Mekebay KÄKENULI: On eki jıldan soñ üyirine oralğan Jïren

zhiren

Moñğolïyanıñ Bayan-Ölgey aymağınıñ Céngél awdanına tanımal Bitimşiulı Äpseleñ äp-sätte aqıl tabatın, sözge şeşen, oylağan maqsatına jetetin, tabandı, taqwa adam bolğan. Kedeylikten keri ketken ömirimen küresip, däwletti adamdardıñ arasına aqılımen kirip awqat jasap, aldap-arbap aqıl tawıp, alda-jalda istegen isi aşılıp qalsa aqıl parasatımen aman qutılıp ketetin. Aqırı alğırlığımen qanday qïındıqtan bolsa da qutıla biletin Äpseleñniñ el arasında aytılar äñgimesi köp.

Sol Äpseleñe qatıstı äkemniñ aytqan bir äñgimesi esimde qalıptı.

Äkemniñ äñgimesi

- Äpseleñ menen ülken adam edi. Däm aralasıp, awdan ortalığına kelerde qatqan süt, soğımnan sıbağasın äkep berip jürdim. Sol sıylastığımdı eskerdi me, bir küni üyine qonaq bolwımdı ötindi. Ülken kisiniñ sözin jerge tastamay, Äpseleñniñ şañırağında boldım. Sol jolı bir äñgime aytqan edi. Äpşeñniñ sol äñgimesin men sağan aytıp bereyin — dedi äkem.

Äpseleñ qırıq jastan asqanda orta däwletti, tüz qıranı sekildi, qısqı soğım as-swın daladan añ awlap, awqattı bay awıldardıñ malın bağıp, bala-şağasın asıradı. Sol kezde Xangeldi rwınan şıqqan, özin batırdıñ urpağımın dep sanaytın Oralbay Terlikulı deytin bay ömir sürdi. Oralbay baydıñ däwletti de, säwletti tirlik etetinin estigen Äpseleñ odan soğım suramaq bolıp atqa minedi. Baydıñ awılına kele jatqan jolında Üşoyğırdıñ basındağı Wsayda jwsap jatqan mıñğa jwıq jılqınıñ üstinen tüsedi.

- Teriskeyden tütini bwdaqtap jılqışılar qosı bayqaladı. Jalğız attı jolawşı – mağan onşa köñil bölmey, barlığı da as qamımen jürgen kezi edi. Jılqışılar qosına barmaq nïetpen jılqınıñ şetin ala bettep kele jatır edim, qarsı aldımda alañsız jwsap jatqan tunıq jïren baytal oqıs atıp turıp, köp jılqığa qaray taypala jöneldi. Sol boyı jürisinen bir tanbay taypala jorğalap barıp üyirine qosıldı. Mine nağız jer-sw baspaytın, sawırına qoysañ kesedegi qımız şayqalmas jorğa degen osınday-aq bolar. Bir körgennen közime ottay basılıp, qızığıp kettim. Jïren baytal üyirine qosılıp, küldir-küldir kisinegende Wsaydıñ işindegi Oralbay baydıñ mıñ jılqısı da şurqıray kisinep, «biz mundamız» degendey belgi berdi. Bul bïeniñ bay malınıñ bası ekenin birden bildim. Közim tunıp ketti. Iñir qarañğısında amalın tawıp oneki qulaş qıl arqanmen şalmalap ustap, şuraylap baylap, taqımğa bastım da, tündeletip awılğa tartıp kettim.

Mezgil qoñır küz.

Qobda özenniñ jağası Bayan tawımen jalğasıp, Botamoyınnıñ şatına kirip ketedi. Sol tar şatqalğa äkelgen jïren baytaldı üş ay jasırın bağıp, üyretip, Jetiötkeldiñ jınıs toğayınan şığarmadım. Janwar maldıñ düldüli eken.

Üş aydıñ işinde men bul jïrendi ala ayaq jïren qasqa boldırıp özgertip jiberdim. Qalay jasadıñ dep surağıñ kelip otır ğoy. Aytayın. Üş ay boyı jılqınıñ qılınan esken şılbırdı swğa qaynatıp, sol ıstıq küyinde bïeniñ ayağına orap tastadım. Jäne mañdayına da osı ıstıq şılbırdı basıp küydirdim. Mal törkinine obal bolsa da, baytalğa janım qanşa aşığanmen osılay istewime twra keldi. Janwardıñ qulındağan dawısı quraqqa jetip şıñğıratın edi. Onıñ da amalın taptım. Tanawınan dem alatınday tesik qaldırıp, basına kïiz tumıldırıq kïgizip tastadım. Aqırı üş aydan keyin jïren baytal ala ayaq jïren qasqa bolıp şıqtı.

Jïrennen jaqsı at minermin degen dämemen mäpelep, özimniñ en-tañbamdı salıp, «öz malım, öz enşim» dep elewsiz ğana maldanıp jürdim. Özimde bar jılqı ïistiden bir at pen bir bïe ğana edi. Surağandarğa «sol bïemniñ qulını, urañqaylarğa qosıp qoyğan edim, qıs kele jatır, jüdep ketpesin dep qolğa aldım» — dep qoydım. Sonımen onşa-munşağa alañdamay, jıl jarımday waqıt ötip ketti. Janwar nağız jürisi bilinbes, jer-sw baspaytın sw jorğanıñ özi boldı. Şöptiñ özin talğap jep, swdıñ tek tunığın işedi. Qolıma kelgenine eki jılğa tayağanda tumsa boldı. Qulını da özinen awmağan jorğa ekeni körinip tur. Twa salısımen bir aptaday ayaqtana almay jattı. Ökiniştisi, äbden qaraqulaqtanıp, arqandawlı enesiniñ qasında oynaqtap jürgen jerinen aldap ertip aparıp, bir üyir qasqır jep ketipti. Iştey bir taypalğan jorğa minermin degen erkek qulın edi, amal joq, buyırmağan eken. Üyirli qasqır bası men tört qara tuyağın, bir wıs jalı men quyırığın ğana qaltırıptı. Şattıñ işindegi jarqabaqtıñ astına äkep kömdim. Ökinişten özegim örtenip, bir kün, bir tün as işpey jatıp qaldım.

Küz ötti. Qıs ötti. Jılıstap jaz da ayaqtap keledi. Bul kezde jïren qasqa bestige şığıp edi. Osı öñirdegi tüñkeli şappanıñ ïesi Dwbaydıñ balalarına şöp şabısıp, osı özimizdiñ Botamoyında jatqanmın. Tüs äletinde Jetiötkelden ötken üş beysawat qosqa qaray qırındap keledi eken. Attarın da, adamdarın da şıramıta almadım. Bayqaymın bizdiñ öñirdiñ adamdarı emes. Men olarğa qarap turğanda qos irgesinde arqandawlı turğan bïem de jerden basın julıp alıp, älgi üşewine qaray arqıray kisinedi. Kele jatqan üşewdiñ de astarındağı attar şurqıray ketti. Işim qıl ete qaldı. Derew qolımdağı tartpamdı (şalğı) tastay salıp, jïrenge qaray jügirdim. Kelip erdi salıp, mindim de kele jatqan üşewge qarsı jürdim. Qastarına tayap kelip sälem berdim. Meniñ sälemimnen burın olardıñ attarı jïrenniñ sälemin alğanday boldı. Birin-biri ïiskep, tap bir twğan-twısın körgendey bolıp jatır. Işim seze qoydı. Joq izdegen Oralbay baydıñ adamdarı ekenin men tanımasam da jïren bïe tanıttı.

Til ayqasqan kezde boljamım durıs boldı.

Oyañ baydıñ, öziñ bilesiñ, osı Üşoyğır men Qaratawdıñ arğı-bergi betindegi urañqay-qazağı Oralbay baydı Oyañ dewşi edi ğoy, mınalar sol Oyañ baydıñ malınıñ bası, sw tögilmes jorğa jïren baytaldı izdep jürgenin ayttı.

- Oyañ bayğa mıñ qaralı jılqı bitti dep estwşi edim, bäriñ jabılıp jalğız baytaldı izdep jürgenderiñe jol bolsın – dedim ädeyi. Üş jigittiñ egdelewi, murttı qara jigit:

- Ras aytasız ağa, Oyañnıñ mıñ jılqısı bar. Sol maldıñ bası, üyirdiñ qutı dep otırğan jïren joğalsa, izdemeske amal bar ma? Osıdan birneşe jıl burın küzde Wsayda jatqan jılqını jalğız attı jolawşınıñ aralap ötip bara jatqanın qosta as işip otırğan jigitter bayqaptı. Joq qarağan adam şığar dep män bermegen. Sol jolawşı ketkennen keyin bir-eki künde otarğa aydar aldında jılqını öz közimen körip ketpek bolıp qos basına Oyañ baydıñ özi keldi. Jol boyı say işinde jwsap turğan jılqını aralay kelgen eken, jïren baytaldıñ joq ekenin ayttı. Jılqışılar onıñ bar ekenin aytıp, bayqamay qalğansız ğoy deydi. Aqırı jılqı işinde joq bolıp şıqtı. Bay: «Jïren – jılqımnıñ bası, qosımnıñ qutı edi, tiri bolsa özin, öli bolsa jemtigin tabıñdar!» — dedi. Sonımen izdew bastalıp ketti. Oyğır ölkesinen izdemegen say, qaramağan jıra-jıqpıl qaltırmadıq. Sayda sanı, qumda izi joq. Odan beri de eki jıldan asıp ketti, däl osı Aqqol öñirine kele qoyuı neğaybıl, biraq ümit dünïesi ğoy, bayekeñniñ işinde ökiniş ketpesin dep osı öñirge de at sabıltıp kelip turmız – dedi.

Onıñ äñgimesin tıñdap turıp, jïrendi qalay äketkenim esime tüsti. Degenmen ökinbeymin, mınalar onsızda jïrendi tanıp turğan joq. Meniñ oyımdı oqıp qoyğanday jigitter:

- Mına bïeñizdiñ bası qasqa, ayağı alayaq bolmasa, biz izdep jürgen Oyañnıñ jïreninen awmaydı eken – dep tañdanıstı. Men de sır bermey:

- Ïä, malğa mal uqsay beredi ğoy. Biraq, şınımdı aytsam osı qasqa bïeden basqa malım joq qasqa kedeymin – dep sözimniñ artın äzilge aynaldırdım. Degenmen bul jaqtan onday beysawat jılqı bayqamağanımdı, eger közime şalınıp jatsa bir xabarın beretinimdi ayttım.

Jigitter at basın burıp, ketip bara jatqanda: «Izdeñder, jïrennen küder üzbeñder» — dedim astarlap, biraq jigitter jastaw edi, meniñ sözime onşa män bergen joq. Jañağı murttı jigit bılayıraq barıp, artına qayta qayırıldı da:

- Ağası, esiñizde jürsinşi, Oyañ bay jïrenniñ bir surığın aytqan adamğa tört jaqsı at, al onı tawıp bergen adamğa toğız jaqsı at beretinin de aytıp edi. Olay-bılay köp jüretin adam sekildisiz, qulağdar bolıñız – dedi de jönine ketti.

Olar uzağan sayın astımdağı jïren tıpırşıp, bir qïmasınan ayırılğan adamday şurqıray berdi. Tizgin qağıp, köñilin basqa jaqqa awdarwğa tırısıp, Şattıñ işindegi qıstawıma qaray jorğalata jöneldim.

Äñgime osı jerge kelgende Äbseleñ betime qarap, «Mine, Käken, bayqaysıñ ba, Oralbay ne degen märt, ne degen qasïetti adam ä? Mıñ jılqınıñ işinen erekşesin tanıp, onı tüstey bilwiniñ özi suñğılalıq emes pe? Men de alğaş körgen sätte-aq jïrenniñ mal bası ekenin tanığan edim, qatelespeppin» – dedi.

Men de oylanıp otırıp qaldım. Äñgimeni tağı da Äpseleñ özi jalğadı.

- Sonımen ne kerek, kündelikti tirlik qamımen tırbanıp jürgende arada 8 jıl öte şığıptı. Jïren baytalım 12 jastağı mama bïege aynaldı. Meniñ de jasım egdeledi. Arı-beri ötken jürginşilerden Oralbay bay jaylı surastırıp jürdim. Bir jolı ol kisiniñ qattı sırqat ekenin estidim. Sodan arı oylap, beri oylap, özim qanşa jaqsı körsem de, jïrendi qarttıñ közi tirisinde qolına bereyin dep şeştim. Mezgil qoñır küz edi, Oyañnıñ aldındağı aybım üşin eki at qosar aldım. Sol arqılı bayekeñnen keşw suramaqpın. Kün jarım jol jürip, osıdan onşaqtı jıl burınğı özim jïrendi ustap alğan Wsaydıñ teriskeyine jettim. Beldiñ üstine şığa kelgende janarınan jas möldiregen janwar kümbirley kisinedi. Sol özim körgendey say işi tolğan jılqı edi, jïrenniñ ünin estigende barlığı da şurqıray ketti. Aldı belegirdiñ üstinde turğan mağan qaray jele-şoqıtıp kele jatır. Jetegimdegi jïren «meni qoyaber» degendey julqınıp, jer tarpïdı. Noqtasın alıp, sawırınan sïpap, özime qaray jöñkilip kele jatqan bir qos jılqığa qaray qoyaberdim. Taypala jorğalap, oqırana eltigen janwar mıñ jılqınıñ arasına kirip ketti de, ärqaysısımen bir ïskesip, öz tilderinde amandasqanday boldı. Men jïrenniñ äreketine qarap, janarım jasawrap, kewdeme öksik tığılğanday bolıp turğanda, mandan beri qos basında meniñ äreketimdi sırttay baqılap otırğan jılqışılar mağan qaray bettedi. Tört attı adam. Ekewin jazbay tanıdım, bayağıda joq izdep kelgen üş jigittiñ ekewi eken. Basqa ekewiniñ biri kelisti kelbetti, sulw murttı qos ağası eken de, kelesisi bay malınıñ jağdayın bilip qaytwğa kelgen awıl aqsaqalı eken.

- Jol bolsın, jolawşı, bïeñdi qoyaberip, jılqınıñ tınışın aldıñ-aw? Kim bolasıñ, qaydan jürsiñ? – dedi qos ağası.

Men barlıq jaydı tüsindirip ayttım. Onı qalay alıp ketkenimdi, qalay maldanğanımdı, qalay alayaq jïren qasqa qılğanımdı da ayttım. Endi özim közimniñ tirisinde jïrendi Oyañnıñ qolına tapsırğım kelip, alıp kelgenimdi tügel aytıp berdim. Törtewi birde aşwlanıp, birde jïrenge jandarı aşıp, birde külip otırıp tıñdadı. Degenmen öz üyiriniñ ortasında oynaq salıp jürgen jïrenge qarap otırıp közderin jasqa şıladı. Tipti meniñ bul äreketime tañdanıstarın da jasıra almay qaldı. Aqırı qos basşısı keşigip qalğanımdı ayttı.

- Ättegen-ay, ağası, Oyañnıñ közi tirisinde kelgeniñizde bayaekeñ sizden eşteñesin de ayamas edi. Eşqanday ayıp-anjı tölemey-aq, Oyañ atağan toğızdı jetelep, toylap qaytatın ediñiz. Degenmen bayekeñ ömirden öterinde jïrenniñ üyirge qayta oralatınına senip ötip edi. Senimi aldamağan eken. Ol kisi öler aldında ağayın-twısına ösïet qaldırdı dep estigemin – dedi awıl aqsaqalına surawlı jüzben qarap.

- Ïä, Oyañ öte märt edi ğoy, jarıqtıq. «Jïrendi äkelgen adam adamgerşiligi mol adam bolar, renjitpey, ayıbın keşirip, toğız jaqsı at berip qaytarıñdar» — degen edi. Rasımen qanşa jıl ötse de jïrendi üyirine qayta alıp kelgeniñiz adamgerşilikke turarlıq is — dedi qarïya.

Qarïyamen erip Oyañnıñ awılına bardım. Jetegimdegi eki attı qaralı üydiñ beldewine bayladım. Üş kün qonaq boldırıp kütti. Bir adamı «jïrendi urlağan urı osı eken» dep betime salıq qılmadı. Keterimde eki bïe jeti attı aldıma salıp, Wsaydıñ kezeñinen asırıp tastadı – dep ayaqtadı Äpseleñ äñgimesin.

- Mine, balam, ömirde osınday da märt adamdar bolğan. Äpseleñniñ äñgimesinen qanday oy tüyesiñ, ol öz erkiñde.

Äkemniñ osı äñgimesi meniñ kökeyimnen äli künge ketpeydi.

mekebai-kakenulyMekebay Käkenulı,  argymaq.kz

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>