Müde xannıñ Şubarı

shubar

…Müde Sayan batırdıñ mıñdığında at üstinde semserlesw jattığwın jasap jürgen. Bir kisige birneşewiniñ jabılw kezegi bolatın. Müde ädettegidey mañayın tügel şolıp, är sarbazdıñ qïmılın baqılap turğan.

Sarbazdar jattığwda emes, nağız maydan dalasında jürgendey-aq bar önerin sala, qulşına qïmıldap jür. Äsirese jüzbasığa jabılğan mına bir üşewdiñ äreketi tım eresen. Jüzbası erim-aq eken, at üstinde urşıqşa üyirilip, tus-tustan siltegen qarwdı denesine darıtpay qağıp tastaydı. Bir kezde jüzbası sarbazınıñ şabwılına qanağattanbadı ma, älde arwaqtanıp, jawıngerlik rwxı köterildi me, qorğanıstı umıtıp, özi şabwılğa şıqtı. Müde jüzbasınıñ mına qılığın unatpağanımen, onıñ erligine, semserlesw şeberligine qattı rïza. Jüzbası betpe-bet kelgen sarbazdıñ şabwılın tez toytarıp tastadı da, ekinşi sarbazğa özi umtıldı. Anaw tönip kelgen jüzbasınıñ aybatınan jasqanıp, qarsılaspay jılısa berdi. Bul jüzbasını ızalandırğan bolwı kerek, atın sonıñ soñınan saldı. Qarsılaspay qaşqan qorqaqtıñ qwıp jetip, jazasın bermek. Jüzbasınıñ nïetin qaşqan sarbazdıñ serikteri de birden bayqadı. Sol-aq eken olar tus-tustan jüzbasığa dürse qoya berdi. Aşwmen saqtıqtı esten şığarğan jüzbası qorğanısqa keş köşti. Eki jağınan qaptaldasa kelip qalğan «qarsılasınıñ» biriniñ şabwılın toytarğanmen ekinşisine ülgere almadı. Añğırttıqtıñ azabın tartıp, attan tüsip qaldı. Biraq qarwın qoldan tüsirgen joq. Jayaw «soğıswğa» äzirligin bildirdi. Alayda sarbazdar şabwılın toqtatıp, jüzbasıların qorşap tura qalıstı. Tärtip boyınşa qarsılas jeñildim dep moyındap, qarwın tömen tüsirgenşe jeñgen jaq şabwıldı toqtatpawı kerek.

- Qorğan!

Aşçı da ämirli dawıs jattığwdı doğarıp, özara äñgimege köşken üşewdi selt etkizdi. Erikten tıs «semserlerin» şoşañdatıp, dawıs şıqqan jaqqa jalt-jalt qarastı. Quyrıq-jalı tögilgen qula ayğırın ekilentip, tönip kele jatqan Müdeni kördi. Özderiniñ jattığw tärtibin buzıp, xanzadanıñ qaharına ilikkenin endi ğana sezgen üş sarbaz sol kinäların jwğısı kelgendey Müdege qarsı tap berdi. Qorğanw endi qolbasşınıñ enşisine aynaldı. Jeñilwdiñ artı jaza ekenin uqqan sarbazdar jandarın salıp, taysalmay taban tiresip turıp aldı. Qarwlı qoldardıñ qaymıqpay siltegen qarwın Müde zorğa-zorğa qağıp ülgerip jür. Waqıt ozğan sayın ayqas jattığwlıq mänin joyıp, ölispey berispes egeske aynalıp bara jattı.

Müde osılay qorğanısta tura berse, uzamay denesine soqqı tïgizerin bildi. «Retin tawıp şabwılğa şığw kerek. Mınalardıñ qatarın setinetpeyinşe bolmaydı» dep oyladı Müde sarbazdar soqqısınan jantalasa qorğanıp jürip. Sol sät ol qarsı kelip qalğan sarbazdıñ qarwın bar küşimen qağıp jiberdi de, özine bas saldı. Qarsılası boyın bïlep tüzelgenşe, asqan şapşañdıqpen onı dobalımen işten tüyip ötti. Awır soqqığa tötep bere almağan sarbaz awnap tüsti. Müde sol beti art jağınan jetip, qaptaldasa bergen ekinşi sarbazğa tap bermek bolıp, qula ayğırdıñ tizginin bura, julqï tarttı. Biraq tegewirindi qoldıñ küşine şıdamağan qula ayğır ağının irkip, qazığınan tik aynala almay, moynı astına qayırılıp, toñqalañ astı. Uşıp ketken Müde şañğa birer awnap barıp türegeldi. Mañdayınan şıp-şıp şıqqan qan körindi.

Ayqas toqtap qaldı.

Qula ayğır da tapıraqtay ornınan turdı. Sın sağatta sürinip, sır bergenine keşirim surağanday janwar oqırana kisinedi. Dür silkinip, üstiniñ şañın qaqtı.

Müde sıltï basıp qula ayğırdıñ qasına bardı. Surlanğan öñinde qan-söl joq. Tanawı qwsırılıp, qos jelbezegi jabılıp, tınıs jolın bitep tastağan tärizdi, entige dem aladı. Eki közi – torğa tüsken barıstıñ közindey qıp-qızıl.

Ne istew keregin bilmey qıbızıq qaqqan sarbazdar taqawğa batpay, alıstan ürke qaraydı.

Qula ayğır öz kinäsin sezgendey, ïesinen raqım tilegendey, Müdege bir türli ayanıştı qarap, tağı oqırandı. Biraq qatıgez ïesi keşpedi. Müde qolındağı dobal köz ilespes şapşañdıqpen kün közine şağılısıp jarq etti. Dıbıs şığarwğa şaması kelmegen qula ayğır sürine, etpettey quladı. Iri janwardıñ gürs etken awır denesimen birge opırılğan şekeden mïı da jerge şaşılıp tüsti.

Müde şimirikken joq. Ol osı arada tuñğış ret maqsattı isiniñ qurbandığı bolğan Aqbozdı oyladı. Biraq ökinbedi. Tek jabımen jan bağwğa bolğanmen, jaw şabwğa bolmaytınına qınjıldı.

Sol küni onıñ şatırğa qur sülderi ğana keldi.

***

…Üyrenşikti şatqaldıñ qoltığına sınaqtıñ üşinşi kezeñine jïnalğan äskerdiñ közi Müde minip kelgen atlas tükti teñge şubar ayğırğa qadalğan. Küni keşe janına jan jwıtpay osqırınğan tağı tarpañnıñ bügin Müdeniñ astında kiremende malday mop-momaqan kele jatqanına tañdana bas şayqasadı.

Aqboz arğımaqtı oqqa baylap, qula jabımen şañğa awnap qor bolğan Müde jartastıñ qwısına enip alıp, şıqpay qoyğan jolbarıstay şatırına barıp jatıp alğan. Üyrenşikti dästürin buzıp, jattığwğa da barmadı. Ol tım aşwlı edi.

Xanzadanıñ bul jağdayın mañayındağılar jaqsı tüsindi. Biraq kömekteswge därmensiz bolatın. Bas saqşı orayı kelgen bir tusta xan qolında künine mıñ lï jer alatın attıñ – cyan’lïmanıñ bar ekenin aytıp, sonı aldırwğa adam jiberwine keñes berdi. Müdeniñ şegir közi şatınap, qara sur öñi sustanıp şığa keldi.

- Esiñde bolsın, – dedi ol qutırına aqırıp. – Müde eşkimnen eşqaşan eşteñe suramaydı. Suramaq ta emes. Müde özinde joqtı özgeden küşpen aladı. Berwge täweldi etedi. Uqtıñ ba?!

«Äkeñnen de tartıp alasıñ ba?» degen oy turdı bas saqşınıñ kömeyinde. Biraq ayta almadı. Mundayda buqqan jön. Ol uqtım degendi türimen de, şıbındağan attay bas ïzeñdetken qılığımen de birdey tanıtıp, şatırdan şeginşektey şığıp ketti. Sodan oralmadı.

Atsız xwnnw – qanatsız qus. Qanatsız qus – köringenniñ ermegi. Atsız xwnnw da solay. Qatpar-qaltarısı köp jan dünïesiniñ sona-a-aw tükpirinde közin aşpay, äzirge qalğıp jatqan ayawlı maqsatın terbetken Müde enşilenwdi emes, enşilewdi armandaydı. Ol üşin qanat bolar at kerek, qaşqanda qutılw, qwğanda jetw parız. Äke qolındağı mıñ lïlik at bul üşin – köktegi juldız. Äzirge oğan jeter jol joq, qısqa. Toyımsız köñildiñ jalaqtawı mol, toyatı joq. Müde de osı sät därmensiz edi.

Sol därmensizdikten onı Xoten batır qutqardı. Kirwge ruqsat surap kelgen batırdı Müde aşw üstinde şatırğa kirgizbey qoya jazdadı. Alayda rayınan tez qayttı. Oylap qarasa, äkesinen on mıñ äsker alıp, osı arağa kelip jattıqqanınan beri bir jan öziniñ şaqırtwınsız şatır esigin attamaptı. Sol qalıptasqan dästürdi buzıp, Xoten batır bügin şatırğa kirwge ruqsat surasa, sağınğannan emes, keyinge qaldırmas is bolğanı da! Jabıdan jığıldım dep jabığıp, tamaqqa ökpelegen baladay tomsırayıp, tomağa tuyıq jatıp alwım xanzada basıma, qolbasşılıq atıma layıq pa?! Aşw – alda, aqıl – artta. Arındap kelgen aşwğa erik bere bersem, atı şaban aqıldıñ awıl qarasın körmewi de mümkin-aw. Qoy, sap-sap, sabırlıq kerek bul iste.

Ïmene kirgen Xoten tabaldırıqtan uzamay, xanzadağa qol qwsırıp tağzım etti. Müde jaña bayqadı, Xotenniñ denesiniñ alıptığı şatırğa kirgende erekşe bayqaladı eken. Eñseli şatır eñkeygen batırdıñ özine alasalıq qılıp turğanday. Müde eriksiz süysindi.

- Söyle, batır! – Dawısı zilsiz, jarqın da jılı estildi.

- Taqsır, tınıştığıñızdı alıp, oyıñızdı buzğanıma ulı meyirimiñizden keşirim ötinemin. – Xotenniñ zor dawısı işki tolqwdı tanıtqanday şatır işinde birtürli qumığa şıqtı.

- Müdeniñ aldı – batırına keñ. Bayız tap ta, bayanday ber. Men seni tıñdap otırmın, Xoten batır!

- Taqsır, burın aytwğa batpay jür edim. Äri aytar reti de bolmağan sïyaqtı. Keşe jaman at jaltarwğa jaramay, jalp etip qulap, qolbasşını qor qılğanda, köpten kökeyimdi qurt bolıp tesip jürgen sol at köz aldıma tağı keldi…

- At! – Müdeniñ dawsı tosın da, qatqıl şıqtı. Tüsi surlanıp, tanaw jelbezegi qwsırılıp, şegir közderi uşqın şaşa bastadı. – Ol ne qılğan at?!

- Ïä, taqsır, at. At bolğanda Kök täñiri, Jer-ana tek öziñe arnap jaratqan at. Onday maldı Köktiñ süyikti ulı sen ğana ïelenwge tïissiñ. – Xotenniñ sabırlı türi, salmaqtı üni ayaq astınan aşw şaqırğan xanzadadan ıqpağanın añğartqanday edi. Bul Müdege az da bolsa burqıray köterilgen aşw dawılın basıp, sabadan şıqpay, sabır saqtawına äser etti. Janı qalap jaqında mıñbası etken jigitten endi birdeme dese köñili birjola qalıp qoyatınday körinip, onıñ aldın oradı.

- Aytpağıñ cyan’lïma ma? – dep torığa suradı.

- Joq, taqsır. Cyan’lïma emes. Ol mıqtı at bolğanımen, jawğa miner jılqı emes qoy.

- Ayt onda! Qayda ol? Ne qılğan at? – Müde tez jadıradı, dawsı qumarlıq tanıta qwanıştı şıqtı. Eki betiniñ uşı qızarıp, jüzinde nur oynadı…

… – Taqsır, qarğa bayğustıñ bir közi boqta bolsa, bir közi oqta boladı ğoy. Men de jılqı işinde közin aşıp, jılqı arasında ösken jılqışınıñ balasımın. Jaqsı, jaman jılqı malı meniñ nazarımnan tıs qalmaydı. Bïılğı köktemde añşılap barıp, tawdıñ ayaq jetpes bïigindegi bir jazıqtan tağı jılqınıñ üyirin kördim.

Üyir tunba bulaqtan sw işip jattı. Qarawılda qalğan şubar ayğır «O, adamzat, meni körip qal. Endi sağan mendey jılqı tuqımın körw joq. Kök täñriniñ özi jaratqan pıraqpın» degendey köz aldımda kölbeñdep turıp aldı. O, taqsır, onı körwge köz kerek. Meniñ doğal tilim dolbarın domdağanmen, täñirim tamaşa etip jaratqan minsiz müsindi jetkize aytwğa jaramaydı.

- Onday keremet bolsa, nege ustap minbediñ? Sendey batırğa da senimdi at kerek qoy. – Işki qwanıştı irkip, sabırlıq sabasına tüsken Müde mıñbasına sınay qaradı.

- O, taqsır, onday jılqını bizge minwge täñirim jazbağan. Täñiri qalamağanğa pendesi umtılsa, ol köktiñ qaharına uşıramaq. Köktiñ süyiktisi – artıq jaratılğan öziñniñ enşiñ – şubar ayğır.

- Xoten batır, sen at tanïtın adamsıñ. Älgi maqtağan şubarıñ Aqbozdan qalay?

- Aqboz… – Xoten awzın aşqan küyi irkilip qaldı. «Aqbozdı Şubarmen salıstırwğa bola ma?! Aqboz – tuğır, Şubar – tulpar emes pe, tulpardan tuğır ozar ma şabılğanmen» dep oyladı atjandı xwnnw armandı pırağına xanzada sözi kir tïgizgendey keyip. Biraq ol oyın sırtqa şığara almadı. Xanzada üşin qanşa maqtağanmen körmegen şubardan qılığı ötken Aqbozdıñ qadiri artıq. Demek, asıldıñ asıldığı aşılğanşa awız baqqan jön.

- Aqboz – ayawlı at qoy, taqsır. Aspan jılqısınıñ tuqımı. Biraq Şubar – tek Köktiñ süyikti ulına ğana arnalıp jaratılğan jılqı. Arnalğannıñ artıqşılığı köp bolatının öziñiz de bilesiz ğoy. Taqsır, adam jiberip, aldırtıñız. Ökinişiñiz bolmaydı. Şubar şın ïesin kütip jür.

- Jaraydı, Xoten batır. Bağasın asırdıñ, maqtawın jetkizdiñ. Jedel attan. Sarbazdarıñdı tügel ert. Tek esiñde bolsın: alıp kelseñ, Şubar aytqanıñday aytwlı jılqı bolsa, onda sağan teñgererim joq, sol qanatım seniki ärqaşan. Jaqsılığım ölşewsiz. Joq dep kelseñ, jazam sol, jırtqıştarğa jem etem.

- Kök täñiri, Jer-ana kwä. Janım kewdemde bolsa, Şubardı şatırıñnıñ aldına äkep baylarmın.

- Attan!.. Jolıñ bolsın!..

Xoten tağzım etken küyi şeginşektep şığıp ketti. Xanzada düdämäl küyde qala berdi.

Batır aytqanında turdı. Arada apta ötkende, Şubardı şıñğırtıp äkep, Müdeniñ şatırınıñ aldına bayladı.

Müde at tanïtın. Şubardı körgende esi şığıp ketti. Xanzadalıq täkappar pañdığınan ayırılıp, baladay uşıp attıñ qasına jetip bardı. Jaqsı at şığar degenimen däl munday bolar-aw degen oydı Müde tipti tüsinde de mañaylatqan emes. Xoten batır Şubardı awzınıñ swı qurıp maqtağanda «turımtay körse, qıran dep maqtaytın tobırdıñ topşı-böspesi şığar» dep tüsingen. Tek jılqışınıñ balası ğoy, tüysigi aldamas, däl Aqbozday bolmağanmen özderinde bar jılqıdan täwir bolar dep joramaldağan da, äkelwge ruqsat bergen.

Al mınanıñ atı jılqı bolğanımen, zatı basqa tärizdi. Eki közi ot şaşıp, jarqırap tur. Deldïgen tanawınıñ keñdigi sonday, qantalap qızarğan keñsirigi şoqtay janıp, dem alğan sayın töñiregine alawlı jalın şaşıp turğanday. Şoqparday kekil Şubarğa erekşe sustı aybar berip, jelmen jelkildey jelbireydi. Terge şılanğan tügi qıtay jibegindey jıltırap, kün säwlesimen oynay şağılısıp, jılt-jılt etedi. Şubarlığı qanday! Kök tüstes kögildir atlasqa jıltır qoñır teñgelerdi sändik üşin ädeyi bir tärtippen japsıra bergen sekildi. Bılay qarağanda Şubardıñ bası eresen ülken eken. Biraq denesiniñ alıptığı sol ülkendikti eletpey, kädwilgi qatardağı attıñ basınday etip körsetedi. Judırıq erkin sïıp ketetindey üñireygen sağaq, qamıstıñ süyrigindey tik şanşılğan qos qulaqtıñ arasınan tompayıp köringen awızomırtqa. Qabırğaları xan ordasınıñ wığınday iri de ïindi.

Müde Şubardıñ aldına şıqtı. Omırawı tolqın urğan jartastay, aşıq, keñ jatır. Alıp kewdeni qabırğadan ürke şalqaya bitken şıntaqtı aldıñğı eki ayaq äreñ köterip turğanday. Arasınan tondı kisi qısılıp-qımtırılmay öte beretin. Salqı tös qayıqtıñ tolqın jarar tumsığınday süyir de şeñberli. Oyındı et domdap japsırğanday bölek-bölek.

Müde jalpaq taqtayday etsiz jawırındı Şubardıñ er tïmegen jumır jonımen tayğanaqtağan közin töñkerilgen qazanday döñgelek sawırğa tiredi. Aynalıp artına bardı. Alamaylı kötendikti japqan quyrıqtıñ qıl şaşağı xas arwdıñ qolañ şaşınday tögilip, jer süzedi. Etti sannıñ bultïğan tañdığı endi-endi bolmasa, tırs etip jarılıp keterdey tırsïıp-aq tur. Kere qarıs şiderliktiñ siñiri jwan. Urşığı tömen, tirsegi maymaq, ayta beretin bota tirsektiñ özi.

Müdeni bir tañdandırğanı aldınan qarağanda osınaw kersendey bökseniñ közge tüspeytini. Sol sekildi arttan qarağanda jañağı alqam-salqam alıp omırawdıñ jasırın qalatını edi. Şubardıñ aldı-artına kezek şığıp qarap, köz swarğan sayın meyiri qanıp, raqat tapqan Müdeniñ oyın osı sät «Şirkin, özin minip körer me edi» degen iñkärlik bïledi. Alayda üş-üşten eki jaqqa bölinip, şirene tartqan altı adamğa erik bermey elirip turğan tarpañğa minem dewşilik te arıstan qamalğan torğa kirwdey qaterli edi. Biraq ölimnen qorqıp, miner atın birewge üyretkizw süyekke tañba ğoy. Attan qorıqqan jigit jigit pe eken?! Tamırında xwnnwdıñ asaw qanı bülkildep ağıp jatqanda – tarpañıñ ne, tağıñ ne! Qumarlığı qorqınışın eki büktep qanjığağa baylağan dala ulı eş tolqwsız alasurğan Şubardıñ janına bardı. Bardı da şwdalanğan jalğa jarmastı. Aqbozğa aytar üyrenşikti «appasın» ädettegiden de qatqıldaw aytqan Müde köz ilespes şapşañdıqpen Şubardıñ arqasına qondı. Twa mundaydı körmegen tağı janwar ne şıñğırğanğa, ne osqırınğanğa uqsamaytın bir qorqınıştı da qaterli dıbıs şığarıp, şorşï atıldı. Tabandata tartqan altı adam dedektep kelip, bir-birine soğıldı.

Şubar alasurıp twlap jür. Tuyaq astı taptalıp qalwdan qorıqqan sarbazdar tus-tusqa bıtıray qaştı. Ïreleñdey büktelip, şorşï sekirip, tebine möñkip, aspanğa uşıp keterdey şanşıla atılıp, arqasına jabısqan päleden qutıla almağan şubar ayğır bir kezde quba jondı betke alıp, juldızday aqtı. Beyne arqasın jelmen sürtip tazartpaq sekildi. At basındağı altı arqan altı örim şaştay süzilip, jel ötinde oynap baradı. Qos şeñgelin jalğa qadağan Müdeniñ taqımı Şubardıñ terisimen kirigip ketkendey jabısıp qalğan.

Bas saqşı bastağan saqşılar Müdeniñ soñınan umtıldı. Biraq şubardıñ şañın da köre almay, tırağaylap, aydalada qaldı…

Mine, osınıñ bärin körgen sarbazdar minbek tügili qasına barwdıñ özi qawipti köringen tağı Şubardıñ endi qulınınan qolda ösken malday momaqan küyde xanzada astında lıpıp kele jatqanına qalay tañdanbasın…

QoishyagaQoyşığara Salğaraulı,

«Möde xan» povestinen ıqşamdalıp alındı,

argymaq.kz

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>