«Aqtawdıñ Aqquyrığı» nemese şabandozdıñ tüsi

Aqquiryq

(Derekti äñgime)

Oyın balası edi. Şildeniñ qısqa tañı tez-aq atıp ketetin. Awızğı bölmedegi abır-dabırdan uyqısı şayday aşıldı. «Keñke sizde atqa otırwğa mığım bala bar dep estidim. Sol balañızğa qolqa salğalı keldim. Tayawda ülken bäyge bolğalı jatır. Şabandozdıqqa berseñiz?!», – degen dawıstardı qulağı şalıp qalğan. Körşiles Aqtaw awılında turatın Naqıpjan degen qoyşı eken. Äkesi Keñes qarsı bola qoyğan joq. Ana jüregi alañdaytını belgili ğoy. Degenmen Naqıpjannıñ qolqası ayaqsız qalmadı. Ol kezde jetinşi klastı ayaqtap, özinşe «jigit» bolıp qalğan şağı. Jetinşini bitirse de kïiktiñ asığınday ğana Qurmaş bala şınında atqa erterek mindi. Äkesimen birge talay ret jılqı baqqan. Alğaşqıda ayağın taralğığa salıp jürgen qara bala kele-kele at üstinde jürwge taqımı äbden maşıqtanıp aldı.

Bul awıldı bılayğı jurt «Qıtay» deydi. Al awıl ülkenderi Qıtay emes Aqtay ğoy deytin jaybıraqat. Sirä, Aqtay degen kisiniñ atı bolsa kerek. Awıldan uzap Aqtawdıñ ulan ğayır dalasın betke alğan Qurmaştıñ esine osı Qıtay atına baylanıstı bir qızıq äñgime tüsip, eriksiz ezw tarttı. Erterekte Qarağandı jağınan kelgen bir top «añşılar» Jañaarqanıñ jazığında tüni boyı projektormen kïik awlawdıñ qızığına kirisedi ğoy. Astarında sw jaña «Zïl» maşïnası. Ol kezde janarmay tegin. Sodan tüni boyı en dalada ärli-berli josığan «añşılar» tañ qılañ bere osı Qıtay awılınıñ irgesinen şığadı. Awıldağı üylerdiñ deni şatırsız toqal tam bolatın. Tañğı eleñ-alañda sïır sawwğa şıqqan birdi-ekili äyel bolmasa awıl şırt uyqıda jatqan şaq. Şet jaqtağı bir üyge tayap kelgen «añşılar» qay jerde jürmiz dep suraydı ğoy bayağı. «Qıtaydasızdar» degen sözdi estigen jürgizwşi «Oybay-ay, qurıdıq. Şekaradan ötip ketpiz», – dep otıra ketse kerek. Söytken Qıtay Qurmaştıñ twğan awılı ğoy.

Naqypzhan2019

Naqıpjan Dayırbekov Aqquyrıqtıñ ïesi, äygili atbegi, bapker 2019 j.

Naqıpjannıñ bäygige qosqalı jürgen jüyrigin körgende Qurmaştıñ köñil küyi tüsip ketti. Bala da bolsa janwardı ayap ketti. Mına bayğustıñ körmegeni joq sïyaqtı ğoy. Qulaqtarı tilingen, oyılğan. Jambası tolğan ayqış-uyqış «AK», «AK2», «AK3» degen tañbalar. Sovxozdıñ ekinşi bölimşesinen, üşinşi bölimşesine awısıp kelse kerek, sirä. Jüyriktiñ atı Aqquyrıq eken. Tüsi qarakök bolıp kelgen, quyrıq-jalı tögilip tur dep aytwğa kelmeydi. Kädimgi qazaqtıñ süyekti, turqı bïiktew qarapayım jılqısı. Quyrığınıñ uş jağı aqşıl bolıp kelgendikten Aqquyrıq atansa kerek. Bïıl besti şığıptı. Nağız der şağı eken. Sodan ne kerek Aqquyrıqtı bäygige jaratw merzimi bastaldı.

Bir aydan keyin Jañaarqa awdanınıñ 60 jıldıq mereytoyı qurmetine alaman bäyge berilmek. Buğan deyin Aqtawda türli merekelik şaralarda qara jarıstarğa qatısıp, bäygeniñ aldın bermey jürgen Aqquyrıq üşin aldağı bäyge eñ alğaşqı ulı sınaq bolğalı tur. Ärïne jüyriktiñ ïesi häm bapkeri Naqıpjan da bul alamannıñ jöni bölek ekenin iştey sezedi. Şabandoz bala Aqquyrıqqa boy üyrete bastadı. Bapkerdiñ aytqanın qalt jibermey jüyrikti baptawdıñ barlıq täsilin orındadı, äri üyrenwge tırıstı.

Aqquyrıqtıñ qamaw terin alw, alğaşqıda kïiz jabwmen, keyin jeñil jabwmen, ter qurğatıp swıtw, waqıtısında swarıp, otqa qoyu bäri Naqıpjannıñ aytqanınday bolıp jattı. Bir ay şamasında bapker: «Boldı, – dedi. -Aqquyrıq bäygige dayın. Tek jalğız qazıqtan saqtasın, Alla jar bolsın!» Naqıpjannıñ üni senimdi estilgendey boldı. Bul kezde bäygeniñ waqıtı da kelip jetken. Jañaarqağa jürgeli otırğan küni şabandoz bala tüs kördi. Aqquyrıqtı jaratıp jürip Sarıözenniñ jazığında talay ret qaraşubar oq jılan men bozğılt tüsti tüyme jılandardı körgen. Şabandoz balanıñ tüsine qara şubar oq jılan kirdi. Tobılğılı, ködeli Sarıözenniñ jazığında Aqquyrıqtı jeldirdip kele jatır eken. Kenet janwar basın äntek köterip, eleñ ete qalğanday boldı. Twra qarsı aldınan qaraşubar jılan ïreleñdey ötip tobılğı tübine kirip ketti. Qurmaş şoşıp oyandı. At jaratw barısında tünniñ kez-kelgen wağında sergek turıp üyrengen şabandoz bala jeydesin kïe salıp dalağa şıqqan. Ay süttey jarıq eken. Sarıözenniñ ulı baytağı ay nurımen munartıp tur. Japandağı Naqıpjannıñ jalğız qıstağınan basqa tirşilik joq sïyaqtı. Kök tolısıp, jazïra dalanıñ nağız jasanıp turğan şağı edi. Aylı aspannıñ astın türli qustardıñ dawsı änge bölese, qara jerdiñ qojası biz degendey şegirtkelerde tınımsız şırldaydı. Biraq eşqaysısı marğaw tünniñ tınıştığın buzıp turğan joq. Qayta qaytalanbas tünniñ ğajap sätimen keremet üylesim tawıp tur. Tarlawıt pen ködeniñ, jwsan men tobılğı güliniñ ïsi aralsqan jupar awa Qurmaştıñ boyın birden sergitti. Mamağaşqa baylanğan Aqquyrıq jaybıraqat mülgip tur. Tünniñ salqın samalı jüyrikke de jaylı sezilse kerek. Qurmaştı tanığınday basın marğaw köterip, bul jaqqa moyın burıp qoydı. Janwar şabandoz balağa äbden bawır basıp qalğan edi…

Erteñinde Qurmaş Aqquyrıqtı jartı sağat şamasında jeldirtip kelwge şıqqan. O, Toba twra tüsindegi swret qaytalandı. Boz ködeniñ arasınan swmañ etip, qara şubar jılan şığa keldi. Qawpti sezdi me, köz ilespes jıldamdıqpen jaqın turğan tobılğı tübine umtılğan. Attan sekrip tüsken Şabandoz qamşımen tobılğı tübin tartıp-tartıp jiberdi. Qara şubar jılan alısqa kete almadı. Jılandı qalay öltirwdi ülkenderden estigen Qurmaş tüsinde körgen päleniñ közin joydı. «Adamnıñ tüsine jılan kirse – duşpan» dewşi edi Zılïxa anası. Jılannıñ közin joyğan Şabandoz balanıñ boyı birden jeñildep sala berdi… Sol küni tüs awa Jañaarqağa jolğa şıqqan.

Bäygige qatısatın jüyrikter tizimdelip, şabandozar nomerlerin alıp jattı. Alamanğa qatısatın jüyrikterdi körip qalatın sät osı. Basqa waqıtta bapkerler jüyrikterin el közinen tıs jerde jasırın ustaydı. Qazaqtıñ ejelden kele jatqan ırımı. Til-közden saqtanatın bolsa kerek. Naqıpjan ağası da osı sätti qalt jibermey paydalanıp qalatın. Keyin Qurmaş talay ret Naqıpjan ağasınıñ at tanığıştığına, atbegilik qasïetine qayran qalğan. Bul jolı eki torı, bir küreñ, tağı bir qaragerdi körsetken Naqıpjan.

- Tanıp al Qurmaş, esiñe mıqtap saqta, Aqquyrıqqa talasatın tek osı jüyrikter ğana. Qalğandarınan alañdamasañ da boladı, – degen.

Aqquyrıqpen bäygege şapqan şabandoz bala Qurmanğazı (Qurmaş) Keñesulı. 1988 jıl.

Aqquyrıqpen bäygege şapqan şabandoz bala Qurmanğazı (Qurmaş) Keñesulı.
1988 jıl.

Jılqılı awılda ösken şabandoz balanıñ köz ben köñil jadısı mıqtı edi. Bapker ağası aytqan jüyrikterdi esine jaqsılap tüyip aldı. Alamanğa uzın-ırğası seksenniñ üstinde säygülik jïnalıptı. Bul bäygige küngeydegi Jetisw, Jambıldan, tw sonaw Ertis pen Semey öñirlerinen biraz at äkelinipti. Arqanıñ Ulıtawı men Qarqaralısı, atbegiler otanı atanğan Erikindik, Älïxan, Aysa awılınıñ da jüyrikteri qatısqalı otır. Bir ay jaratılğan Aqquyrıqtıñ müsini sümbidey sulw bolıp şığa keldi. Alğaş körgendey emes, şabandozdıñ Aqquyrıqqa köñili äbden tolğan. Şirkin, jılqı jarıqtıq-ay, babın keltirse senen sulw janwar bar ma?! Qurmaştıñ bir bayqağanı jılqı janwarı öte sezimtal, esti boladı eken. Osı Aqquyrıq bäygi küni jaqındağan sayın özgeşe minez körsete bastağan. Äldenege eleñdeytin sïyaqtı, keyde ayaq astı tıpırşıp, qoldı-ayaqqa turmay ketedi. Aragidik qos qulağın qayşılap, alıs kökjïekke uzaq qarap qalatın. Sodan keyin quddı nar täwekelge bel bwğan adamday işin tartıp awır dem şığaratın. Tağı bir qızığı babı äbden kelisken jüyrik, aldındağı sulığa da, kök maysa şöbiñe de qaramay qoyadı. Qurmaş üşin osınıñ bäri tosın, qızıq köringen. Ärïne munıñ sırın Naqıpjan ğana biletini aqïqat. Şın tulpardıñ turqın bapker jaratsa, rwxın tulpardıñ özi jaratatını ras eken.

Sonımen bes aynalımnan turatın otız bes şaqırımdıq alaman bäyge bastalğan. Seksen tulpardıñ tuyağı keñ dalanı dübirge böledi. Qïqwlağan dawıs pen «Alla jar!», «Ïä arwaq!» sözderinen qulaq tunıp sala berdi. Alğaşqıda seksen şaqırımdıq jıldamdıq körsetetin Aqquyrıq birden aldıñğı lekten swırlıp şığa berdi. W-şw artta qaldı. Ekpini at üstinen uşırıp jibererdey Arqanıñ samal jeli gwlep qoya bergen.

«Aldıña bes at salıp al, är aynalımda bir attan qaldırıp otır, basın tejep, jel jaqtı ustawğa tırıs», – degen Naqıpjan bapkerdiñ tapsırması şabandozdıñ sanasında jañğırıp tur. Şın mäninde Aqquyrıqtıñ şabısı seksen şaqırımdı ustaytının şabandoz bala estigen. Erte köktemde Aqtaw sovxozınıñ dïrektorı Mänsür ağa Aqquyrıqtı sw jaña wazïkpen jarıstırıp, jıldamdığın bayqaptı. Sonı körgender äli künge deyin Aqquyrıq seksendi jay aladı eken dep tañday qağısıp jürgen. Artına köz salğan. Bir torı quyrıq tistem jerde taqımdap keledi. Ne uzap ketpeydi, ne qalıp qoymaydı. Qos tanawı pırıldap, Aqquyrıqtıñ mazasın alwğa bel bwğanğa uqsaydı. Qurmaş asa sasa qoyğan joq. Aquyrıqtıñ şabısın bir qalıptı ustawğa tırısıp keledi. Mine, mine birinşi aynalım bitwge sanawlı sätter ğana qaldı. Däl osı sätte şabandoz bala taqımın jaylap qağıp, denesin alğa qaray umsınıp qalwı muñ eken, Aqquyrıq ıtırılıp berdi. Aldında oq boyı ketip bara jatqan küreñdi op-oñay basıp ozdı. Tanawı pırıldap kele jatqan torı sol küreñmen qaptaldasıp qala berdi. Aldında tört qara, tört aynalım. Şabandozdıñ jüregi lüpildep qoya berdi. Alğaşqı aynalımnıñ märesinen öte bere qïqwlağan köpşiliktiñ işinen Naqıpjan ağasın izdedi. Qas-qağım sät. Köz toqtatıp qaraytın waqıt joq, tört jüyrikti aldına salğan qalpı öte şıqtı.

Ekinşi aynalımda aldındağı qargerdiñ qarqını bäseñdep qaldı. Aquyrıq oğan küş salğan joq. Birqalıptı şabısımen qaragerdiñ tusınan sıdırtıp öte şıqtı. Şabandozdıñ boyı jeñildep qaldı. Öz özine kelip şabısqa boyı üyrendi. Onıñ üstine Aquyrıqtıñ äli tıñ kele jatqanına, alda şabısına şabıs qosarına eş kümäni joq edi.

Naqıpjan bapkerdiñ aytqanı twra keldi. Şabandoz bala är aynalımda bir jüyrikti qïnalmay artta qaldırıp otırdı.

…Soñğı aynalım. Aldında jalğız qara. Mana Naqıpjan ağası körsetken torı. Twra özin taqımdağan bağanağı torıdan awmaydı. Tipti üstindegi balanıñ kïmine deyin uqsas. Soñğı aynalımnan arqan boyı uzay bere şabandoz bala Aquyrıqtıñ tizginin bosatqan. Janwarım-ay! Tulpar tuyağınıñ astında qara jer döñgelenip qala berdi. Torı bayğus jantalasıp-aq baqtı. Biraq Aqquyrıqtıñ şabısına şıdamadı. Aqquyrıq märege jalğız, dara keldi. Bul kezde Aqquyrıqtıñ soñğı baqtalası bolğan Arqağa belgili jüyrik torı jartı şaqırım artta qalğan edi…

Jañaarqa awdanınıñ 60 jıldıq merey toyında Aqquyrıqtıñ 35 şaqırımdıq alamannan aldına qara salmay kelgen säti. 1989 j.

Jañaarqa awdanınıñ 60 jıldıq mereytoyında Aqquyrıqtıñ 35 şaqırımdıq alamannan aldına qara salmay kelgen säti. 1989 j.

Siräda, atı bäygiden kelgen bapker men şabandozdıñ qwanışın tilmen aytıp jetkizw qïın. Aqquyrıq märe sızığın qïğan sätte qalıñ jurt jüyrikke qaray lap qoyğan. Qustay uşıp Naqıpjan jetti. Aqquyrıqtı jetektep, jurttan sıtılıp şığa berdi. Gw-gw dawrığıp, ayğaylasqan jurt. Köpke deyin «Aqtawdıñ Aqquyrığı», «Aqtawdıñ Aqquyrığı keldi» degen dawıstar toy töbeni jañğırtıp turdı.

Saxnağa qolına ükili dombıra ustağan bozbala aqın jügirip şıqtı. Dombırasın bebewletip Aqquyrıqtı jırğa qostı. Uzaq tolğadı… Keyin bildi bul aqın ağası da Aqtaw awılınıñ twması eken. Bir top awıldası Naqıpjandı kökke kötere laqtırıp, qoşemet körsetip jatqanın közi şalıp qaldı. Keyin şabandoz bala radïodan Aqan seriniñ «Jigitşilik» degen änin tıñdağanı bar. Onda änşiniñ «Qwanıp awılıña sen qaytarsıñ, bäygiden atıñ kelip şattanğanday» degen sözderin estip, talay ret sol bäygeni esine alğan. Bäygige üş doñğalaqtı motocïkl tikken eken. Bapker men şabandoz awılğa oljalı qayttı. Aqquyrıqtı keñ qorağa kirgizip bos qoya bergen. Janwar-ay, tört ayağın erkin sozıp, bir jağımen qırlay jatqan qalpı twra erteñgilik tüs awa basın köterdi. Bir sötkege tayaw jattı. Orınan köterilip, dür silkindi.

- Boldı, janwar äbden tınıqtı, – dedi Naqıpjan ağası.

Keyinde twra osı jağday qaytalanıp jürdi. Bäygilerden kelgen sayın Aqquyrıq twra bir sötkege tayaw kädimgi şarşağan adamşa boyın erkin jazıp dem alıp alatın.

Üyine qaytarda şabandoz bala Aqquyrıqpen qïmay qoştastı. Aydan asa küni-tüni qasında bolğan qara balağa Aqquyrıq ta äbden üyrenip qalğanğa uqsaydı. Qurmaştı körgen sätte oqıranıp sala beretin.

Jıljıp jıl ötti. Bul waqıtta irili-usaqtı bäygilerde aldına qara salmay jürgen Aqquyrıqtıñ dañqı Jañaarqa öñirine, qala berdi Arqağa keñinen taray bastadı. Jüyrik at, bäyge twralı äñgime qozğala qalsa aldımen Aqtawdıñ Aqquyrığı awızğa alınatın boldı. Aqquyrıqtıñ arqasında Naqıpjan ağasınıñ da bedel, abıroyı asqaqtadı. Bir küni salıp urıp Naqıpjan bapker jetip keldi.

- Jambıl jaqta ülken bäyge bolğalı jatır, Aqquyrıqtı sonda aparamız, – dedi.

Ile Aqquyrıqtı jaratw, baptaw nawqanı bastalıp ketti. Bapker tïisti tapsırmalardı berip, jüyrik tizginin Qurmaşqa ustatqan. Bıltırğıday emes Aqquyrıqtıñ turqı irilew körindi.Tört ayağı siñirlenip, bulşıq etteri qoyulanğan. Tuyağı tas ügiterdey salmaqtı sïyaqtı. Kitaptardan ğana oqïtın nağız bolat tuyaq tulpardıñ özi bolıptı. Bäygi atınıñ babın biletin Naqıpjan bapker Aquyrıqtıñ qoñın twra bir ay jaratwğa layıqtap ustap otırğanğa uqsaydı. Şabandoz bala baptawdıñ barlıq talaptarın buljıtpay orındawğa tırıstı. Bir ay şamasında Aqquyrıq äbden babına keldi.

– Boldı, Aqquyrıq bäygige dayın, – dedi Naqıpjan.

Bawrınan jarağan Aqquyrıq sımday tartılıp şığa keldi. Sodan uzaq jolğa attanwğa qam jasala bastadı. Quday-aw twra bıltırğıday erteñ jolğa şığamız degen künniñ tüninde şabandoz bala tüs kördi. Tüsinde at jaratıp jürgen munıñ aldınan qoñır tüsti jılan tağı ïreleñdep ötti. Bul öltirwge umtılğan. Ülgermey qaldı. Ertesine körgen tüsi esinen ketpey qoyğan Qurmaş alañdawlı edi. Arqandawlı turğan Aqquyrıqqa bara jatqanda tüsindegi qoñır jılannıñ twra aldın kesip ötpesi bar ma?! O, toba qwanğanınan qorqınıştıñ bärin umıtıp ketti. Jılanğa jetken boyda kerzi etikpen basıp, basıp jiberdi. Quddı qazir mına jılannan ayrılıp qalsa Aqquyrıq bäygiden kelmey qalatınday köringen. Eki ayağımen kezek tepkilep, jılandı kerzi etiktiñ ökşesimen äbden ezgilese kerek. Öziniñ de esi şığıp ketkendey me, tüsinde ayrılıp qalğan jılandı öñinde öltirdi-aw äytewir.

Oñtüstik jaqta jüyrik at köp dep estïtin. Bäygi dese işken asın jerge qoyatın oñtüstik qazaqtarı şınında atqumar el eken. Bäyge ötkizw erteden qalıptasqan bul öñirdiñ jüyrikterniñ dañqınan şabandozdıñ jüregi şaylıqqanday. Mınaw at Reseyden eki ret moskvïç utıp äkelgen, mınaw at volga utqan degen sözderdi qulağı şalğan sayın Qurmaştıñ köñili alañday bastadı. Erteñ bolatın qırıq bir şaqırımdıq alamanğa jüzge tarta jüyrik qatısqalı otır. Atağı jer jarğan kileñ säygülikter. Arasında türkimenniñ axılteke, tekejäwmit deytin jılqılarıda bar desedi. «Olar turğanda bäygiden dämelenbey-aq qoyıñdar», – degen sözder de şığıp qaladı. Osınıñ bärin estip, körip jürgen şabandoz bala qalay alañdamasın. Naqıpjan ağası da qobaljwlı sïyaqtı. Biraq şabandaz balağa sır bermewge tırıstı.

- Qorıqpa, Alla jar bolsa, Aqquyrıq jerge qaratpas,- dedi.

Tizimge kelgen attardı bir şolıp ötken bapkerdiñ känigi közi altı jüyrikke tüsip ülgergen eken.

- Osılardan abay bol, är aynalımda birewinen ozıp otırwğa tırıs. Şw degende aldıñğı topqa şığıp, jel jağın ustan. Basın irkip otır. Aqquyrıq esti janwar bärin sezedi. Sondıqtan ırıqsız eşteñe jasama. Aynalım azayğan sayın aldıñdağı attardıñ qarası da azayıp otırğanı durıs. Jeti aynalım! Esiñde bolsın, aynalım sanınan şatasıp qalma. Köziñe tüsetin jerde turwğa tırısam. Märeden ötken sayın nazar salıp otır, – dedi Naqıpjan.

Bapker sözin qulağına quyıp alğan şabandoz bala märe sızığına qaray ayañdağan.

At aydawşınıñ dawsı estilip, dabıl qağılısımen sap tüzep turğan kil jüyrik birden lap qoyğan. Qarqın tım qattı bastaldı. Bir-eki balanıñ at üstinen sıpırlıp tüskeninde közi şalıp qaldı. Bäriniñ oyı kişkene qara üzip barıp, at basın irkw ekeni belgili. Qırıq bir şaqırımdıq bäyginiñ atqa jeñil tïmesin bäri sezedi. Naqıpjan ağası da känigi bapker ğoy.

- Men körsetken attardıñ ğana şoğırında bolwğa tırıs. Onıñ aldında da attar bolwı mümkin. Olardı qwıp jetemin dep Aqquyrıqtı qïnama. Olar jäy tız etpeler. Jüyrik attı şarşatw üşin arnayı qosılğandar. Olar bir-eki aynalımnan soñ özderi-aq qaladı, – degen.

Bapker ağasınıñ aytqanı twra keldi. Törtinşi aynalımğa şıqqanda mana Naqıpjan bapker aytqan bes-altı-aq at aldıñğı şoğırda qaldı. Säygülikter sozıla şaptı. Biraz at aynalımnan şığıp jattı. Aqquyrıq babında edi. Qulaq tübi dımdanğanı bolmasa äli ter şığa qoymağan. Şabandoz balanıñ ädeti Aqquyrıqqtıñ sawrınına qamşı tïgizbeytin. Kerek kezinde büktey ustağan qamşısımen awanı qarmap qana qoyadı. Esti janwar bärin sezedi. Taqımın jaylap qısıp, alğa eminse bolğanı şabısın üdete tüsetin. Esine Jañaarqadağı bäyge tüsken. Sol jolı soñınan qalmay qoyğan torınıñ üstindegi bala quyrıq tistesip kelip qamşısımen Aqquyrıqtı sawrınnan sabalağanı bar. Sonda Aqquyrıq qulağın jımïtıp, buzaqı şabandozdıñ qılığın jaratpağanday qılıq tanıtıp edi. Izağa bwlıqqan Qurmaşta burıla berip, pırıldawıq torını qamşımen osıp, osıp jibergen. Bäygeni baqılap jürgen at seyister bärin bayqasa kerek. Bäygi soñında buzaqı şabondozdıñ bapkerine qatañ sögis berip, soñğı eskertw jasadı. Munday jağdaylar bäygi barısında jïi bayqalıp jatadı. Qurmaş özdiginen eşkimge soqtıqpaytın.

Altınşı aynalımğa şıqqanda Aqquyrıqtıñ aldında üş-aq qara qaldı. Soñğı aynalım… Aquyrıqtıñ aldında eki-aq qara. Märeden öte bere Naqıpjan ağasına közi tüsken.

–Jiber erkine, jiber, – dep januşıra ayqaylap qala berdi ağası.

Şabandoz alañsız edi. Öytkeni Aqquyrıq äli tıñ bolatın. Şabısınan jañılğan joq. Ädettegidey soñğı aynalım märesinen arqan boyı uzay bere Aqquyrıqtıñ tizginin bosatqan. Aldındağı eki atta eren jüyrik eken. Üş säygülik jartı şaqırmday qaptaldasa otırıp, üzdige şaptı. Aqquyrıqtıñ qarqını üdey tüsti. Qanşa degenmen altı jasqa endi tolğan zar şağı ğoy. Jer tanabın qwırdı. Jetinşi aynalımnıñ soñğı mïnwtarı… Bul kezde eki attan da äjeptewir uzap kettken Aqquyrıq dara edi! Şabandoz balanıñ közinen jas parladı. Qwanıştıñ köz jası… Janwar-ay, jüzge tarta säygülikti artqa tastap, märe sızığın qïıp ötkende de şabısınan bir tanbadı-aw!

Arada jıl ötti. 1989 jıldıñ qoñır küz edi. Bul kezde Qurmaş bala mekteptiñ segizinşi klasın tämamdağan. Qıtaydıñ mektebi segiz jıldıq bolğandıqtan oqwın Qarajal qalasındağı Käsiptik texnïkalıq wçïlïşede (GPTW) jalğastırwğa dayındalıp jürgen. Awılğa Naqıpjan ağası keldi. Aqquyrıqtı Taldıqorğandağı Respwblïkalıq deñgeyde ötetin bäygege aparmaqşı eken. Nege ekeni belgisiz osı saparğa barwğa şabandoz balanıñ zawqı soqpadı. Jüregi äldenege alañdap, sanasın beymälim mazasızdıq beylegendey. Oqwın, är närseni sıltaw qılsa da Naqıpjan ağası tabandap otırıp aldı. Qurmaş eriksiz kelisken edi.

Bäyge Taldıqorğan qalasınıñ ïppodromında ötedi eken. Şabandoz bala osığan alañdağan. «Arqanıñ jazığında kösile şawıp üyrengen Aqquyrıqqa ïpodrom alañı qalay bolar eken?» – dep oyladı. Bul bäygeniñ de salmağı awır. Qazaqstannıñ eñ tañdawlı jüyrikteri qatısqalı otır. Onıñ üstine omırawı medal’ğa tolı Konzavodtıñ (Asıl tuqımdı jılqı zavodı) äygili tulparları da bar dep estigen. Naqıpjan ağası senimdi. Alaman bäygeden üş-tört kün burın är oblıstan kelgen on bes jüyrikke 15 şaqırımdıq qarajarıs uyımdastırğan. Naqıpjan ağası osı jarısqa Aqquyrıqtı qoswğa bel bwdı. Ondağısı alamannıñ aldında jüyriginiñ qanın qızdırıp alğısı kelgen, äri Aqquyrıqtıñ da ïppodrom jolına boyı üyrene bersin dep oylasa kerek. Bul jarıstan mañdayı jarqırap Aqquyrıq birinşi kelgen. Degenmen eni segiz jüz, burlısı eki jüz barlıq qaşıqtığı eki şaqırımdı ğana quraytın ïppodrom jolı keñ dalada erkin şawıp qalğan Aqquyrıq sïyaqtı jelqabız jüyrikterge qolaysız ekeni bayqalıp-aq qalğan. Alda jïırma bes şaqırımdıq alaman! Aqquyrıqtıñ qarajarıstan birinşi kelwi jürekke qwanış, senim uyalatqanımen şabandoz balanıñ köñilinen bäri-bir beymälim kirbiñ arılmadı…

Qurmanğazı (Qurmaş) Keñesulı 2019 j.

Qurmanğazı (Qurmaş) Keñesulı 2019 j.

Sol küni tünde şabandoz bala tüs körgen. Kündelikti at swarıp jürgen qoğalı, qamıstı bulaqtıñ jağası eken deydi. Aquyrıqtı jetektep bulaqqa jaqınday bergen. Kenet aldınan jwandığı jas balanıñ bilegindey ülken qara şubar jılan ïreleñdep şığa kelmesi bar ma?! Munday iri jılandı Qurmaştıñ birinşi körwi, tiksinip qaldı. Qamşımen jasqamaq bolıp edi, basın köterip aybar körsetken şubar jılan miz baqpadı. Şabandozdıñ mañdayınan swıq ter burq ete qaldı. «Ağa!», – dep Naqıpjandı şaqırmaq bolğan. Dawsı şıqpadı. Däl osı mezette qara terge malşınğan şabandoz bala oyanıp ketti. Bastırılıp qalğanğa uqsaydı. Tañdayı kebersip, bası aynalatın sïyaqtı. Körgen tüsi esinen keter emes. Iştey bissimiläsin aytıp, qayta qïsayğanmen, köz ilindire almadı. Tüsindegi jılandı öñinde qaytse de keziktiretinin sezgen Qurmaş erteñinde jügirip jürip, salmaqtılaw temir qazıq tawıp aldı. Ädettegidey kün arqan boyı köterile Aqquyrıqtı jetektep qamıstı bulaqqa qaray ayañdağan. Temir qazıqtı bilemdey ustap, asa saqtıqpen kele jattı. Aytqanday-aq bulaqqa tayaq tastam jer qalğanda tüsinde körgen ülken qara şubar jılan ïreleñ-ïreleñ etip jolın kesip öte bergen. Şılbırdı tastay salğan Qurmaş qorqınşıtı umıtıp, temir qazıqtı oñtaylay ustap tura umtıldı. Swmañ etken şubar jılan jaqın turğan qalıñ qawğa kirip ketti. Qap… ülgermey qaldı. At bawrınan keletin qamıs, qoğanı qanşa japırıp, temir qazıqpen timiskelese de bilektey şubar jılan zım-zïya taptırmay ketti. Mañdayın swıq ter jwğan şabandoz bala aşçı ökinişten özegi örtenip bulaq basında uzaq otırdı…

Alamanğa qatısatın attıñ köptigi sonday, ïppodromnıñ jartı aynalımında şabandozdar birneşe qatar quradı. Mına qalıñ nöpir ïppodromdı qalay aynalıp şabadı dep şabandoz bala alañdadı. Nağız qoyırtpaq bolğalı tur. Onsızda köñil küyi bolmay turğan Qurmaş «büytken bäygesi bar bolsın» dep ökindi. Biraq bäri keş edi… Dabıl berilsimen bäygi bastalğan. Alda jïırma bes şaqırım, on eki aynalım. Ädettegidey Naqıpjan ağası bärin täpiştep tüsindirgen. Aynalım sanınan jañılmaw kerek. «Qawipti» jüyrikterdi de muqïyat tüstep alğan. Jïırma bes şaqırım Aqquyrıqtıñ qïnalmay-aq şabatın mejesi. Kezdeysoq bir pälege urınbasa bolğanı. Şabandoz bala Aquyrıqtıñ şabısına tım senimdi edi. Twra Qurmaş oylağanday boldı. Uzına boyı eki şaqırımdı quraytın ïpodrom jolında qalıñ jüyrik mïday aralasıp ketti. Bası qaysı, artı qaysı ayrıp bolmaytınday. Äytewir ïppodromdı aynala şapqan şabandozdar. Eldiñ ayqayı men qïqwınan qulaq tunadı. Seri samalı tınısıñdı aşıp otıratın qayran Arqanıñ sarı jazığı-ay dep armandadı şabandoz bala. Bäygeni baqılawşılar jüyrikterdi nomer arqılı anıqtap neşinşi aynalımnan ötkenin üzdiksiz xabarlap jattı. Jetinşi aynalımnıñ kilt burlısına kelgende Aqquyrıq säl müdirip, şabısınan jañılğanday köringen. Şabandoz bala oqıs burılğannan şığar dep oyladı. Segizinşi aynalımda Aqquyrıq qara terge malşınıp sala berdi. Toqım astı aq köbiktenip, at qïnalıp kele jatqanday. Qurmaştıñ jüregi zw ete qaldı. Bul ne sumdıq?! Qanşa bäygige qattıssa da Aqquyrıqtıñ qara terge malşınğanın körmep edi. Jïırma bes şaqırmğa erkin şabatınına sengen Naqıpjan bapker – aldıñğı lekte otırsañda boladı,- degen. Aldında qara joq edi… Toğızınşı aynalım… Äli dara keledi! Kenet şabandoz tömen qarağan. O, toba Aqquyrıq üş ayaqpen şawıp keledi… Qamşılar jaq aldıñğı ayağın köterip alğan. Qayran janwar-ay namıs üşin şawıp keledi eken ğoy… Quday-aw üş-aq aynalım qalğan. Aqquyrıqtıñ basın äreñ tejegen şabandoz bala aynalımnan şıqtı… Közinen ıstıq jas ırşıp ketti. -Ayttım, osı saparğa şıqpay-aq qoyaïıqşı dedim,- dep ökire jılağan qara bala Aquyrıqtıñ moynınan quşaqtay aldı.

Ïppodromnıñ qïrşıq tastı jolı men tar burlısında aldıñğı ayağın şawıp alğanğa uqsaydı. Aqquyrıqtıñ boyı dir-dir etedi. Şabandoz balanıñ omırawına basın tıqqan saqï dalanıñ eren jüyrigi Aqquyrıqtıñ janarınan jas ağıp turğan. Tulpar şın mäninde jılap tur edi… Jügirip Naqıpjan keldi. Ökire jılap turğan şabandoz bala:

- Ayttım ğoy sağan osı bäygige kelmey-aq qoyaïıq dep,- bapkerdi qamşımen tartıp, tartıp jiberdi. Janarın jas jwğan Naqıpjan bapker betin basqan küyi teñsele basıp, otıra ketti…

 ***

 Bäygiden qay awıldıñ jüyirigi kelipti?

Batıqtın atı.

Aqtawdıñ Aqquyrığı şe?

Joq, Aqquyrıq kelmepti….

(Säken toyındağı el äñgimesinen. 1994 j)

Künder qayda bayağı ükilegen,
Zamananıñ sırt berdi surqı neden?
Aqquyrıqtıñ jas kördim janarınan,
Munşa esti bolar ma jılqı degen?!.

Jılqı ma edi Aqtawdıñ Aqquyrığı,
Namısı edi elimniñ, baq tuyğını.
Quba jonda qulazıp jüyrik qaldı,
Osı bolıp täñirdiñ xaq buyrığı…

Qaptalınan jabılar oza şawıp,
Tıpırşıdı xas tulpar mazası awıp.
Sırqıradı süyegi säygüliktiñ,
Adasqanday esinen awıq-awıq.

Künder qayda, quday-aw jeldey esken,
Şabısına qayran qap el gwlesken.
Seri künder qol bulğap alıs qaldı,
Alamanda tulpardıñ sertin kesken.

Bew, janwar!
Qor bolğan qayran müsin,
Bolat tuyaq borkemik, joyğan küşin.
Namıs üşin şabarın xas tulpardıñ,
Jülde alğan jabılar qayda bilsin…

Baqıtı bar tağdırdıñ sayqalı bar,
Ildïı men ömirdiñ qayqañı bar.
Qaptalına kelmeytin bir kezderde,
Şañğa kömip baradı qoy torılar.

Ömir tozañ, tartıs pen küres anıq,
Pendeler mäz qalğanğa üles alıp.
Qayda ketip barasıñ, janwarım,
Sarı beldiñ ködesin jüre şalıp.

Xoş, janwar, jılama, jetim jürek!
Zerli tuyaq mezgilsiz ketildi dep.
Öziñdi oylap men-dağı muñğa battım,
Şerli küyi şanaqtıñ şertildi köp…

Eñiretip şerteyin egiz ündi,
Alamanda körmespin endi iziñdi…
Sen kelmediñ bäygiden, al sol küni,
Dombıramnıñ, o toba, şegi üzildi..

Qoilybai A.Qoylıbay Asanulı

Qazaqstan Jazwşılar odağınıñ müşesi.

argymaq.kz

1 pikir

  1. Assalawmağaleykwm Ereke, biraz boldı tamaşa äñgimeleriñizdi estï almay jür edik. Mına dünïyañız şölirkegendegi şölimizdi basar boldı. Raxmet.

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>