Qïmadïden NIĞIMANOV. Bejwdiñ Qulatorısı

Qulatory

Bejw jası ulğayğan kezinde bir küni tüs körip, tüsinde arwaqtar «baytalıñ qulındap jatır» dep ayan beripti. Tañ ata atına mine salıp tuspalmen kelse, baytalı jayılımğa şıqqan qoylardıñ qasında aman-esen qulındağan eken.

Bejwdiñ közi qoyşınıñ tusawlı jürgen torı şolağına tüsedi. Sonımen ne kerek, qoyşımen ayırbas jasap, qulındı baytaldı qoyşığa qaldırıp, ornına öli jüni tüspegen torı şolaq dönendi alıp qaytadı. Äwelgi kezde könekten süt berip äldendirip alıp, keyin janına üş dönen qosıp jayılımda jeke bağıp, baptaydı. Jıl sayın janındağı bir dönendi soyıp otıradı. Sonda alğaşqı qısta soyğan dönenniñ jiligi – qarakemik, ekinşi jılğınıki – tüsi ağara bastağan may, üşinşi jılı soyılğan jılqınıñ jiliginen ğana taza aq may şıqqan eken. Tek osıdan keyin ğana etin şïratıp jaratwğa, bäygege qoswğa dayındaydı.

 Qulatorınıñ bası

 Bejw qaytıs bolğannan keyin Qulatorınıñ da köñil-küyi bolmay, babı kelmey jüredi. Soñğı ret Kökşetawdağı bäygege aparğanda Qulatorı şoqalaqtap şaba almay qoyadı. Kökşeden elge oralğanda Bejwdiñ eki kelini qara joldan jayaw qarsı alıp, dawıs salıp körisipti. Sonda aytqan joqtaw-jubatwdıñ el esinde qalğan bir jurnağı bılay eken:

Torı atımnıñ toqtığı-ay,

Jalına bitken şoqtığı-ay.

Torınıñ munday bolwı,

Jan atamnıñ joqtığı-ay!

 Qulatorı qartayıp öletin bolğan soñ, Bejwdiñ ağayındarı onı bawızdap, basın köp jıldar boyı qorada saqtap jüredi. Keyinnen aqtar men qızıldar kelip, alasapıran zaman bastalğan kezde, torı attıñ basın Çkalov atındağı sovxozdıñ (qazirgi Aqtoğay awdanı, Serikbay Mütkenov atındağı selolıq okrwg) Qızıl swat degen jerinde, jardıñ jağasına aparıp jerlegen eken. 1987 jılı Däwektiñ şöberesi Ramazanov Kerey aqsaqal (1924-2015) torı attıñ basın at ïesi Bejwdiñ zïratına äkep qoyıptı.

 Qos atı twralı

 Birde at qumar jastar Bejw sınşıdan:

- Torılarıñız qaşsa – qutılatın, qwsa – jetetin asqan jüyrikter ekeni belgili. Al qutıla almay, ne jete almağan kezderi boldı ma? – dep suraptı. Sonda Bejw:

- Eki ret jete almay qaldı. Birinde, ülken torı at Pesçan järmeñkesinde qırıq şaqırımğa jarısqanda orıstıñ mujığınıñ sarı atınan jartı dene qalıp qoydı. Sarı at tas büyrek eken, ïesi büyregin qızdırıp äkepti. Ekinşide, Qulatorınıñ bir qasqırdı jïekten Ülken kölge deyin, yağnï 80 şaqırımday qwıp jete almadı. Söytsem ol bir işek (qorqaw) qasqır eken.

 Qazanğaptıñ ası

 Bejw osı Qulatorını Bayanawıl okrwginiñ ağa sultanı bolğan Qazanğaptıñ asında bäygege qosadı. Negizinen bäsentïinder men süyindikter qatısqan bul astı Qazanğaptıñ balası Momınbek basqaradı. Bäygege jetpis şamalı at tirkelip, olar erteñinde tañ ata jarısqa tüsedi. Bara jatqanda attarınıñ şabatın jolın bağdarlap köz üyretedi. Tañ ata mejeli waqıtta bäyge bastaladı. (Ol kezde bäyge attarı qazirgidey, Ewropa ülgisimen şeñberdi aynalıp jarıspaydı, twra şabadı). Bäygeniñ kömbesi qazirgi Aqsw awdanı Qanış Qamzïn atındağı awıldıñ mañında bolğan.

Jetpis şaqırımday qaşıqtıqqa bäygege tüsken attardıñ aldında qarasın üzip Bejwdiñ Qulatorısı kele jatadı. Biraq kömbege qozı köş jer qalğanda tıñnan sarı at qosılıp, Börilerdiñ äwelde qosqan sarı atı jılıstap qalıp qoyadı. Bul özgeristerdi Qulatorınıñ üstindegi Şörke degen şabandoz bayqap qaladı. (Boyı tım alasa, salmağı jeñil bolğandıqtan Şörke dep atap ketken). Sonımen kömbege birinşi bop sarı at, onımen quyrıq tistese Qulatorı jetedi. Şörke öz közimen körgen ädiletsizdikke şıday almay jılap turıp şağım aytadı:

- Mına sarı at orta joldan asqanda qosıldı. Bul alğaşqı sarı at emes.

Bäygege qatısatın attardı öz közimen körip, Qulatorısınıñ aldına eşqaysısı tüse almaytınına köz jetkizgen Bejw äldeneden küdiktenip, sarı attıñ ozğanına ïlana almay turğan-dı. Şörkeniñ aytqanın xabarın estï sala qazılar alqasına kelip jüginedi:

- Mına sarı at tüpten şapqan at emes. Bäyge meniki, – dep daw aytadı.

Sarı attıñ ïesi Nöke (Nögerbek) – Qazanğaptıñ balası, oñaylıqpen köne qoysın ba:

- Bäygeniñ aldında meniñ atım keldi, – dep qasarısadı.

Sonımen aytıs-tartıs, daw-damay bastalıp ketip, aşw üstinde Nöke jası ülken Bejwge qamşı jumsaydı. Munday qorlıqqa şıday almağan Bejw sapısın swırıp ap, Nükeniñ astınağı sur jorğasınıñ qarnın jarıp jiberedi.

Daw wşığıp, bäsentïinder arasına jik tüsetin qawip tüngen soñ, ïgi jaqsılar bul dawdı as tarqağanşa şeşip, töreligin aytwdı, söytip Aqtilester men Börilerdi bitistirwdi Bäki şeşenge jükteydi.

Bäkeñ Süyindik eliniñ bilgir at sınşılarına bäygeniñ aldınan kelgen attardı sınatadı. Olar jüyrikterdiñ terin tilmen jalap, salıstırıp, tağı da basqa amaldardı qoldanıp, sarı attıñ bäygege keyin qosılğanın anıqtaydı. Sonımen, Bejwdiñ Qulatorısı bas bäygeni alatın boladı. Bäki şeşen endi eki jaqtıñ dawgerlerine bir-aq suraq qoyadı:

- Bäsentïin balaları bawırlarıñızğa qanday ayıp tağasız? – deydi aqtilesterge qarap. (Bäygeniñ tärtibin buzğan, ülken kisige qol tïgizgen böriler jağı bolğandıqtan, ayıptaw söziniñ kezegin birinşi aqtilesterge bergen). Sonda Aqtilester jağı:

- Ïsi Bäsentïinderdiñ kösemi, arqa süyer kemeñgerimiz Qazekemniñ asında janjal şığarğanı üşin, ülken adamğa qol tïgizgeni üşin Nökege 25 şıbıq düre soğılsın, – deydi. Sol kezde şökken narday bolıp otırğan Alpıs balwan söz alıp:

- Qayran Qazekemniñ qolınan talay däm tatıp, batasın alıp edim. 25 şıbıqtıñ birewin men beremin! – degen eken.

Qara bwranı qaq bastan qamşımen tartqanda sespey qatırğan Alpekeñniñ qolınıñ salmağın biletin jurt dw ete tüsedi.

Bäki şeşen endi böriler jağına qarap, surağın qaytalağanda olar Aqtiles bawırlarına manaday ayıp tağadı:

- Ardaqtı babamızdıñ asında, onıñ balası Nökeniñ astındağı atına pışaq salıp, janın jaralağanı üşin Bejwdiñ Qulatorısı sur jorğanıñ tölewine berilsin, – deydi.

Bul äñgimeni estigen Bejw Şörkege ïek artıp sıbırlap:

- Tart elge, – deydi. Şörke köleñkede qañtarwlı turğan Qulatorığa minip alıp, 70-80 şaqırımday jerdegi Tayqoñır degen jaylawğa qaray tura şabadı. Artınan qwğan qwğınşılarğa jetkizbey qutılıp ketedi. Sonda Qulatorı bir künniñ işinde barlığı 150 şaqırımday jerdi şawıp ötken eken.

Dawdıñ şeşwi qïınday bastaydı. Böriler: «Qulatorı berilmese, düre de berilmeydi», – dep turıp aladı. Bäki şeşen eki jaqtıñ da kelisimi boyınşa dawdıñ töreligin aytwdı Jaqsıbay abızğa beredi.

Sonda abızdıñ aytqan töreligi:

- Eñ äweli bükil eldiñ äkesiniñ asında bäygeniñ tärtibin buzğan, janjaldı bastağan, söytip, el arasına iritki salğan tentek ayıbın tartwı kerek. Odan keyin ölgen attıñ qunı tölensin. Eger de düreni eki jaqtıñ kelisimi boyınşa jeñildetw kerek bolsa, onda ölgen attıñ qunı da özgeredi, – deydi.

Eki jaqtıñ aqsaqaldarı özara söylesip, mämilege keledi. «Äkesiniñ asında balasına düre soqqan jaraspas, ırımğa da jaman. Ayıptı jeñildetwin suraymız», – deydi. Osıdan keyin Jaqsıbay abız ben Bäki şeşen ekewi mınaday ükim şığarıp, jïnalğan jurtqa jarïyalaydı.

- Bäygeniñ bas jüldesi Bejwdiki. Jası ülken Bejwge qamşı köterip, qol jumsağanı üşin Nöke bir toğız ayıp tölesin, qız berip quda bolsın. Nökeni atına pışaq salğanı üşin Bejw at-şapan ayıp tölesin.

Sonımen osı ükimge eki jaq bätwalasıp, jurt tarqasadı.

El işindegi aqsaqaldardıñ awzınan jazıp alınğan bul tarïxï äñgimeler tizbegi biz üşin ülken mura. Degenmen bul jağday Qazanğaptıñ emes, Berdäliniñ asında bolğan eken, Alqaköl bolısınan daw şeşimine Kenjebay Jäşibay quldıq aytqan eken degen de söz bar. Al bul oqïğanı aqın Qïmadïden Nığımanov öz jırına qosqan.

Buğan deyin Qïmamïdenniñ estelikterinen “Bejwdiñ Bäygetorısı” attı bölim bergen bolatınbız. Sonımen qatar ol jerde Bejwdiñ kim ekeni twralı da aytılğan.

B.BuzhenovQoljazbadan dayındağan Beybit Böjen,

argymaq.kz

1 pikir

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>