلىققا سالىپ بۇل قۇلىن كوك ايعىردىڭ بالاسى نەمەسە مىنا ايعىردان تۋعان دەپ ايتا سالامىز. ودان سوڭ بارلىق جىلقىنى اسىلتۇقىمدى دەيمىز. بۇل دۇرىس ەمەس. مۇنى زەرتتەيتىن چەحييادا ارنايى ورتالىق بار. باعاسى 500 دوللار كولەمىندە. ياعني, قۇلىن تولىق زەرتتەلىپ, انالىعى مەن اتالىعىنىڭ جالى الىنىپ, دنك ساراپتاماسى جاسالىپ, سونىڭ ناتيجەسىنە سايكەس سايگۇلىككە تولقۇجات بەرىلەدى. مىنە, وسىدان كەيىن اسىلتۇقىمدى دەپ اتاعان جون, – دەيدى.

قازاق «جۇيرىكتىڭ بابى جىلىندا» دەگەندى بەكەر ايتپاعان. بۇل تامسىلدىڭ مانى جۇيرىكتى جاراتۋ شىلدەنىڭ 40 كۇنىندە قورادا بايلاپ باعۋمەن ەمەس, جىلدىڭ بارلىق مەزىگىلىندە جىتى قاداعالاۋدى قاجەت ەتەتىندىگىنەن حابار بەرەدى. بۇل بىزدىڭ اتبەگىلەر مەن جىلقى باپتاۋشىلاردىڭ قاپەرىندە دەگەن سەنىم بار. سەبەبى, جىلقىنىڭ جىل سايىنعى وسىمى مەن قازىرگى قىلقۇيرىقتاردىڭ دۇبىرلى دودادا توپ جارۋى سونىڭ ايعاعى.

نۇرباي شاكىم, El.kz

دوباۆيت كوممەنتاريي

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *

Please Do the Math      
 

موجنو يسپولزوۆات سلەدۋيۋششيە HTML-تەگي ي اتريبۋتى: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>