نۇرلىبەك ساماتۇلى. ايعىرلار ايقاسى

30 aigyr

(اڭگىمە)

مىڭ سان كەدەرگىگە ۇشىراي جۇرىپ, ۋاقىت ەكىنتىگە ەنتەلەي بەرە قالادان ارەڭ سىتىلىپ شىققان شاعىن اۆتوبۋس كۇرە جولعا تۇسە سالىسىمەن, بىر جۇلقىنىپ, ىلگەرى ۇمتىلدى.

اۆتوبۋستىڭ تۇكپىر جاعىندا تىزە بۇككەن سەرىكبول موينىن زورلانا بۇرىپ, بىرتە-بىرتە قارا ۇزىپ, ارتتا قالىپ بارا جاتقان قالاعا سۇزىلە قارادى. ميلليونداپ جۋساپ, ميلليونداپ ورەتىن الىپ شاھار جات تارتىپ كەتكەنى.

الدىڭعى وتىرعىشقا اۋزى باسىن ساقال-مۇرت جاپقان جىگىت اعاسى جايعاسقان. بۇتىندا قاراكوك شالبار, ۇستىندە شىمقاي قىزىل جەيدە. توبە شاشى سيرەي باستاپتى, ەسەسىنە جەلكەسى قوبىراپ تۇر. كولىكتىڭ جۇرىسى جايلانعان سوڭ, جانىنا سۇيەي سالعان بىلعارى سارى سومكەگە قولىن سۇعىپ, «ساراعاشتىڭ» بىر بوتەلكەسىن سۋىرىپ الدى دا, قىلقىلداتىپ جۇتا باستادى. قاتالاپ قالعان ەكەن, بوتەلكەدەگى سۋدىڭ جارتىسىنان استامىن وڭەشتەن وتكىزىپ جىبەرىپ بارىپ «ۋح» دەپ دەمىن الدى. بىرگە كەلە جاتقان ەكى سەرىگى ەسىنە ەندى تۇستى سىرا, كوزىن ادىرايتىپ ەكەۋىنە كەزەك-كەزەك قاراپ قويدى. سودان سوڭ عانا ەڭكەيىپ, سومكەدەن بوتەلكەنىڭ ەكەۋىن شىعاردى. بىرەۋىن قاتارىندا تىمپيىپ وتىرعان شاپكىلى جىگىتكە ۇستاتتى. ەكىنشىسىن سەرىكبولعا ىتقىتتى.

– وتكەندە كورىپ قايتتىم, – دەپ سوسىن كوڭىلدەنىپ اڭگىمە باستادى. – ناعاشى اعام ۇيىرىپ باسقارىپ وتىرعان جىلقى زاۋىتتا باسىمەن الىسقان ەكى ايعىر بار. بىرەۋى سۇلىك قارا ايعىر. ەكىنشىسى بۇلىك تورى ايعىر. ناعاشىم ايتات, بىرىنەن بىرى وتكەن سۇمدىق باقتالاس دەيت. كەزدەسكەن جەردە شايناسا كەتەت دەيت. Cونىسىن بىر جاق-سى-لا-اپ تۇسىرىپ…

– اناڭ قارا, اناڭ قارا! – وسى ارادا بوز جەنسي شالبار, اق فۋتبولكا كيگەن جۇقالتاڭ جىگىت وتىرعان ورنىنان ەلىرىپ ۇشىپ تۇردى. ساقالدى جىگىت اعاسى ايتا باستاعان اڭگىمەسىنەن جاڭىلىپ, ول نۇسقاعان جاققا ەرىكسىز جالت قاراعان. سوندا كورگەنى – الىس قيىردا باسى بۇلعاقتاپ, بەلى يرەلەڭداپ بەتالدى پەرىپ بارا جاتقان جىندى قۇيىن.

– اي-اي-اي! تۇسىرىپ الۋ كەرەك ەدى. مى-ىناۋ دەگەن ەپيزود! – دەدى جۇقالتاڭ جىگىت باس بارماعىن قايقايتىپ. اپتىققان سەرىگىنە رەنجىگەن ساقالدىنىڭ قاباعى كىرجيىپ سالا بەردى.

– وي, سونى دا… مەندە قۇيىننىڭ نەشە اتاسىن تۇسىرگەن پلەنكا بار. ناعىز كينورەجيسسەر دەگەن سولاي… زاپاس  جاسايت. تىرى جانعا كورسەتپەي تىعىپ, ارحيۆىمدە ساقتاپ جۇرمىن. سەن بالا سوزدى بولمە! اپتىقپا. سەنىڭ مىندەتىڭ… ياعني, وپەراتوردىڭ مىندەتى رەجيسسەر تۇسىر دەگەندى اينىتپاي تۇسىرۋ. ۇقتىڭ با؟ مەن قالاي تۇسىر دەسەم, سولاي تۇسىرۋ. – ول وكپەلەگەن بالاداي ۇرتىن تومپايتىپ بىر ۋاق ۇنسىز وتىردى دا, كەنەت ويىنا الدەنە تۇسكەندەي ەكى الاقانىمەن ەكى سانىن سارت ەتكىزىپ, قايتادان سامبىرلاپ سويلەپ قويا بەردى.

– ۇيرەتىلگەن ايعىرلاردى توبەلەستىرە سالسام دا قوي دەيىن دەپ تۇرعان بىرەۋ جوق. بىراق سولاردى بار عوي, تۇ-ۇك جاقامايمىن. تەاتردىڭ ارتىسى سيياقتى… يلانبايسىڭ… نانبايسىڭ. باستىقپەن ايتىسىپ-تارتىسىپ… ناعاشىمدى ايتىپ… اقىرى كوندى-اۋ.

– قوقىماڭىز! – وپەراتور جىگىت وڭ قولىمەن كەۋدەسىن ۇرىپ-ۇرىپ قويدى. – قاتىرىپ تۇسىرىپ بەرەم. وسىمەن ەكى كينو تۇسىرۋگە قاتىسىپ تۇرمىن.

– ۇيرەتىلگەن ايعىردىڭ توبەلەسى توبەلەس ەمەس, – دەپ داۋرىقتى ساقالدى رەجيسسەر وپەراتوردىڭ سوزىن ەلەمەي, – ال, مىنالار… ايتپا دەيمىن, سۇمدىق! ناعاشىما سەنەم. وسىدان بار-اۋ, دۇرىستاپ تۇسىرە الساق…

بۇلاردىڭ تاجىكەسىن تىڭداۋعا سەرىكبولدىڭ زاۋقى جوق. ويى سان-ساققا كەتىپ, كوكىرەگىن الدەقانداي مۇڭ تورلاپ العان. الىستان بۇلدىراپ كورىنگەن قالا جاققا وگەي كوزبەن تاعى بىر مارتە كوز تاستادى.

* * *

قانى قارايىپ, جۇيكەسى جۇقارعان كينورەجيسسەر سوڭعى سات وت باسقان تايلاقتاي بەزەكتەپ كەتسىن. باسىنان الدەقاشان جۇلىپ العان قالپاعى ۋماجدالىپ قولىندا جۇر ەكەن, قۇلاشتاپ جەرگە اتتى.

– قايتار! قايتار نالەتتەردى! – وڭەشى جىرتىلعانشا ايقايلاپ, تاماعى قارلىعىپ قاپتى.

قوس ايعىردىڭ ارقىراي كىسىنەسكەنىنە ەلىگىپ, شابىس تىلەپ, تىنشي الماي تىپىرشىعان اتتارىنىڭ باسىن ەركىنە جىبەرگەن جىلقىشى جىگىتتەردىڭ قيقۋى سويقان. سىتىلىپ شىعىپ, ارقايسىسى اۋلاقتا قالعان وز ۇيىرىنە قاراي سىناپتاي سىرعىعان قوس ايعىردى قاققاندا قانىن, سوققاندا سولىن الىپ, تىقسىرىپ قايىرا قۋىپ كەلمەك. ولاردان كوزىن ايىرماي, ىزاعا بۋلىققان رەجيسسەردىڭ بەت الپەتىن كومگەن ساقال-مۇرتى ۇيپا-تۇيپا.

سيىر ساسكەدەن بەرى اپ-اۋىر كينوكامەرانى ارى تاسىپ, بەرى سۇيرەپ قالجىراعان وپاراتور جىگىت قالت ەتكەن ساتتى پايدالانىپ, كوك شالعانعا جاۋىرىن توسەپ جانتايا كەتكەن. شەكەسى قۇرىسىپ, ۇش اعاش موسىعا قوندىرعان اساي-مۇسايىنا ەربيە قاراپ, اۋىق-اۋىق كوز سۇزىپ قويادى. ومىراۋلاعان ەسىرىك نەمەلەر جولىنداعىسىن اپىرىپ-جاپىرىپ كەپ قالماسىن, كەپ قالسا كوزدەرى تۇك كورمەي قاعىپ وتىپ, قيراتىپ تاستاماسىن دەپ قاۋىپ ويلايدى. كامەرا قيراسا, ونسىز دا توزىمى توز-توز بوپ, تىزاقتاپ بىتكەن رەجيسسەر سەلدىرەگەن توبە شاشىن ۋىستاپ جۇلار.

بۇلاردىڭ اۋرە-سارساڭىن سونادايدان باقىلاپ, اينالسوقتاپ جۇرگەن تورعاي كوز قاراۋىل شال بەرى بەتتەدى.

– اۋ, ىنىم… ىنىم-اۋ! مەنىڭ بىر تۇسىنبەگەنىم, تاپ وسى ەكى ايعىردى قىرىلىستىرماساڭ كينوڭ كينو بولماي قالا ما؟ – تورعاي كوزى جىلتىراپ, سامپىلداپ سويلەپ كەلەدى. – ايتشى, بولماي قالا ما؟

– بولماي قالات! – دەپ بارق ەتتى كينورەجيسسەر. – اقساقال, سىز نە… كينو تۋرالى سىزدە تۇسىنىك جوق. بىلىپ قويىڭىز, كينودا وقيعانىڭ شارىقتاۋ شەگى دەگەن بولات. بۇل – سول! – سۇق ساۋساعىن سورايتىپ اسپان جاقتى نۇسقادى. – كۋلميناتسييا!

– اب-باسە, باسە-ە, – دەدى اناۋ تورعاي كوزىن قاقپاي.

– نە باسە؟

– تۇرىڭ جامان, قىرىپ باراسىڭ. – قايدا بارسا قولىنان تاستامايتىن ورمە قامشى ەتىك قونىشىنا سارت ەتتى. بۇل ونىڭ بۇرىلىپ الىپ, جونىنە كەتكەنى. رەجيسسەر جۇزى كۇرەڭىتىپ, جاۋاپ تاپپاي داعدارعان.

ايعىر توبەلەستى كەلگەن بەتتە اپىر-توپىر تاسپالاپ تاستايمىز دەپ دامەلەنگەنىن ايتام-اۋ. نالەتى, وپ-وڭاي بولا قالاتىن شارۋا ەمەس سيياقتى, ىس بۇگىن دە شاتقاياقتاپ تۇر. انشەيىندە كوزدەرىن ىزالانا الارتىپ, شايناسا كەتەردەي اۋىزدارىن ارانداي اشىپ, ماڭايدى باستارىنا كوتەرە ازان-قازان كىسىنەسىپ بىتەتىن نالەتتەر, نە بالەسى بارىن قايدام, كامەرا الدىنا كەلگەندە جىندارى باسىلىپ, جۋاسي قالادى. بۇ جولى دا… قوساياقتاپ شاپشىپ كوككە اتىلعانىن قايتەيىن, تۇرا-تۇرا قالىسىپ, دۇرس-دۇرس تەبىسكەنىن قايتەيىن, وپەراتور كامەرانى كوزدەي باستاعاننان-اق, «مەنىڭ سەندە شاتاعىم قانشا» دەگەندەي قۇيرىقتى كوككە شانشىپ تاستاپ, جولىنداعىسىن اپىرىپ-جاپىرىپ, بۇرىلىپ الىپ بەزە جونەلىسكەن. قانسورپا بولعان جىلقىشىلارعا قايىرۋ بەرمەي, الاباس اينالىپ جۇرگەنى اناۋ.

بارىپ كەل, شاۋىپ كەل ۇشىن رەجيسسەرگە كومەكشى بوپ جالدانعان سەرىكبولدىڭ وڭى قۇپ-قۋ. جاق جۇنى ۇرپيگەن, مازا جوق. الاساتتا الەككە تۇسىپ جاتقاندارعا انادايدان تاستاعان كوزى بوپ-بوز. سۇلەسوق. وزىمەن وزى.

جىلقىشى جىگىتتەر قوس دۇلەيدىڭ اپشىسىن قۋىرىپ, قاتار-قاتار تاقتاي شەگەلەپ, قورشاپ تاستاعان كەڭ البارعا قايىرا قۋىپ تىعىپتى. تاپ بىر قاساپحانا يىسىن سەزگەندەي الاپار قاعىپ, الاسۇرعان نەمەلەردىڭ كوزدەرى شاراسىنان شىعىپ كەتكەن. تۇك كورمەي سەڭدەي سوعىلىسادى. قۇرىقتان قايمىعۋدى قويعان. ەكى اياقتى پالەكەتتەردىڭ كوكەيىن نە تەسىپ بارا جاتقانىن ۇعا الماي شىڭعىرا كىسىنەپ, كوككە شاپشيدى.

قاپىسىن تاپقان بىر كەز ور قويانداي ويناق سالىپ, ەكەۋى دە جىرىلا قاشتى. ۇيىرگە وزىنەن بۇرىن شەلەكتەي باسىن امان جەتكىزگىسى كەلە مە, قوس قۇلاعىن جىمىپ, موينىن العا سوزىپ, اعىزا جونەلىستى.

شاراسى تۇگەسىلگەن رەجيسسەر قوس ايعىردىڭ سوڭىنان ايقايلاپ بوقتاپ قالا بەرگەن.

جالقى زاۋىتى ورنالاسقان دوڭ ەتەگىنەن باستالىپ, سوناۋ كوكجيەككە قاراي داليىپ جاتقان جازىقتىڭ ار قيىرىن جايلاعىن قوس ۇيىر جىلقى تاعى دا دۇرلىگىسىپ, بىر ۋىس بوپ ۇرپيىسە قاپتى. باستارىنا نە زاۋال تۇسكەنىن ۇقپاي, ۇركەسوقتاپ مويىن بۇرىپ پىر-پىر وسقىرادى.

بىرەۋ قاراۋىل تامنان بەرى قاراي جىن قۋعانداي قۇيىنداتىپ شاۋىپ شىقتى. جۋىقتاپ كەلگەندە تانىدى, تورعاي كوز قاراۋىل شالدىڭ نەمەرەسى. شابدار تايعا جايداق مىنگەن. ەتەگى جەلپ-جەلپ. قوس قولىن كوككە سەرمەپ, قيقۋلاپ قويادى. بۇلار كوز توقتاتىپ ۇلگەرگەن جوق, قۇيىنداتىپ جەتىپ-اق كەلدى. تايدان دىك ەتىپ تۇسە قالىپ, باستىق داۋ دە بولسا, سەن شىعارسىڭ دەگەندەي ساقالدى ادامعا ۇمتىلدى.

– اتام ايتات… قويسىن دەيت… ايلاسى بار دەيت… – دەپ, جوندەپ سويلەي الماي, اپتىعىپ تۇر. تاناۋى دەلديىپ كەتكەن…

* * *

سۇلىك قارا ىشقىنا شىڭعىرىپ, قاۋعا تيگەن ورتتەي لاپىلداپ كوككە اتىلدى. جۇمىر مويىنعا سارت ەتىپ وراتىلا كەتكەن قىل بۇعالىقتى جاندارمەن بىرت-بىرت ۇزىپ كەتپەك بوپ, شيىرشىق اتتى. جۇلقىنعان سايىن تىنىسى تارىلىپ, وسى جاڭا عانا كوز الدىندا جايناعان كوك-جاسىل دۇنيە دەمدە قانقىزىلدانىپ, ىلەزدە قۋىرىلىپ سالا بەرگەن. سوم بىلەك, سۇم ايلاعا قارسى قىلار دارمەنى سارقىلىپ, مىسى قۇرىدى. يلىكتىرىپ, ماجبۇرلەپ اكەتىپ بارادى. كوندىكپەسكە, بۇلكەك جەلىسكە سالماسقا شاراسى قالمادى. كوندىكتى, بۇلكەك جەلىسكە سالدى. سول-اق ەكەن, كەڭ دۇنيەنى تارىلتقان بۇعالىق بوساڭسىپ, تىنىسى اشىلىپ سالا بەردى. دەلديگەن كەڭ تاناۋى قۇشاق-قۇشاق جەلگە تولدى. جەلپ-جەلپ ەتتى. كىلت بۇرىلىپ, سوناۋ بىر تۇستا پەرى اينالىپ وتكەندەي بوپ ۇرپيىسە قالعان ۇيىر جاققا جۇلقا ۇمتىلىپ ەدى, قىل شىلبىر قايتادان قىلعىندىرىپ, بۋا قالدى. دوڭگەلەنگەن دۇنيە تاعى دا تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيىپ جۇرە بەرسىن. باعاناعى بۇلكەك جەلىسىن قايىرا تاپسىن.

جىلقىشى جىگىت ماسايراپ, كۇرەك تىسى اقسيىپ, ساق-ساق كۇلەدى. مەرەيى ۇستەم. قىل شىلبىردى ەر قاسىنا كۇرمەپ وراپ تاستاپتى, قالعانى شۇباتىلىپ تاقىمدا جۇر. اساۋ ايعىر الاسۇرعان سايىن ول دا ەلىرىپ, وڭدى-سولدى قامشى سىلتەپ, ورشەلەنگەن سىقپىتى جامان. كوردىڭ بە مەنى دەگەندەي, كەڭ دالانى باسىنا كوتەرىپ ۇلى قيقۋعا باسقان. جۋان مويىن, كۇپشىك سان دۇلەيدى باستىقتىرىپ, سوڭىنا مولتەڭدەتكەنىنە ماز.

تورعاي كوز قاراۋىل شالدىڭ پارمەنىمەن سۇلىك قارا شاعىن اۆتوبۋستىڭ دوڭگەلەك تەمىرىنە مىقتاپ بايلاندى.

– ايدا ۇيىردى! جىن-پەرى قۇساپ قۇيىنداتپا! اۋانىمەن ايدا. دال وسى ارامەن قاپتات! – دەپ امىرى جۇرە باستاعان قاراۋىل شال ايقايدى سالىپ جاتىر.

…سۇلىك قارا كەنەت باسىن سىلكە كوتەرىپ, اۋزىن ارانداي اشىپ, ارقىراپ كىسىنەپ جىبەردى. پىسقىرىنىپ, وقىرىنعان ۇيىر جاناپ وتىپ بارادى ەكەن. اراسىنان شىڭگىرلەي كىسىنەگەن قۇلىن-تايدىڭ داۋىسى شالىنادى. بيەلەر پۇشايمان كۇي كەشكەن ايعىرعا موليە بىر-بىر قارايدى دا, سول كورگەنىنە جازىقتى بوپ قالعانداي كوزدەرىن دەرەۋ تايدىرىپ, باستارىن تومەن سالا قويادى. ولاردىڭ وسى بەيوپا قىلىعىنا كۇيىندى بىلەم, سۇلىك قارا ەكى كوزى الاقانداي بوپ شاقشىرايىپ, قىشقىرا كىسىنەدى. بۇل جولعى كىسىنەسى قىسقا-قىسقا. جۇمىر بىتكەن كەسە تۇياعى تارسىلداپ جەر تارپىدى. ۇيىر ىشىنەن باۋىرى جارقىراپ, باسى كەگجەڭدەپ جاساڭ اق بايتال بەرى جىرىلىپ شىقتى, ادۋىن ايعىردىڭ زارپىنا شىداپ تۇرا المادى, سىرا. جاڭبىرلىعى جىبىرشىپ, ۇرشىعى ۇيىرىلىپ توپ-توپ باسىپ, ماڭايلاپ جۇرىپ الدى. قۇيرىق-جالى كۇلتەلەنىپ, كەكىلى بىلتەلەنىپ, كوزىنەن الدە اۋەستىك, الدە تاڭدانىس, الدە ۇرەي بايقالادى. سۇلىك قارا باسىن مازاسىز سىلكىلەپ, ورنىندا تىنىش تۇرا الماي تىپىرشىي بەردى. سىلكىنگەن سايىن شوقپارداي كەكىلى جەلپ-جەلپ كوزىنە تۇسەدى. كۇمبىر-كۇمبىر كىسىنەدى. كىسىنەگەن داۋىستان جاس بايتالدىڭ اق سايتانى بەزىنىپ, ىلەزدە جۋاسىدى, يەگىن ىلگەرى سوزىپ, موينىن توسەدى, قارا ايعىردىڭ القىمى استىنا سۇعىندى.

تاعى بىر دۇبىر. سۇلىك قارا قامىس قۇلاعىن قايشىلاپ, دۇبىر جاققا وسقىرىپ-پىسقىرىپ, وشىرىلا قايىرىلعان. قۇلاققا دۇبىر تيسە دەلەبەسى قوزا قالاتىن ەجەلگى ادەت. اق بايتال ايعىردىڭ الدى-ارتىنا كەزەك شىعىپ, شىبجىڭ قاعىپ, تىنىشىنان ايىرىلعان.

بۇعالىق استىندا بۇلقىنىپ, تۋلاپ كەلە جاتقان تورى ايعىر ەكەن. جىلقىشىلار ونى سۇلىك قارا سيياقتى بايلاپ-ماتاپ الەككە تۇسپەدى, بۇعالىقتى سىپىرىپ الىپ, ساۋىردان سارت ەتكىزىپ بىر سالىپ, اۋماعى ات شاپتىرىم كەڭ البارعا بوس قويا بەردى. «قۇتىلدىم با, بالەم» دەگەندەي ول-داعى كوتەن تۇبى بىلەۋلەنىپ بىتكەن بىر قۇشاق قۇيرىعىن قوس اياقتاپ تەۋىپ, ويناقتاپ شىعا كەلگەن. بىرەسە اينالا ۇركىپ-جوسىپ, بىرەسە تەكىرەك ساق جەلىسكە سالىپ بايىز تاپپادى. سوڭىنا قيقۋ ىلەسپەگەن سوڭ ەكپىنىن تەجەپ, الاڭسىز اياڭعا كوشتى.

جىلقىشى جىگىتتەر اق بايتالدى ايعىرىنان ايىرىپ, قوس قاپتالدان قاۋسىرىپ ايداپ, ونى دا البارعا سۇڭگىتتى. ايعىرى بىر پالەنى سەزدى مە, البار سىرتىندا تۇرىپ شۇرقىراپ كىسىنەپ جىبەردى, كوككە اتىلىپ, قىل شىلبىردى ۇزىپ كەتەردەي شىرەپ تارتتى. اق بايتال دا وقىرىنىپ, سۇلىك قارا جاققا ۇمتىلىپ, تاقتاي قورشاۋدى توسىمەن سوققىلاپ الاسۇردى.

باسىن قاقشاڭداتا ۇمتىلعان تورى ايعىردىڭ تۇرى جامان. اق بايتال توزىمى توزىپ, تاقتاي قورانى جاعالاپ جانۇشىرا شاپقىلاپ كەتتى. تونىپ كەلگەن وشاقتاي ومىراۋ استىندا قالىپ قويماۋدىڭ ارەكەتىن قىلىپ, سىمداي تارتىلىپ, سامعاي ۇشتى. اققان جۇلدىزداي سىزىلدى. تەگەۋىرىندى تورى ايعىر تاپ باستىرماي قۇيرىق تىستەسكەن. يەگىن سۇمپيگەن ساۋىرعا سالىپ جىبەرىپ, قۇيرىق تۇپتەن باتىرماي شىمشىپ تىستەپ قويادى. بايتال شىركىن دە وڭاي كونگىسى كەلمەيدى-اق, ىعىن تاپقان كەز بوكسەسىن جەڭىل كوتەرىپ, ارتقى اياقتى جۇپتاپ سەرمەپ قالادى. كەتىلىپ ۇلگەرمەگەن جۇپ-جۇمىر جاتاعان تۇياقتىڭ سارت-سۇرت سوققىسىن تورى ايعىر شىبىن شاققان قۇرلى كورمەيدى, قايتا ونىڭ بۇل قىلىعى جانىنا جاعا تۇسكەندەي, استىڭعى ەرنى ەلپىلدەپ, ۇستىڭگى ەرنى جەلپىلدەپ قىر سوڭىنان بىر قالمايدى. الامايىن ايعىر باۋىرى سۇيكەپ كورمەگەن جاس بايتالدىڭ الباستىسىن باسىپ, دەگەنىنە كوندىرمەي قويمايتىن تۇرى بار.

اق بايتال قايدا ىتىرىنسا, ىزالى كوزىن سوندا شاپشىتىپ, تورت تۇياعىنا تىنىم تاپتىرماي تىپىرشىپ تاعاتى تاۋسىلعان قارا ايعىردى تىپتى دە قاپەرىنە ىلەر ەمەس. اق بايتالدىڭ بۇلتىلداعان مىقىنى مەن جىلپىلداعان شاپ ورايىنان وزگە دۇنيەنى تۇگەل ۇمىتقان. ەسىل دەرتى القىم استىندا بۇراتىلا اعاراڭداپ, جوسىپ جۇرگەن جاس بايتالدا.

قان قىزدىرار ويىننان جالىققانى شىعار, كەنەت قازانداي باسىمەن جامباس تۇستان پەرىپ وتتى. بايتال بايعۇس تىرسەگى مايىسىپ, قابىرعاسى قايىسىپ, تالتىرەك قاعىپ ىعىپ جۇرە بەرگەن. شابىستان قالىپ, جىبىرلاق جەلىسكە اۋىسقان. ونە بويى ارقىراپ بىتكەن اككى ايعىر وسى سات بەلىن سىلكي سەرپىپ, كۇپشەك سانعا كۇش تۇسىرىپ كەۋدەسىن تىك كوتەرىپ اكەتتى, الشايىپ اتتاپ بارىپ اق بايتالعا اياق ارتتى. سۋسىپ شىعۋعا ۇلگەرتپەي, شاپتان قارماي قىسىپ, باۋىرىنا قاراي جۇلقىعان. قاپىسىز دال تۇيرەپتى. جاس بايتالدىڭ بەلى كۇتىرلەي قايىسىپ, موينىن تۇقىرتىپ, جاعىن انتەك قايشىلاپ, سالا قۇلاش قىپ تىلىن شىعارىپ جىبەردى. تەڭسەلىپ كەتتى. جانارى مولت-مولت بوتالادى.

– جارادى! جارادى! وي, پالى-اي! – قاراۋىل شال قىبى قانىپ, قوپاڭداپ جۇر. – اق بايتالدىڭ دا تۇقىمى اسىل. تورىدان قاشتى اقىرى.

رەجيسسەر وپەراتورعا بۇيرىق-جارلىق بەرۋدى ۇمىتىپ, جۇتقىنشاعى جىبىرلاپ, الايعان كوزىن قاداپ, تامسانا بەرەدى.

كەنەت قارا ايعىردىڭ ىشقىنىپ كىسىنەگەن داۋىسى توبە شاشتى تىك تۇرعىزارداي تىم اششى ەستىلدى. ەسۋى بەرىك شىلبىردى قىلمويىنعا كەپتەپ, جۇلقا ۇمتىلدى. قىلتاماقتان ورىپ جىبەرگەندەي قورقىراعانى, ولىمىن سالىپ الاسۇرعانى تىم ۇرەيلى. شاعىن اۆتوبۋس ورنىنان جىلجىپ, شايقاتىلىپ كەتتى. قاراۋىل شال شويناڭداي باسىپ بارىپ, ارقاندى جەدەل قيىپ جىبەرمەك بوپ جانتالاسىپ جاتىر. كەزدىگى تۇسكىر جۇزى قايىرىلىپ, قىلعا باتا قويماي ەداۋىر اۋرەگە سالعانى. اقىرى ارقان سەتىنەپ بارىپ سوگىلدى, ايعىر شىرەي تارتپاعاندا و دا جوق ەدى. باسى بوساي سالا سول تۇرعان ورنىندا ۇرشىقشا ۇيىرىلىپ, تورت تۇياعى جەردەن ساتكە اجىراپ, كوككە شاپشىدى. قول سوزىمدا قالقيعان تاقتاي قورشاۋدان بىر-اق ىرعىپ, ىشكە توپ ەتە تۇستى…

***

جىلقى زاۋىتىن اۋلاقتان اينالىپ وتەتىن كۇرە جولدى بەتكە الىپ, اسىعىس جاياۋ تارتقان سەرىكبولدىڭ كوز الدىنان بىرىنەن بىرى وتكەن قوس ايعىردىڭ ايقاسى كەتپەي قويعانى.

…ىشەگىن تارتىپ, ىشقىنا كىسىنەگەن سۇلىك قارا تاقتاي قورشاۋدان بىر-اق ىرعىپ, ىشكە توپ ەتە تۇسكەن بويدا قارا جەردى تورت تۇياقپەن تومپەشتەي سوعىپ, تورى ايعىرعا قاراي توتەلەپ, تۋرا سالعان. تارپىپ, تاپتاپ تاستارداي ەتەكتەي ەرنىن جيىرىپ, ارانداي اۋزىن قايشىلاپ, قازانداي باسىن شايقاپ, دولدانا ۇمتىلدى.

تورى ايعىر شىركىن, وسى جاڭا, تاپ وسى قازىر عانا تاتقان توياتىنا توقمەيىلسىپ, اياعىن ىرعاپ باسىپ, قانجار قۇيرىعىمەن دوڭگەلەك ساۋىرىن سيپاي ۇرىپ قويىپ, اۋلاقتاي بەرىپ ەدى. قارا ايعىردىڭ دۇلەيلى سىقپىتىن كوز قيىعى شالعان بەتتە جەلكە جالى جەلپ ەتىپ, بۇلان موينىن وقىس بۇرىپ, قالت تۇرا قالدى. كۇركىرەپ وقىس كىسىنەدى. كەلسەڭ كەل دەگەنى مە, و دا اتىلىپ كوككە شاپشىدى.

تۇلا بويىن ىزا بۋىپ, اشۋ كەرنەگەن قارا ايعىردىڭ قان تولعان كوزى تۇكتى دە كورمەيتىن سيياقتى. قارسى كەلگەن تورى ايعىردى بار پارمەنىمەن قاپتالداپ سوعىپ وتتى. ىڭق-ىڭق ەتكەن ۇرەيلى دىبىستار ادامنىڭ زارەسىن ۇشىرىپ قاتار ەستىلدى. تولقىن شايقاعان كەمەدەي ەكەۋى دە تەڭسەلىپ بارىپ تۇزەلدى. قايتا قايىرىلدى. دولى ەكپىنىن تەجەي الماي, قاسارىسىپ قاراما-قارسى كەلگەن قوس دۇلەي ارتقى اياقتارىمەن تىك تۇرىپ كەتىپ, الدىڭعى اياقتارىن ادامشا سەرمەستى. بولات تۇياقتار سارت-سۇرت سوعىستى. قايىرىلا بەرە قوس اياقتاپ شىرەنە تەبىستى. تۇياقتىڭ تىلەرلىگى تيگەن جەردە ويىلىپ ىزى قالدى. اپ-ساتتە قىم-قيعاش الاساپىران ايقاس باستالدى دا كەتتى.

تەپسىنگەن تۇياققا شىداس بەرمەي قارا جەر تۇتىلىپ, ويران-بوتقاسى شىقتى. تارالىپ وسكەن اجىرىق شوپ تامىرىنان اجىراپ قالىپ جاتىر. تۇياقتار ويىپ-ويىپ توپىراق لاقتىرىستى. كوككە بۇرق-بۇرق قويۋ شاڭ كوتەرىلدى.

تاسىرلاي شاۋىپ توقتالا الماعان سۇلىك قارانىڭ ەكپىنى ەرەسەن. باقتالاسى باسىن شۇلعىپ, موينىن تومەن يگەن بىر ساتتە جەلكەلىككە ازۋ باستى. سول بويدا تۇقىرتىپ تاستاماق ەدى, اناۋ باسىن كەكشەڭ ەتكىزىپ وقىس كوتەرىپ العانى. سۇلىك قارانىڭ ەزۋىندە بىر ۋىس قىل كەتتى. جەلكەلىگىن كۇرەك تىس كەسكەن تورى ايعىردىڭ دا قاس الباستىسى قوزسىن. قانى قىزىنىپ ويناقتاپ شىعا بەرە, بوكتەرىنشەكتەن و دا قاپتى. قارسىلاسى شىڭعىرىپ كوكە اتىلدى. قايىرىلىپ كەپ الدىڭعى قوس تۇياقپەن تورىنىڭ باسىنان كومىپ-كومىپ وتتى. ماڭداي تۇسىنان تۇياق جاۋعان تورى بىر ساتكە ەسەڭگىرەپ, كوتكەنشەكتەي بەرگەندە, اناۋ ازۋدى توپشىعا قارپىپ سالىپ, ىرعاپ-ىرعاپ جىبەردى. قوس تاناۋى پىرىلداپ, دەمى جەتپەي, تىلەرسەگى بۇگىلىپ, شوڭقيدى دا قالدى. باستان اسىرا سەكىرىپ قارا ايعىر كەتتى.

تورى اۋناپ بارىپ قايتا تۇردى. تۇلا بويىن تەر جۋعان, دۇر سىلكىنگەندە مولدىر مونشاق شاشىراي توگىلدى. تىس تيگەن جەردىڭ تەرىسى جۇلىم-جۇلىم, قان سورعالاپ تۇر. اۋناپ تۇسكەندە توپىراق جابىسىپتى. باسىنان سەكىرىپ وتكەن قارا ايعىر سول ەكپىنمەن اناداي جەردەن ارەڭ قايىرىلىپ ەدى, تورى ايعىر توپەي شاۋىپ, تونىپ-اق قالىپتى. قان تىلەگەن ەكى كوزى قىپ-قىزىل, جەل ۇرگەن شوقتاي جاينايدى.

وشاقتاي ومىراۋلار دۇرس-دۇرىس سوعىسىپ, بىرىن بىرى قاعىپ وتتى.

شىڭعىرعان, كىسىنەگەن, قورقىراعان, وسقىرىنعان, پىسقىرىنعان الەمتاپىرىق دىبىستاردان قۇلاق تۇندى.

قاپىسىن تاپقان تورى ەندى ساعاقتان ازۋ باستى. دولدانىپ بۇلعاپ-بۇلعاپ قالدى. دەم جەتپەي تاناۋى جەلپ-جەلپ ەتكەن سۇلىك قارانىڭ شاراسىنان شىققان كوزى الاق-جۇلاق. ەتەكتەي ەرنىنە يە بولا الماي جاعى قيسايىپ, بەلى بۇراتىلىپ, قاپتالداپ اۋىپ بارا جاتىر. تۇنشىعا قورقىراعان دىبىس شالىندى. القىمىن قارا قوشقىل قان جۋعان. تورىنىڭ دا كەڭسىرىگى ايعىز-ايعىز. سىلەسى تاستاي قاتىپ, سۇلىك قارانى باۋىرىنا باسا جىعىلدى. باسىن تورىنىڭ باۋىرى استىنان بوساتىپ الا الماي, جانتالاسقان قارا ايعىردا قاۋمەت قالماعان سىرا, اياعىن ارەڭ سەرپەدى. وسى سات قاپەلىمدە تۇرىپ كەتە الماي تىپىرىقتاپ جاتقان تورى ايعىر باسىن قاقشاڭ ەتكىزىپ, وقىس كوتەرىپ, قوس تاناۋى جەلبىرەپ, جان دارمەن قىشقىرىپ-قىشقىرىپ جىبەردى. اڭعالاعى كەڭەيىپ, توستاعانداي بوپ الارعان كوزىنەن قوس ۋىس جاس ىرشىپ توگىلدى. تىپىرلاپ جاتقان جەرىنەن تۇرەگەلە بەرە, وڭ قاپتالىنا گۇرس ەتىپ قۇلاپ تۇستى. بۇرق ەتىپ كوككە شاڭ كوتەرىلدى. تۇمسىعىن شابىنا قاراي سوزا بەرە, موينىنان ال كەتىپ, تومارداي باسىن جەرگە تاستاي سالدى.

تۇنشىقتىرا باسىپ-جانشىعان پالەكەتتەن قۇتىلعان قارا ايعىر ىڭىرانىپ ارى اۋنادى. اۋزىندا الدەنە جۇر. ۇماسىمەن قوسا قىرشىپ تىستەپ, جۇلىپ العان ايعىردىڭ ۇلپەرشەگى.

تورىنىڭ ۇمادان ادالانعان شابى قىپ-قىزىل قانعا بويالعان. كوككە قاراپ شوشايعان اياعىن باياۋ عانا قوزعادى دا, سو بويدا جانتاسىلىم ەتتى.

قارا ايعىر ۇش ۇمتىلىپ ورنىنان ارەڭ تۇردى. السىز عانا سىلكىنىپ, تالتىرەكتەپ ىلگەرى باستى. ۇستى-باسىنا جابىسقان توپىراق تەرمەن ەزىلىپ ايعىز-ايعىز, ساتپاق-ساتپاق. القىمنان ساۋلاعان قان قوشقىلدانا ۇيىپ, تىزەگە جەتىپ تۇر.

تەڭكيىپ قيمىلسىز قالعان تورى ايعىرعا موينىن باياۋ بۇرىپ بىر قارادى دا, اياعىن سۇيرەتە باسىپ, العا اتتادى.

الاپات ايقاسقا سەبەپشى بولعان ادامدارعا جان بىتتى. بىر بىرىنە قاراستى. كوزدەرىندە ۇرەي. تىلدەرىن جۇتىپ قويعان. ۇن جوق.

ايعىرىن الىستان باققان اق بايتال دا قاپتالداپ قوزعالدى. بىرتە-بىرتە ەكى ارالىق قىسقارىپ, سۇلق تۇسىپ تۇرىپ قالعان سۇلىك قاراعا جۋىقتاپ كەلدى. موليە نازار تىكتى. قان جۋعان القىمىنا تاناۋىن اپاردى. مۇسىركەگەنى مە, باتىلسىز كىسىنەپ, الدى-ارتىنا شىقتى. ونىڭ بۇل قىلىعىنا ايعىردىڭ يمانى سەلت ەتپەدى. باسىن تۇقىرتقان كۇيى تورت تاعانداپ تۇرعان جەرىنەن قوزعالمادى.

تورعاي كوز شالدىڭ ورمەسى ەتىك قونىشىنا ەرىكسىز سارت ەتتى.

– قۇرىدى! – شال ايقاسقا وزى تۇسكەندەي, ۇنى ىرىپ شىقتى. – ەكەۋى دە قۇرىدى… ەكەۋى دە تۇقىمى اسىل ەد… اي-اي-اي! وبال-اي!

شويناڭداي باسىپ, سۇلىك قارانىڭ سوڭىنان جونەلدى.

…جىلقى زاۋىتىن اۋلاقتان اينالىپ وتەتىن كۇرە جولعا ەنتەلەي باسىپ تابان ىلىكتىرگەن سەرىكبولدىڭ كوزىنەن ىستىق جاس بىرت-بىرت ۇزىلىپ تۇستى.

Nurlybek S. نۇرلىبەك ساماتۇلى, 2017 جىلعى قازان.

 اڭگىمە اۆتوردىڭ كەلىسىمىمەن قىسقارتىلدى, تولىعىن مىنا جەردەن وقىڭىزدار.

تۇپنۇسقادا تاقىرىپ “ايعىرلار” دەپ بەرىلگەن.

دوباۆيت كوممەنتاريي

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *

Please Do the Math      
 

موجنو يسپولزوۆات سلەدۋيۋششيە HTML-تەگي ي اتريبۋتى: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>