Бату ханның ордасына күніне 3000 биенің сүті жеткізіліп тұрған

59

1253 жылы Жошы ұлысының билеушісі Бату ханның Еділ бойындағы ордасына келген фламандиялық саяхатшы Гийом де Рубрук бие сауу, қымыз дайындау және хан ордасын сүт өнімдерімен қамтамасыз ету тәртібін сипаттаған.

Оның 1253-1255 жылдардағы Франция королі IX Людовикке арналған сапарнамасы XIII ғасырдағы көшпелі шаруашылық жөніндегі маңызды жазба дерек болып саналады.

Рубрук Бату ханның ордасын көргенде оны үлкен қалаға ұқсатқан. Саяхатшының жазуынша, билеушінің киіз үйлері мен олардың маңындағы адамдар бірнеше лье (бір лье – шамамен 4 км болатын көне қашықтық өлшемі) қашықтыққа таралып орналасқан. Бұл көрініс орданың жалғыз хан шатырынан емес, қызметшілер, отбасы мүшелері, көлік пен малға байланысты көптеген қоныстардан құралған ірі жылжымалы орталық болғанын аңғартады.

Сапарнаманың қымыз жасауға арналған тарауында бие сауу тәсілі егжей-тегжейлі берілген. Құлындар екі қазықтың арасына тартылған ұзын арқанға байланған. Енесінің қасында тұрған құлын биені тыныштандырған; қажет жағдайда құлынға аздап емізіп, содан кейін сауыншы сауған. Жаңа сауылған сүт үлкен тері ыдысқа жиналып, арнайы ағаш піспекпен шайқалған. Рубрук ашыған сусынның қышқылтым дәмін және ішкеннен кейін ауызда қалатын бадам сүтіне ұқсас дәмді атап өткен. Ал күні бүгін қазақтың дәстүрлі қымыз ашыту технологиясы тура осы Рубрук жазғандай жүрілетіні баршамызға белгілі.

Рубрук күнделікті ішілетін қымыздан бөлек, жоғары мәртебелі адамдарға ұсынылатын «қара қымыз» – «cara cosmos» түрін сипаттайды. Оның баяндауында сусынды ұзақ пісу кезінде қою бөлігі төмен шөгіп, жоғарғы мөлдірлеу қабаты бөлініп алынған. Билеуші қауым осы мөлдір бөлікті ішкен. Сондықтан деректегі «қара» атауын сусынның міндетті түрде қара түсті болғаны немесе айдалған спирттік өнім екені туралы дәлел деп қабылдауға болмайды.

Бату хан ордасын қымызбен қамтамасыз ету туралы негізгі сандық мәлімет осы тұста беріледі. Рубрук ордадан бір күндік жол шамасындағы жерде отыз адам болғанын, олардың әрқайсысы күн сайын жүз биенің сүтінен дайындалған осындай сусынды жеткізетінін жазады. Саяхатшының есебі бойынша, бұл – тәулігіне үш мың биенің сүті. Бұған басқа адамдар жеткізетін кәдімгі ақ қымыз кірмеген. Рубрук ордаға бие сүтінің әр үшінші күнгі өнімін тапсыру міндеткерлігін де атайды. Мұндағы отыз адамды құжатта дәл отыз дербес қымызхана немесе отыз ауыл деп көрсетпеген: олар жеткізілімге жауапты тұлғалар ретінде аталған.

Осы жүйенің тарихи ауқымын салыстыруға 1246 жылы Бату ханның ордасына барған италиялық саяхатшы Джованни да Плано Карпинидің мәліметтері көмектеседі. Карпини кейін Гүйік қағанды сайлау жиынында ақсүйектердің бие сүтін түстен кешке дейін ішкенін, ал өзіне бие сүтінің орнына балдан жасалған сусын берілгенін жазған. Бұл хабар Бату ордасындағы үш мың бие санын дербес растамайды, бірақ сол дәуірдегі билеуші ортасында бие сүтінің рәсімдік және күнделікті маңызын көрсететін тәуелсіз жанама айғақ екені анық.

Тарихшы Кристофер Этвуд 2015 жылғы зерттеуінде Рубрук сипаттаған отыз жеткізушіні хан ордасын айнала орналасқан қосалқы көшпелі қоныстардың шаруашылық жүйесімен байланыстырады. Оның түсіндіруінше, мұндай қоныстар малды орталық ордадан алыс жайып, алынған сүт өнімін жеткізіп отырған; хан ордасы қозғалған кезде олар да көшіп отыруға тиіс болған. Бұл – Рубрук дерегінен жасалған қазіргі тарихи талдау, орданың әр шаруашылығына арналған сақталған жеке әкімшілік есеп емес.

Джон Мэссон Смиттің 2000 жылғы зерттеуі бие сүтінің маусымдық сипатына назар аударады. Бие сауу негізінен көктем мен жаздағы құлындау, сүт беру кезеңіне байланысты болғандықтан, Рубрук жазған тәуліктік көлемді жылдың барлық айына бірдей көшіруге болмайды. Сонымен бірге үш мың деген көрсеткіш литрді немесе дайын қымыз құйылған ыдыстардың санын емес, сүті пайдаланылған биелерді білдіреді. Сауылған сүт көлемін дәл литрмен анықтауға қажетті көрсеткіш Рубрукта берілмеген.

Бұл деректер Бату ханның жылжымалы ордасында қымыз дайындау мен жеткізу малды бағып-сауу, сусынды өңдеу, сауын кезегін ұйымдастыру және белгілі мөлшерде өнім тапсыру міндеткерлігі арқылы іске асқанын көрсетеді. XIII ғасырдағы бұл жазба қымызды тек дәстүрлі сусын ретінде емес, билеуші орданы қамтамасыз ететін көшпелі шаруашылық жүйесінің құрамдас бөлігі ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Қымыз мәдениетінің қазіргі кезеңдегі көпшілікке таныстырылымының бір мысалы – BaiQymyz гастрофестивалі. Астана қаласы әкімдігінің мәліметінше, 2026 жылғы халықаралық фестивальге 70 мыңнан астам адам қатысып, келушілерге 56 тонна қымыз ұсынылған.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Rubruck, William of. The Journey of William of Rubruck to the Eastern Parts of the World, 1253–55. Translated and edited by W. W. Rockhill. London: Hakluyt Society, 1900.
  2. Carpini, Giovanni da Pian del. Journey to the Court of Kuyuk Khan, 1245–1247. XIII ғасырдағы жолсапар жазбасы.
  3. Jackson, Peter, trans.; Morgan, David, ed. The Mission of Friar William of Rubruck: His Journey to the Court of the Great Khan Möngke, 1253–1255. London: Hakluyt Society, 1990.
  4. Atwood, Christopher P. “Imperial Itinerance and Mobile Pastoralism: The State and Mobility in Medieval Inner Asia.” Inner Asia 17, no. 2 (2015).
  5. Smith, John Masson, Jr. “Dietary Decadence and Dynastic Decline in the Mongol Empire.” Journal of Asian History 34, no. 1 (2000).
  6. Астана қаласының әкімдігі. «56 тонна қымыз, 70 мыңнан аса қонақ: Астанада “BaiQymyz-2026” халықаралық фестивалінің үздіктері анықталды». 2026.

Қажымұрат Төлегенұлы

Argymaq.kz

ФОТО: BaiQymyz парақшасынан

error: Сайттан материал көшіруге болмайды. Сайтта жарияланған барлық ақпараттық материалдар Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес, оның ішінде авторлық және жанама құқық туралы заңдармен қорғауға алынған.
grandpashabet girişdeneme bonusudeneme bonusujojobetdeneme bonusu veren bahis sitelerideneme bonusu 2026grandpashabet pinterestGrandpashabetgrandpashabetgrandpashabet deneme bonusugrandpashabet girişdeneme bonusudeneme bonusu veren sitelergrandpashabet girişgrandpashabetgrandpashabet güncel girişgrandpashabetgiftcardmall/mygiftmarsbahismarsbahismarsbahis girişbahis siteleribahis siteleriGrandpashabet girişjojobet