شىعىس قازاقستان وڭىرىندە كەرقۇلان وسىرۋ قولعا الىنا ما؟

kerkulandar

التايدان الاتاۋعا دەيىنگى ۇلان-عايىر اتىراپتا اتام قازاق كەرقۇلان اتاعان پرجەۆالسكيي جىلقىلارىنىڭ سان عاسىر ۇيىرلەپ مەكەندەگەنىن سىز بىلەسىز بە؟ حح عاسىردىڭ 70-شى جىلدارىنا دەيىن تۇراندا تۇياعىمەن تاس يلەگەن تارپاڭنىڭ وسى تۇرى سوڭعى جارتى عاسىر كولەمىندە تۇگەلدەي دەرلىك قۇرتىلىپ كەتكەنى بەلگىلى. بۇگىندە ەۋروپا ەلدەرىندەگى ارنايى ورىنداردا وسىرىلىپ جاتقان كەرقۇلاندى قازاق دالاسىنا قايتارۋ الى دە كەنجەلەپ تۇر. وعان بىردە قاراجات جەتىسپەسە, ەندى بىردە ورىن جوق. سانى ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا قالعان جابايى جىلقىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى جازايىق دەگەن نيەتپەن وسى ماسەلەنىڭ توڭىرەگىندە جۇرگەن مامانداردىڭ پىكىرلەرىنە قۇلاق تۇردىك…

 قولدا باردىڭ قادىرىن بىلمەدىك

شيرەك عاسىر بۇرىن شىعىس وڭىرىندە وسى ماسەلەنى قولعا الىپ, قارجى بولۋ جوسپارلانعان. تىپتى ونىڭ ىسكە اسۋىنا قولۇشىن سوزىپ, كومەك بەرمەك بولعان شەتەلدىك ۇيىمدار دا بولعان. قىرۋار قارجى بولىنىپ, قانشاما ادامدى جۇمىسپەن قامتيتىن جوبا وكىنىشكە وراي, وزىمىزدىڭ ەنجارلىعىمىزدان كورشى موڭعول جەرىنە كەتىپ قالعان ەكەن.sherbakov

– كەڭەس وداعىنىڭ سوڭعى جىلدارى بولاتىن. بۇكىلوداقتىق ەكولوگييا جانە جانۋارلار مورفولوگيياسى ينستيتۋتىنىڭ ەكسپەديتسيياسى الماتى قالاسىنا اتباسىن تىرەيدى. ولاردىڭ باستى ماقساتى – قازاقتار كەرقۇلان اتاعان, ال تاريحقا پرجەۆالسكيي جىلقىسى اتاۋىمەن ەنگەن جابايى جىلقىلاردى زايسان وڭىرىنە جىبەرىپ, جەرسىندىرۋ ەدى. كەزىندە بۇل اۋماقتا كەرقۇلان, جابايى تۇيە, كيىك سىندى جابايى جانۋارلار ومىر سۇرگەن بولاتىن. بۇل جونىندە حىح-شى عاسىردا وسى وڭىردى باسىپ وتكەن ساياحاتشىلار مەن زەرتتەۋشىلەر كوپتەگەن جازبالار قالدىرعان. جاڭاعى ەكسپەديتسييا سوناۋ شىعىس سىبىردەگى بايكال كولىنەن باستاپ جەتىسۋدىڭ ىلە اتىرابىنا دەيىنگى 23 قونىستىڭ جەم-شوپ قورىن, جىرتقىش اڭدارىنىڭ سانىن, ۇي جانۋارلارىنان تارايتىن ۆيرۋستاردىڭ بار-جوعىن زەردەلەپ شىققان ەكەن. مەنى جاندارىنا قوسىپ العان عالىمدارمەن بىز بىرىنشى بولىپ مايقاپشاعاي ماڭىنداعى «اقسيىر» شاتقالىن باعدارلادىق. جەرى جايلى, شوبى شۇيگىن بولعانىمەن, شاتقال ماڭايىن قورشايتىن قيىنعا تۇسەتىنىن بايقادىق — دەيدى بەلگىلى زەرتتەۋشى عالىم, ورنيتولوگ بوريس ششەرباكوۆ.

كەلەسى كەزەكتە ماڭىراققا تىزگىن تارتقان عالىمدار ساربۇلاقتان سال جوعارى جەردى جابايى جىلقى وسىرۋگە جايلى دەپ تابادى. بايكالدان ىلەگە دەيىنگى زەرتتەلگەن 23 قونىستىڭ ىشىندەگى ەڭ جايلىسى دەپ تانىلعان ماڭىراقتىڭ كۇنگەيىندە جاتقان شىلىكتى جازىعىنا كەرقۇلان جىلقىسىن جىبەرۋ ۇيعارىلادى.

– سول كەزدە بۇكىلالەمدىك پرجەۆالسكيي جىلقىلارىن كوبەيتۋ جانە قورعاۋ قورىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى گوللاندىق ينگا جانە يان باۋماندار قولدارىندا بار جيىرما كەرقۇلاندى قازاقستانعا بەرۋگە ازىر ەكەندىكتەرىن بىلدىردى. سونىمەن قاتار, جىلقىلار باسقا جاققا بوسىپ كەتپەس ۇشىن شاتقالدى اينالدىرا قورشايتىن 12 ۆولتتىق ەلەكتر قورشاۋلارىن دا بىرگە تابىستاماق بولدى. بۇل نەنىڭ بەلگىسى دەيتىن شىعارسىز؟ بىرىنشىدەن, ميلليونداعان شەتەلدىك قارجىنىڭ قۇيىلۋى, ەكىنشىدەن, جەرگىلىكتى حالىققا دەگەن جۇمىس ورىندارى, ۇشىنشىدەن, تۋريستەر مەن عالىمداردىڭ تارتىلۋى. بىراق جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ جايىلىمدىق جەرى تارىلىپ كەتەدى دەگەن قارسىلىعىنا بولا شىعىس وڭىرىندەگى جوبا ىسكە اسپاي قالدى. ەكى جىلدان سوڭ كورشى موڭعول ەلى وزىنىڭ حۋستاين-نۋرۋ ۇلتتىق پاركىنە كەرقۇلان جىبەرۋگە كەلىسىمىن بىلدىرەدى. بىر جىلدان سوڭ وسى جوبانى جۇرەكسىنبەي قولعان العان مونعوليياعا حالىقارالىق ۇيىم 800 ميلليون دوللار كولەمىندە قارجى قۇيادى. وسىلايشا قولدا بار التىننان ايىرىلىپ قالدىق, – دەپ وكىنىشىن بىلدىردى بوريس ششەرباكوۆ.

 جوبا جوق ەمەس

بىزگە وسى ماسەلە جونىندە رەسمي جاۋاپ بەرگەن مەملەكەتتىك ورگاندار اتالمىش جوبا تۋرالى ەستىمەگەندەرىن العا تارتادى. شىعىس قازاقستان وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسيياسىنىڭ حابارلاۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا چەحييا جانە ۋكراينا مەملەكەتتەرىنىڭ ەلشىلىكتەرىمەن پرجەۆالسكيي جىلقىلارىن ەل اۋماعىنا جىبەرۋگە كومەك كورسەتۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتقان كورىنەدى. ينسپەكتسييا بۇگىنگى تاڭدا كەرقۇلانداردى وسىرۋ الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان «التىنەمەل» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىندە ساتتى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتادى.

ال سيرەك كەزدەسەتىن جانە قۇرىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن جانۋارلار تۇرلەرىن ينترودۋكتسييالاۋ جانە رەينترودۋكتسييالاۋ, ولاردى ەل اۋماعىنا اكەلۋگە جانە ودان تىسقارى جەرلەرگە اكەتۋگە بيولوگييالىق نەگىزدەمە مەن مەملەكەتتىك ەكولوگييالىق ساراپتامانىڭ وڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, قۇزىرلى ورگاننىڭ شەشىمى بويىنشا عانا جول بەرىلەتىنىن ايتقان شىعىس قازاقستان وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار مەن تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى بۇگىنگى تاڭدا وڭىرىمىزدە پرجەۆالسكيي جىلقىسىن وسىرۋگە باعىتتالعان جوبانىڭ جوق ەكەنىن حابارلايدى.

وق اتاتىن قارۋدىڭ پايدا بولۋى, بىرنەشە جىل قاتارىنان قالىپتاسقان قىتىمىر قىس پەن جايىلىمدىق جەرلەردىڭ تارىلۋى كەرقۇلاننىڭ قۇرىپ كەتۋىنە تۇرتكى بولعانىن ايتقان شىعىس قازاقستان وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ماماندارى جابايى جىلقىلاردىڭ قۇلانداردان جۇز جىل ەرتە قۇرىعانىن العا تارتادى.

– وبلىسىمىزدا 2014-2016 جىلدارى پرجەۆالسكيي جىلقىسىن وسىرۋ جونىندە جوبا قاراستىرىلعان. بۇل جوبانىڭ جەتەكشىسى تاريحشى, ەتنولوگ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, شوقان ۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگييا ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى احمەت توقتاباي بولدى. جوبانىڭ جالپى قۇنى 10 ميلليون تەڭگەگە مەجەلەنگەن. دەگەنمەن, بۇل جوبا بۇگىنگى تاڭدا تولىقتاي قولعا الىنباي وتىر, – دەيدى شقو اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەرنار راحمەتۋلين.

***

توقسان اۋىز سوزدىڭ توبىقتاي تۇيىنىنە كەلسەك, قازاق جەرىنە قايتارىپ جەرسىندىرەتىن جانۋارلارى كوپ-اق. مونعولييا ۇستىرتىنەن باستاپ التاي, قالبا, تارباعاتاي وڭىرلەرىن مەكەندەگەن قوس وركەشتى باكتريان تۇيەسىن, بالقاش كولىنىڭ قالىڭ قامىسىن سايالاعان تۇران جولبارىسىن قايتا وسىرسەك ەلىمىزدىڭ تۋريستىك الەۋەتى ارتا تۇسپەسە, كەمىمەيتىنى انىق. كەزىندە پرولەتاريات كوسەمى ۆلاديمير لەنيننىڭ بىر عانا جارلىعىمەن قورعاۋعا الىنعان كيىك سانى بىر عاسىردا ەكى ميلليونعا جەتكەنى راس. ەندى سونداي كەزەكتى شەشىم قابىلداۋدىڭ كەزى جەتكەن سىڭايلى. ماسەلەگە سىني كوزبەن قاراپ, ساليقالى شەشىم شىعارساق ساپالى ناتيجەگە قول جەتكىزەرىمىز انىق.

loshad-przhevalskogo

كەرقۇلان – تاقتۇياقتى سۇتقورەكتىلەردىڭ جىلقىلار تۇقىمداسىنا جاتاتىن جابايى جىلقى تۇرى. دەنەسىنىڭ ۇزىندىعى 230 سانتيمەتر, شوقتىعىنا دەيىن بويىنىڭ بيىكتىگى – 130 سانتيمەتر, سالماعى 300 كەلىدەي. بيەلەرى ايعىرلارىنان كىشى. دەنەسىن بوزعىلت قىزىل سارى تۇك باسقان, جون ارقاسىندا سوزىلعان جىڭىشكە تۇكتى بەلدىك تارىزدى قاراقوشقىل جولاعى بولادى. كەرقۇلاندى 1878 جىلى ورتالىق ازيياعا جاساعان ساياحاتى كەزىندە نيكولاي پرجەۆالسكيي قىتايداعى جوڭعارييانىڭ شولدى ايماعىنان كەزدەستىرىپ, تەرىسى مەن باس سۇيەگىن رەسەيگە الىپ كەلگەن. ونى زەرتتەگەن ورىس عالىمدارى مۇنىڭ جابايى جىلقىنىڭ جەكە تۇرى ەكەنىن انىقتاپ, پرجەۆالسكييدىڭ قۇرمەتىنە «پرجەۆالسكيي جىلقىسى» دەپ اتاعان. تابيعاتىنان قاعىلەز ساق جانۋار حىح-شى عاسىرعا دەيىن قازاقستاننىڭ شىعىسى, قىتاي مەن مونعولييانىڭ باتىس ايماعىندا كەڭىنەن تارالعان بولاتىن.

azamat-t ازامات تەمىربەكوۆ, «مەنىڭ ولكەم» گازەتى

دوباۆيت كوممەنتاريي

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *

Please Do the Math      
 

موجنو يسپولزوۆات سلەدۋيۋششيە HTML-تەگي ي اتريبۋتى: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>