Qazaqstandağı tanımal tulparlar nemese at sportındağı tüytkilder

IMG_20180916_160908

Älemde ïesiniñ «atın ozdırıp», tarïxta qalğan talay tulpar bar. Olar jayında sansız zerttewler, esepsiz eñbekter jazıldı. Jır-dastandarğa arqaw bolğandarı da jeterlik. Kerek deseñiz, kïnonıñ da san mıñdağan türi tüsirildi. Bul rette, Aleksandr Makedonskïydiñ Bwcefalı, eñ qatıgez bïlewşi sanalğan Kalïgwllanıñ Ïncïtatın aytwğa boladı. Don Kïxottıñ Rosïtantı da jartı älemdi awzına qaratqan tulparlar qatarında. Ïä, tize berseñ bul tizimdi tawısıp bitw mümkin emes. Al bizde, qazaq topırağında qanday tanımal tulparlar bar? «El.kz» ïnternet jobası elimizdegi jüyrik jılqılar jayında tıñ derekter usınadı. Endeşe, at sportındağı juldızdarmen tanısa otırıñız.

Jılqınıñ xaywantektes bolğanı ras pa?

Jer betinde eñ sulw sanalatın janwar 65 mïllïon jıldan beri ömir sürip kele jatır eken. Olardıñ arğı tegi xaywantektes bolğan-dı. Ğalımdardıñ pikirinşe, jılqı jaratılısınan uzın äri sımbattı janwar bolmağan. Naqtılasaq, arqa tusı döñestew, uzın quyrıqtı äri denesi ïtke uqsas bolğan desedi. Ğılımda munday jaratılıs ïesin éoxïpws yakï xïroketrïya dep ataydı. Aldıñğı tuyağında tört sawsağı, al artqı ayaqtarında üş sawsağı bolğan. Özi jas ağaştardıñ japırağı men butalarmen qorektengen eken. Osıdan tup-twra 25 mïllïon jıl burın klïmat awısıp, nwlı ormandar, mïyalı alqaptar, qısqası planetanı qurğaqşılıq basqan waqıtta jılqı geni özgerip sala beredi. Janwar aldımen qazirgi ponïge, keyinnen barıp bası men tisi jılqığa uqsay bastaydı. Qızığı sol, xaywannıñ jumsaq ayır ayaqtarı qattıraq bolıp, ornınan sekire alatın, jıldam jüretin jağdayğa jetedi. Dese de, bul jılqı bügingidey sulw janwarğa birden aynaldı degen söz emes. Arağa 13 mïllïon jıl salıp kïiktey keyipke, ayaqtarı üş ayırlı, tez jügire alatın gïpparïon attı jañaşa turqığa aynaladı. Qısqası, qasïetti janwar birtindep qazirgi bolmısına ene bastaydı. Quy sen, quy sen be bügingi ğılım osılay topşılaydı. Ol ol ma? Qattalğan tarïx betteri jılqı malın alğaş qolğa üyretken qazaqtar degen tujırımdı däleldeydi.

- Soñğı 10 jıldıñ bederinde zerttewşiler jılqı Ewropa elinde qolğa üyretilgen dep sanaytın. Biraq Botay turağı tolıq zerttelgennen soñ säygülikti bizdiñ arğı tegimiz, qazaqtar Soltüstik Qazaqstanda qolğa üyretkeni aytıladı. Botaylıqtar onı qolğa üyretip, keyin onıñ qımızın sawıp, aşıtwdı da bilgen. Buğan tarïxï orınnan tabılğan qış ıdıstardağı maylı qışqıldar ayğaq bolsa, al onıñ bïe süti ekeni zerttewdiñ däldiginen xabar beredi. Onıñ üstine, amerïkandıq arxeolog Dévïd Éntonï öziniñ «Jılqı, döñgelek jäne tilder» attı twındısında elimizde jılqı bağw bizdiñ däwirimizge deyingi 2500 jıl dep jazadı. Demek, qasïetti janwar joq degende 4500 jıldan beri adamnıñ senimdi serigine aynaldı dew qïsındı. Al ğalımdar Botay turağın 6 mıñ jıl burın qurıldı degen pikirde. Endi qarañız, mıñjıldıqtarmen eseptesek, şeteldik arxeolog pen qazaqstandıq ğalımdardıñ pikiri bir jerden şığıp tur. Bir qarağanda, jılqı öndiris önimdiligin arttırwğa, adamnıñ küşi men mümkindigi jetpeytin köp dünïe jasay alatındığımen erekşelenedi. Alayda botaylıqtar bastağan ïdeya külli älemge mädenï revolyucïya äkeldi. Jalpı, jılqı tüligi el arasında edel-jedel xat tasıp, aqparat almaswdı jedeldetkenimen de qundı, – dedi jılqıtanwşı, ğalım Qayrat Ïsxan.

Qazaq jılqısı nege azaydı?

Baylığın qorasındağı malımen eseptegen qazaq ötken ğasırda qasïetti jılqı sanın azaytıp aldı. Sol tusta 4 mln 500 mıñnan asıp jığılğan jılqığa töngen näwbettiñ saldarınan qazaqtıñ qorasında sanawlı malı qaldı. Dälirek aytsaq, ol waqıtta 450 mıñ bas jılqı köñilge medew boldı. Bunıñ negizi sebebi aldımen aşarşılıq bolsa, ekinşisi keñestik kertartpa sayasatıñ salqını bolatın. Ükimettiñ azıq-tülik bağıtındağı bağdarlamasın damıtw boyınşa kïeli janwardıñ moynına kolxozdıñ arbası jegildi. Ol ol ma? Jılqılarğa jer jırtqızw keñ etek alğan kezde Don tuqımdasınan ayğır salw köbeyip, sonıñ saldarınan qazaqı jılqınıñ tuqımı azaya bastadı. Tek ötken ğasırdıñ belwarında öndiriske türli texnïka kelip, jılqılardıñ jumısı jeñildeydi. Dese de, keyingi jıldarı jılqı töliniñ qatarı köbeyip, qazirgi resmï mälimet boyınşa, 2 mln-ğa şamalaydı eken. Ärïne, bul sonşalıq joğarı körsetkiş emes. Alayda körşiles memleketterdiñ birde-birinde munşa köp jılqı joq. Älem boyınşa da Qazaqstan Meksïka men Qıtaydan keyingi orında. Sonday-aq, birqatar zawıttardıñ uzaq jılğı jumısınıñ nätïjesinde Köşim, Qostanay, Muğaljar sındı tulparlar şığarıla bastağan.

- Qazaqstanda 2 mln jılqınıñ 80 payızı jayılımdıq jerlerde ösiriledi. Solardıñ tek 9 payızı ğana asıltuqımdı dewge boladı. Nege? Sebebi, bul salanı biletin mamandar öte az. Sonımen qatar, jılqı malın et bağıtında da köbeytwge malşılardıñ qulqı joq. Sebebi, jılqı töline qatıstı swbsïdïya böline bermeydi. Jılqı malın köbeytw üşin awdandardar men awdan ortalıqtarında asıltuqımdı jılqı asıraytın ortalıqtar aşw kerek. Mine, osınday jağdaylardı rettey alsaq jılqılar köbeye tüsedi dep sanaymın.

Jalpı, Köşim, Muğaljar, qazaqı jabı swıqqa tözimdiligimen erekşelenedi. Altı ay qısta tebinge tüsip, qorada ösirilmeydi. Sol sebepti olarğa şığın az ketedi. Tipti, qazaq jılqıları 60 gradws swıqqa da tözimdi keledi, deydi awıl şarwaşılığı ğılımdarınıñ doktorı, professor Amïn Akïmbekov.

Jayılımda ösken jılqınıñ boyında xolesterïn bolmaytını barşağa ayan. Bur orayda, jılqı sütiniñ densawlıqqa tïgizer orasan paydası twralı aytwdıñ özi artıq. Degenmen, onıñ eti küş berse, süti köptegen awrwdıñ betin qaytarwğa qawqarlı ekenin aytıp ötken jön. Mäselen, bir jılda älemde 2 mln adam twberkwlezben awırsa, al elimizde atalğan dertten ayıqpay, ajal quşatındarı 2800 adamdı quraydı. Bir qızığı, atalmış sırqattıñ emi qımız körinedi. Munı qazaq qana emes, älem elderi de moyındap otır. Osındayda qazaqtan asqan ğulama xalıq joq degen oyğa qalasıñ. Ras. Xalqımızdıñ jılqığa erekşe qamqorlıq tanıtıp, pir tutwınıñ bir sebebi de osı şığar, bälkim?! Al bar turmısın, tipti salt-dästürin jılqımen baylanıstırwınıñ özindik sebepteri de jeterlik. Sonımen, osı jerden tizgindi tartıp, qazaq atın äygilep jürgen talanttı tulparlarğa oyıssaq.

Älemge äygili säygülikter

Qazaqtı älemge paş etken säygülikterdi aytqanda Absentti aytpay ketw mümkin emes. Ğasırlıq tarïxı bar Almatıdağı ïppodromda jattıqqan bul jüyrik tarïxta oyıp turıp orın aladı. At sportında aytarlıqtay jetistikterge jetip, Olïmpïadanıñ jeñimpazı bolğan aqalteke ayğırı 1952 jılı Jambıl oblısına qarastı Lwgov zawıtında twadı. Ol Arab attı ayğırdıñ tuqımı bolatın. Qanşama jarısta jüyrikterdi şañına ilestirmegen Arabtıñ arğı tegi tanımal Baynow jılqısı edi. Keybir mälimetterde onıñ 4300 şaqırımdı 84 künde şawıp ötkeni aytıladı.

Osıdan-aq, Absenttiñ tüpki teginiñ asıltuqımdı darabozdar ekenin bilw qïın emes. Qulın kezinen öziniñ jüyriktigimen közge tüsken Absent 2 jasqa tolğanda Almatı qalasındağı respwblïkalıq at-sporttıq mektebine jetkizilip, tanımal jattıqtırwşı Kärim Äsenovke tabıstaladı. «Ä» degennen ol äsem jüristen SSRO sportakïadasında üzdik törttikti tüyindese, keyin Mäskewdegi Bükilodaqtıq awılşarwaşılığı körmesinde oq boyı ozıq şığadı. Pïyaffe men passaj élementteri onıñ eñ tartımdı tusı bolğan. Mine, osı şaradan keyin ataqtı bapker Sergey Fïlatov onı Mäskewde alıp qaladı. Onıñ juldızdı şağı osı waqıttan bastaldı dewge boladı. Sebebi, arağa az waqıt salıp Germanïyadağı Aaxen şaharında Ewropa çempïonı retinde tanıladı. Jeldey jüytkip altındı enşilegen ol, Şveycarïyada uyımdastırılğan Olïmpïadada ekinşi orın aladı. Budan keyin de ol talay bäygede top jarıp, älemge tanımal tulparlar tizimine enedi. Arağa 15 jıl salıp Lwgovoy zawıtına qayta oralğan ol 1975 jılğa şeyin aqalteke tuqımınıñ negizgi jalğası retinde paydalanıladı. Qazirgi esep boyınşa onıñ 68 urpağı bar. Birqatarı at sportında baq sınap jürse, keybiri cïrk önerinde köpşilik közayımına ïe bolıp jür.

Qazaqtıñ mañdayına bitken Elik jïren de köpşilik köñilinen ketpeydi. Äsirese, Şığıs Qazaqstannıñ Aqswat awdanınıñ xalqı büginge deyin säygülikti awızdarınan tastamay, büginge deyin onımen maqtanadı. El jadınan öşpegen tulpar Ulı Otan soğısınan keyin eñsesi tüsken xalıqtıñ köz qwanışına aynalıp, alaqanday awdannıñ atın şığardı. 1950-1960 jıldar aralığında onıñ bağı janıp, dañq altı qırdan astı. Elik jïren Qazan töñkerisiniñ 31 jıldığına oray bes jasında alamanğa qosılıp, bas bäygeni qanjığağa bayladı. Osıdan bastap tulpar dübirli dodalardıñ birde-birinen oljasız qaytqan emes. Bapkeri aytısker aqın Qwanışbay Satpaqulı jüyrikti 11 jıl baptasa, tïisinşe tulpar da oblıstıq, respwblïkalıq bayqawlarda 11 ret bas bäygeni alğan.

Al beride 2015-2017 jıldarı 51 km qaşıqtıqtı eki dürkin bağındırğan Qordaydan şıqqan Samal attı jılqı da talantımen tañday qaqtırdı. Arğı tegi taza qandı ağılşın jılqısı Qozıküreñ ayğırdıñ balası. Al onıñ analığı joğarıda aytıp ötken Absenttiñ qızı bolıp keledi. Onıñ eñ ülken jetistikteriniñ biri «Altın tulpar» bäygesi boldı. Qazaq dalasınan şıqqan tağı bir tulpar Tarpandı da ayta ketw kerek. Ol 2019 jılı qazaq jerinde tuñğış ret ötken 130 şaqırımdıq bäygeni 6 sağat 36 sekwndta basıp ötip, tänti etken. Bul rette, ultımızdıñ töl twma jılqısı 140 km qaşıqtıqtı 8 sağatta bağındırğan Qız-Jïrendi de aytıp ötw kerek. Ol nağız qazaqtıñ qazanatı bola bildi. Bunday bäygeler jılqınıñ jüyrik ekendiginen ğana emes, tözimdi, küş qayratınıñ mol ekenin körsetedi.

- Qazaq «tegimiz – türki, tüligimiz – jılqı» dep ösken ult. Sondıqtan bolar, jılqı, at sportı dese işken asın jerge qoyıp, delebesi qozıp otıratını. At baptawdıñ da tıñ ädis-täsilin oylap tawıp, jılqısımen bar tağdırın baylanıstırıp jürgen xalıq ta qazaq. Bizdiñ jılqılar eñ aldımen şıdamdılığımen erekşelenedi. Baptay alsañ, jılqınıñ artıqşılığı men kemşiligin erte bastan seze alsañ sol retpen äreket jasap, kemşin tusın tüzewge, sol boyınşa jattıqtırwğa tırıssañ tulpardıñ top jaratını belgili, – deydi tanımal atbegi Jomart Saybolatov.

At sportındağı qatelik

Al jılqıtanwşı, awıl şarwaşılığı ğılımdarınıñ doktorı, professor Amïn Akïmbekovtıñ sözinşe, qazaqtıñ at sportındağı bastı qateligi jılqınıñ tuqımına män bermew deydi.

- Bizder at sportında jarıstardı olardıñ tuqımına qaray bölwdi oylamay otırmız. Sebebi, ärbir jılqınıñ tuqımına qaray öz erekşeligi boladı. Mısalı, ağılşın men arab jılqılarımen birge qazaq jılqısın birge jarıstıradı. Bul orınsız. Öytkeni, qazaq jılqısı jarısqa emes, kökpar sïyaqtı sport türine jaralğan. Sondıqtan qazaq jılqısın öz aldına, ağılşın men arab jılqısın bölek-bölek bäygege qosqan durıs. Mine, sonda qay tulpardıñ mıqtı ekenin bilw oñay,- deydi ol.

Jılqınıñ asıltuqımdı ekenin qalay anıqtaydı?

Säygülik sanınıñ joğarılağanın ayttıq. Al olardıñ qanşası asıltuqımdı? Derekterge süyensek, bul tusta kibirtiktep qalatınımız anıq. Dese de, damığan elderde tuqımı asıl tulparlar 50 payızdı şamalaw kerek degen meje bar. Al bizdiñ elde olar 5-6 payızdı quraydı. Bul qazaqtıñ jılqınıñ turqına qarap asıl tuqımdı dey salatınında körinedi.

Bul jayında BAQ betterinde dabıl qağıp, mäsele köterip jürgen jılqıtanwşı, awılşarwaşılığı ğılımdarınıñ kandïdatı Qayrat Ïsxan bılay deydi:

- Qazaqşılıqqa salıp bul qulın kök ayğırdıñ balası nemese mına ayğırdan twğan dep ayta salamız. Odan soñ barlıq jılqını asıltuqımdı deymiz. Bul durıs emes. Munı zertteytin Çexïyada arnayı ortalıq bar. Bağası 500 dollar köleminde. Yağnï, qulın tolıq zerttelip, analığı men atalığınıñ jalı alınıp, DNK saraptaması jasalıp, sonıñ nätïjesine säykes säygülikke tölqujat beriledi. Mine, osıdan keyin asıltuqımdı dep atağan jön, – deydi.

Qazaq «Jüyriktiñ babı jılında» degendi beker aytpağan. Bul tämsildiñ mäni jüyrikti jaratw şildeniñ 40 küninde qorada baylap bağwmen emes, jıldıñ barlıq mezigilinde jiti qadağalawdı qajet etetindiginen xabar beredi. Bul bizdiñ atbegiler men jılqı baptawşılardıñ qaperinde degen senim bar. Sebebi, jılqınıñ jıl sayınğı ösimi men qazirgi qılquyrıqtardıñ dübirli dodada top jarwı sonıñ ayğağı.

Nurbay Şäkim, El.kz

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>