Täken ÄLIMQULOV. Qoş bol, Absent!

absent

Qatar-qatar ornalasqan temir qursawdağı jılqınıñ tişiligi bir qalıptı ötip jatadı. Qoldan bergen qunarlı azıqtan dïlanğan, qoñdanğan janwarlar tordağı arıstanday äser etedi. Awıq-awıq tıqırşıp, şatqayaqtap, moynın burıp, tabïğat azattığın añsaydı. Işqustalıq asqınğanda kisinesedi. Känigi atşı kelgende dalağa şığarın tüysinip, oqıranadı.

Üyrenşikti seyil ölşewli. Täwliktiñ belgili mezgili bar. Osı mezgil keyde kenet buzıladı. Märtebeli kisiler kelgende kezeksiz vıvodka (sırtqa şığarw) jasaladı. Onıñ özi de barlıq jıqınıñ peşenesine buyırmaydı. Asawdıñ asawı, jarawdıñ jarawı, müsindiniñ müsindisi sırtqa şığarıladı. Bundayda sırtqa kelip toqtağan temir kölikti sezgen jılqı basın köterip, seyilden dämelenedi.

Bir küni jabıq qoraptı «Waz» älde qaydan sırğıp kep at qorağa basın irikti. «Kim bar-aw!» degendey «gwk» degen dawıs şığardı. Attar aqırdan basın kekjïtip, odırayısıp qaldı.

Bul jolı kisiler säygülikti sänge şığartpay, qoranı araladı. Astanadan kelgen aqındar edi. Arqaysısı är atqa süysinip, är türli kidiristep, bilim körsetisti.

Zavodtıñ mamanı axalteke, ağılşın, don näsildes jılqını qonaqtarğa tanıs etip, törkinin taratıp, apaş-qupaş äñgime şertip ötti. Sañlaqtardıñ, jeldiayaqtardıñ zavodqa köl-kösir payda tüsiretinin, peşenege jazılğandarınıñ şetelge satılatının ayttı. Bul tuqımğa Aravïyanıñ, Ïtalïyanıñ, Batıs Germanïyanıñ öte-möte quştarlığı baspasöz deregine uştasıp jattı. Aqınnıñ qaysıbiri qoyın däpterine jazw tüsire bastadı.

Köp jılqınıñ işinde jüdewi birew-aq edi. Beli kirbeleñdep, közinen sorası aqqan qaraker ayğırdıñ nazar toqtatar türpeti joq. Iñırşağı aynalğan käri. Qonaqtardıñ basşısı: «Mınaw qırşañqı kimge däri?!»-dep keketti. Maman bul qırşañqınıñ ataqtı Absent ekenin dünïe jüzindegi sulw jılqınıñ qartayıp, bağwda turğanın ayttı. Kisiler üyirilgende, Absenttiñ Mexïkoda birinşi jülde alğanın, Japonïyada, Batıs Evropada bäygege ilikkenin, «jer şarınıñ kosmonavı» atanğanın qosarlay bastadı.

Aqındardıñ Absentti burın estigeninen estimegeni köp bop şıqtı. Qulaqqa siñbegen dañq kökeyge uyalay qoymadı. «Poşımı qanday?», «Ipını jaman ğoy», «Dünïe jüzindegi sulw jılqı osınday bola ma eken?»-dewşiler tabıldı.

Osı söz atşı mamanğa şanşwday qadaldı. Ol bir awıq özimen özi tomsırılıp qaldı. Bara-bara tunjıray bastadı. Tumandı oydan seyilgen sätte: «Köleñkede sulw tul. Basqa attıñ birewin köşege şığarayıq. Köz qanıqtırıñızdar», — dep, kömekşisine ämir etti.

Säske kezi edi. Buyrat tawdan qïyalay tüsken säwle jeñsik jılılığın şaşa bastadı. Qoradan şıqqan teñbil kök at közin jalt etkizip, artınşa nildey buzıldı. Oqıs twlap, tizgin süyrep, büyirley şatqayaqtadı. Twlağan atpen arpalısqan jigitke jattıqtırwşı; «Büyde!»-dep känigi tilde awzına söz saldı. Asaw at tabanda jwasıdı. Osı arada onıñ atı-jöni aytıldı.

Däripti Kepter osı! Qulagerdiñ keypinde kïnoğa tüsken janwar! Jası onğa qaray ketse de qunanşa jutınıp tur. Uzın moynı etsiz basın kekjïtip körsetedi.

Qonaqtardıñ basşısı esimi belgili aqın edi. Birese Kepterge, birese tawğa qarap, qïğaş qïyaldanıp turdı. Aqırında: «Asqaq taw, asaw jüyrik! Osı ekewi xaqında poéma jazwğa boladı», — dedi.

Jurt qolpaştap jatır. Äli el awzına iline qoymağan qoraş aqın ğana:

- Bul jerdiñ tawı alasa. Bul – bir. Ekinşi, jüyrik at asaw bolmaydı. Aqıldı adam sekildi sabırlı keledi, ağası, — dep qarsılıq bildirdi. Top bastawşı aşwlandı.

- Sen ne bilip tıştalañdaysıñ?! Aqında asıra söylew degen boladı. Alasanı asqaq etw qolda. Bul – bir. Ekinşi – jwastan jwan şığadı. Jwan bordaqınıñ bodawına ketedi. Awızdıqpen alısqan Taybwrıl asaw bolğan, şıraq!

Jurt, japatarmağay külgiştep, qoraş aqınnıñ sözin teriske şığardı. Ol qıñbay tiktesti.

- Taybwrıl bäygege qosılmay jalğız jortqan. Al, jalğız şapqan at jüyrik ekeni beseneden belgili. Tulpardıñ elinde ösken Kempirbay aqın: «Boz şapsa boz ozbay ma bwrıldan, men şapsam jer tanabı qwırılğan», — degen. Narmambet Ormanbetov: «Qarasur ayañday ber, qaqpan belim, or bolıp qalwşı edi şapqan jeriñ!», — degen. Kepter köşirme jasağan. Qulagerdiñ moynı läylik bolğan ba eken? Sınşı Abaydıñ: «Qoy moyındı, qoyan jaq, böken qabaqö!» degeni qayda?! Dünïe jüzinde barabarsız tulpar bwdannan şıqsa, bwdan degen uğımnıñ özinde jup-jumır swret jatqan joq pa?!

Bastıq şamdandı. Söz esesin şımşwmen qayırdı.

- Til men jaqqa süyengen adamnıñ boyı tolğan cïtat boladı. Öz söziñdi nege söylemeysiñ, sorlı-aw?!

Serikteri de şenesip: «Öziñ büyrekten sïraq şığaradı ekensiñ», — desti.

Jas aqınnıñ tuñğïıq qara közi jasawrap, tüsi sazardı. Qonaqtar bir üyde tüstikke otırdı. Dastarqan basında ol özimen özi bop äñgimege aralaspadı. Ilğï jılqı twralı oylanadı. Bayağıda oqığan kitaptarı eske tüsedi. Kitap ne?! Mäskewde oqığan kezinde jüyriktiñ talayın öz közimen körgen. Teñbil kökten, aq-kök attan jüyrik şıqpaydı, jelgiş şığadı. Nağız sañlaq torıdan, küreñnen, neken-sayaq alqara kökten şığadı. Közi qantalağan urınşaq – jaqınğa, közi töñkerilgen sırşıl janwar – alısqa şabadı. Mınalardıñ awzınan swı qurığan ağılşın näsildi attar kädimgi «taza qandı» uşqırlar. Bul – törkinin arabtan alğan Şotlandïya jılqısı ekenin, Şotlandïyadan Amerïkağa awısqanın bular bilmeydi jäne bilgisi kelmeydi.

Oyınıñ osı arasına kelgende oğan söz berilip edi. Qulıqsız til kürmelip qaldı. Jurt asıqtırğanda: «Asqaq taw, asaw jılqı» twralı poéma üşin!» — dep şegere saldı.

Jol boyında ol tağı da jılqı jayında qïyal keşti. «Jüyrikte nem bar, eregiste nem bar?!» dep qoyadı. Bul künniñ jüyrigi de, eregisi de basqa. Mümkin, osılardiki jön şığar. Mäskewdiñ ïppodromı bul jaqqa buyım emes şığar.

Onıñ oyına Absent qayta oraldı. Mäskewdiñ ïppodromında Absent tamam jurttıñ aldında mwzıkağa qaray qubılıp, kösilip, ïilip, tekireştenip, bï bïlewşi edi-aw! Qınama qamzol, qara qalpaq kïgen Lev Fïlatov qulağında oynawşı edi-aw! Adam men attıñ ımı-jımı sïqır qïmılğa aynalğanda minbede ïin tiresken jurt şapalaq şartıldatıp turwşı edi-aw! Bïşi jılqınıñ iltïpatqa moynı ïilgende jalı küdireyip, kekili tögilip, şoqtığın bïiktete tüswşi edi-aw! Tizesin bügip, düyim jurtqa sälem etkende birewler külip, birewler süysinip turatın şaq este. Sol kezde osı jılqınıñ öz elinen, Alatawdıñ bawrayınan şıqqanın bilse, qayter edi? Bul jağı tüytkiljim.

Endi payımdasa, dünïede jumbaq köp eken. Künderdiñ küninde Absent qartayadı, öziniñ twıp-ösken jerine kelip, aqtıq ömirin qursawda ötkizedi dep kim oylağan?!

Aqındı ayanıştı, muñdı sezim bawrap baradı. Işi wıljıp, köñili qamığadı. Bir kezde Mäskewden Almatığa jazğı demalısqa kelip, qaytar saparında, osınaw saqa aqınğa arnağan öleñinde: «Kelgenşe qayta oralıp kim bar, kim joq, keteyin sağınıştı xat qaldırıp!» dep jazğan edi. Saqa aqın köñili bosap, közine jas alıp edi. Sol adam, aldağı ağa, bılayşa aytqanda, alğaşqı ustaz: «Qırşañqı ayğır kimge däri?!» — dep murnın şüyiredi. Onımen turmay bunıñ özin jerden alıp, jerge saladı. Endi baqsa adamnıñ maxabbatı aynımalı sïyaqtı. Qazekeñ däriptegen adamdı däripteydi. Däriptewşini qulaq kesti qulğa balaydı. Mümkin, bul köñildiñ iltïpatın, jürektiñ sağınışın bedeldi adamğa arnamay osınaw Absentke, ol kezde däwirlep turğan säygülikke arnasa, lebizi ayaqastı bolmas pa edi, kim bilsin?! Ekinşi jağınan tülikke tabınw däwrensiz dästür. Onıñ üstine tüliktiñ tüligi bar.

Qazaq perzentin «qulınım!» dese, ağılşındar süyikti äyelin sulw jılqığa balasa, keybir jurt eswas adamdı atqa teñeydi. Bir elge sïır, bir elge tüye qasterli. Esek ekeş esektiñ ornı öz aldına. Qazaq topırağında bağı zamanda «şubar twşağa» arnalğan jır bul künde «laqtan» kelip bir-aq şıqtı.

Şärkez sezimniñ pendesi iştey alağarjaq tartıp kele jatqanda maşïna basın irikti. Jol ayrğındağı beket edi. Jolawşılar japırlap kölikten tüsip jattı.

Osı arada biraz üzilis jasamaq. Aqındar top bastawşını kewkewlep, sw jağasına alıp bardı.

Tağı da dastarqan! Tağı da söz! Japan dalalda tos köteris! Bäri birin-biri madaqtaydı. Birinen biri maqtaw dämetedi.

Aqın sw jağalap ketti. Birşama waqıt ötkende oğan ayqaylap, qol bulğastı.

Jurt temir-kölikke otırarda ol:

- Men osı arada qalamın. Jılqı zavodına qayta soğamın, — dedi.

Top bastawşı ejireydi.

- Sapardıñ şırqın buzıp, qalayşa jırılıp qalasıñ? Nasïxat byurosına ne betiñmen körinesiñ?

-Bara jawap beremin!

Erteñinde ol keşegi mezgilde, sarı säskede jılqı zavodında jürdi.

 ***

 Qabırğası muzday jabıq qoranı aralap şıqtı. Közi şatınap, qulağı edireygen asaw attar jeligi basılmağan sodır-sotqar bozbastarday äser etti. Dalağa şığarsa betimen şawıp, uylığıp, quyındatıp, közsiz soyqan salatınday. Itırınıp, ıtqıp turğan jarawlardıñ işinde küysizi birew. Bayağı Absent. Ol birawıq sarı awrwdan sarğayğan şerli dimkasqa, birawıq köpti körgen danışpan qarïyağa uqsaydı. «Ey, asawlar, jelikteriñ äli-aq basıladı. Asqanğa tosqan boladı. Sender de qartayasıñdar, mağan uqsap tuğırdan tüsesiñder» degendey jan-jağına jalqaw burılıp, közin töñkere qaraydı. O bastağı närkes qara köz – bul künde qızıl-qoñır, şetin şel basa bastağandıqtan şegirlenip te ketedi. Qartayğan adamnıñ köz janarı qaşıp, bozamıq tarsa, ol – tabïğat zañı. Absenttiñ köziniñ özgerwinde bastan keşken şattıqtıñ sağınışı, şerdiñ zardabı jatqanday. Birawıq jas jwğanday, birawıq qan jwğanday äser etedi.

Aqın oylanıp tur. Tört tüliktiñ eñ aqıldısı jılqı bolsa, jılqınıñ eñ aqıldısı – bïşisi. Eki ayaqtınıñ özi bïden şatassa, tört ayaqtı şataspaydı. Mwzıkanı adamnan artıq tüsinetin jılqı bar. Bağı zamanğa köz jetpese, bertinniñ özinde Tättimbettiñ aqboz atı dombıranıñ sazına oray bï bïlegeni belgili. Änşi Balwan Şolaqtıñ atı qañtarwsız tursa, odan asqan änşi Aqan seriniñ qosalqı atı soñınan qalmay erip jürgen. Ataqtı Maqpalqara sol.

Mäskewde körgende mınaw Absent te maqpalday qara edi. Bul künde qaraker tartıptı. Qulınında qızıl bolğanın, odan qızıl-küreñ, odan alqarakök tartıp, maqpalqarağa aynalğanın keyingi mamannan estigen. Bul kündegi qarakerligine qarağanda tarlan aşpastıñ tuqımınan, tarlan aşpasa, bul twğannan bäygege jaralmay bïşilkke jaralğan. Aqın solay. Ïä, basqalardan erekşe sezinedi.

Onı qïnaytın bir jumbaq. Absenttiñ tulğası tulpardıñ tulğasınday. Jotası tup-tutas, bası qağilez üşkir, jibek jal, qulan quyrıq, bota tirsek, quyma tuyaq. Tanawı qanday janwardıñ. Qanşa şapsa şarşatpaytın şelek-tanaw! Tula boyındağı bir ğana küdik, moynı uzındaw sïyaqtı. Biraq bul bïşi ğoy. Fïzïkanıñ zañı boyınşa, awırtpalıqtı köp körgen müşe özgerip turmaq. Mümkin Absenttiñ moynı şamadan tıs jattıqtırwdıñ zardabı şığar.

Nede bolsa, aqın Absenttiñ zamanında bäygege bir qosılmağanına ökinedi. Älemdegi eñ jüyrik jılqı osı ma, kim bilsin!

Qazaq bïşiden jüyrikti jaqsı köredi. Közi körmese de: «Pälenşe ekeñniñ atı bäygeden kelipti», — dep kümpildesedi. Ol at bäygeden qalay keldi, ozıp keldi me, üzeñgilesin qulatıp keldi me, onımen jumısı bolmaydı.

At qumar aqın bir sät özine nazalanadı. «Osı meniñ özim kerenaw-kenje emespin be? Bïşiniñ jeldi ayaqtan nesi kem? Köz körmeytin jüyrikten köz aldında mıñ buralıp, qırıq qubılıp bï bïleytin sïqır artıq emes pe?» dep oylaydı.

Onıñ endigi ökinişi Mäskewde oqıp jürgen kezinde osı Absenttiñ jerles ekenin bilmewine sayadı. «Ätegen-ay, jüyrikke aqşa tigip iş küydirgenşe osınıñ qasına nege barmadım, nege mañdayına täwep etpedim, nege Lev Fïlatovtıñ qolın qıspadım!» – dep puşayman boladı.

Biraz turıp-turıp: «Jamannıñ aqılı tüsten keyin kiredi» degen osı!»-dep bir qoydı. Ol tordağı atqa qarap:

-Absent, sen keşir! – dedi.

Absenttiñ qızıl qoñır közi tunjırıp ketti. Basın qïsaytıp, tordan asırdı. Salpaq erni jıbırlap, saqalı şoşañdadı. Ïeginiñ astına bitken saqaldıñ bir talı aq edi. Qunardan ayırılğan aq qılşıq süykimsizdenip turdı.

Jılqı otız jasqa deyin ömir süredi. Otız beske keletini ilwde birew. Jıïarmadan jaña asqan Absent tım käri. Jalı küldey kögildirlenip, tügi qwara bastağan. Basınıñ tamırı bilemdenip tur. Qabırğası sïdam-sïdam. Miner jaq ayağınıñ tizesi şor. Sol ayağı süyel baylağan aqın aq tuyaqtıñ osal keletinin Wrwsovtıñ kitabınan biletin edi. Absenttiñ quyma aq tuyağı bïden müjilgenin özinşe payımdap tur. Sorına qaray qoranıñ edeni cement. Qawqarsız tuyaqtı jegidey jeytinin oylağanda jüregi demigip sala berdi.

Ayanış sezimine boy aldırğan aqın qolın sozıp Abenttiñ basınan sïpadı. Qant jegizedi dep oylağan at awzın aşqanda bası pildiñ basına uqsap ketti. «Qïyal şirkin qızıq-aw, -dep oyladı aqın, — qoradağı at birese arıstanğa, birese adamğa, birese pilge uqsaydı. Qazqalpınan awmaytın ne bar?!»

1952 jılı twğan Absent 1956 jılı tört jasında, qazaqşa aytqanda, bestisinde Mäskewdiñ ïppodromına alınıp, 1969 jılı qaytarıladı. Eseygende Absent mekeniniñ uñğıl-şuñğılın jaqsı biledi. Bul künde onı bağıp-qağatın adam Mäskewdiñ ïppodromınan kümis sağat tağıp, arnawlı aylıq alıp turadı. Etene baqtaşıdan göri köldeneñ aqınğa Absent köbirek iş tartatınday. Ol oğan jawdıray qarap, naz-nala tögedi. Oqıranıstıñ ayağı ıñqılğa aynaladı. «Aqınım, meniñ jetken jerim osı!» degendi töl tilinde, tuñğïıq tüysikte jetkizedi. Sırşıl aqın da iştey emirenip, egilip, sögilip tur. «Törinen köri jwıq şaqta qapasqa baylap qoymay twıp-ösken jerin nege aralatpaydı. At aynalıp qazığın tapsa, qazıqta bir-aq tün tünemewşi me edi. «Adasqannıñ ayıbı joq, qaytıp üyirin tapqan soñ» degende ata qazaq bawırmal üyirdi meñzemep pe edi. Ït arqası qïyannan qaşıp keletin tekti ayğırlar işqustalıqqa şıdağan ba eken?!»

Aqın qïyaldandı. Osı Absent bestisinde Mäskewge keterinde oynaq salğan jerimen, üyirimen qoştatı ma eken? Dünïeniñ tört burışın kememen, samoletpen aralap, «jer şarınıñ kosmonavtı» atanğanda künderiniñ küninde bayağı mekenge qaytıp oralamın dep boljadı ma eken? Onıñ endigi qwanışı ne, armanı ne? Sarıp bop jürek awrwına uşırağan käri ayğır öziniñ urpağı otızdan astam ekenin bile me eken? Almatınıñ, Kïevtiñ cïrkinde oynaytın urpaqtarı atasınıñ aqwalın oylay ma eken?

Aqın jılqınıñ tabïğatı, näsili twralı jazılğan kitaptarğa sense, attı adamşa sayratatın jazwşılarğa ïlanbaydı. «Äy, osı seniki dolbar şığar. Attıñ işine kirip-şıqqan joq şığarsıñ», — dep oylaydı. Söyte tura ol osı arada Absentpen sırlasqanday äserlenedi. Ol «Absent» degen poéma jazadı. Mümkin atı «Qoş, Absent» bolar. Ärïne, Ilïyas Jansügirovtıñ «Qulagerinen» asıp tüsw qïın. Biraq bul bïşi ğoy. Qay aqın bïşini jırladı? Qız da bïşi, böken de bïşi, jılqı da bïşi, qoraz da bïşi… «Oy, men ne ğıp şatasıp bara jatırmın?!» dep oylaydı aqın. Ol Absentke qaraydı, Absent oğan qaraydı. Ekewi eki tilde söylesip, egiz jürekpen tüsinisedi.

Aqalteke men qarabayırdan twğan bwdan bïşiniñ enesi Aqküş bolsa, odan arğı törkini mälim emes. Aqın osığan ökinedi. Jer-jahandağı sulw janwardıñ keleşek urpaqtarğa paş bolwın tileydi. Onıñ köñilinde bolaşaq dastan sazı kümbirleydi. Absent pen aqın tilmaş kerek etpeytin muñlı mwzıka arqılı tabısadı…

alimkulovTäken Älimqulov, argymaq.kz

Bastı swret: www.animalist.ru

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>