Jılqı tekti jazwşı

Alimkulov1

Jazw ekiniñ biriniñ qolınan keledi. Al swretker bolw, bul basqa dünïe. Sonıñ işinde swrettep otırğan dünïeñniñ işki älemine kirip, jan-dünïesin jan-dünïeñmen sezinip jazw – şeberliktiñ şıñı dep oylaymın. Täken Älimqulov qazaq ädebïetinde erekşe qoltañbasımen qalğan swretker. Qazaq ädebïetiniñ qos tizginin – proza men poézïyanı qatar ustağan jılqı tekti jazwşınıñ qalamınan bir däwirdiñ «Tulparlar tağdırı» jazıldı.

Onıñ sonaw 1950 jılı jarıq körgen alğaşqı «Sapar» attı jır jïnağınan bastap, küni büginge deyin birneşe ret qayta basılğan «Aqbozat» romanına deyingi aralıqta Täkenniñ tulparları qazaq ädebïti dep atalatın ulanğayır dalanı erkin kösilip keledi. Täkenniñ tulparları dübirletken dalada «Absenttiñ» izi, «Kökpardıñ» şañı, «Bozjorğanıñ» arqıray kisinegen üni qaldı.

Qazaq dalasındağı «Tulparlar tağdırın» qara sözdiñ küymesine jekken Täken Älimqulov sol jılqımen bite qaynasıp, bir üyirge aynalıp ketedi. Täkenniñ şığarmaların oqıp otırıp jazwşınıñ qos-qos sözdiñ jılqışısı, tebindegi tirkesterdiñ üyirbası, sübeli teñewdiñ aqköz ayğırına aynalıp ketkenin bayqaysıñ. Ol Absenttiñ dañq bïiginen bir körinse, Toralayaq pen Aqboz at bolıp körgenniñ köz qurtına aynaladı.

Täken qazaqtıñ qara sözi men qara öleñi dep atalar eki emşekti teli emgen, orıs klassïkası men qazaq awız ädebïeti dep atalar qos qwlıqtı arda emgen azamat. Sodan da bolar onıñ qalamınan şurqıray tögilgen tildiñ şurayı men sını kelisken, kekildi şulğıp tastap äsem basa «ayañdağanda» «tımaqtı alşı kïgizgendey» kerim obrazğa ïe.

Täkenniñ tildik erekşeliginen bölek joğarıda aytqanımızday jılqı janın bükil bolmısımen sezinetindigi de özindik erekşeligi. Şıñğıs Aytmatovtıñ «Jan pïdasında» qos qasqırdıñ janwarï tüysigin qalay döp basıp swrettese, Täken de öziniñ jılqı taqırıbındağı kez kelgen şığarmasında jılqığa aynalıp kete aladı. Sözimiz qurğaq bolması üşin Absent jaylı jazılğan «Qoş bol, Absent» attı şağın oçerkte Täkenniñ özi Absentpen birge qïnaladı.

«… Etene baqtaşıdan göri köldeneñ aqınğa Absent köbirek iştartatınday. Ol oğan jäwdirey qarap, naz-nala tögedi. Oqıranıstıñ ayağı ıñqılğa aynaladı. «Aqınım, meniñ jetken jerim osı!» degendi töl tilde, tuñğïıq tüysikte jetkizedi. Sırşıl aqın da iştey emirenip, egilip, sögilip tur. «Törinen köri jwıq şaqta qapasqa baylap qoymay twıp-ösken jerin nege aralatpaydı. At aynalıp qazığın tapsa, qazıqta bir-aq tün tünemewşi me edi…»

Täkenniñ qalamınan tulparlar tarïxına qatıstı roman, povest’, äñgimelerden bölek oçerkter, estelikter, maqalalar, joljazbalar da köp twdı. Özi qalam ustap ädebïet deytin dübirge ileskende öleñmen bastağan ol, ömiriniñ soñına deyin qazaq jılqısınıñ, sonıñ işinde jabılar men mästekterdi emes, nağız dalanıñ tarpañ minez tulparların swrettep ötti. Täken twındıların oqıp otırıp onıñ adamï bolmısın, ulttıñ janına aynalğan jılqı malın janınday süygenin bayqawğa boladı.

Täkenniñ qazaqtıñ qılquyrıqtarın swrettegen twındıların bajaylay oqıp otırıp, onıñ özi de känigi atbegi bolğanın köremiz. Jer betinde jılqı degen maldıñ barın, onı ustap minip, keregine jarata biletin qanşa adam bolsa, at baptawdıñ da sonşa türi bar. Ärkimniñ ustanımı är türli. Birew mästekten tulpar jasaydı, birew tulpardı mästekke aynaldıradı. Al Täken Älimqulov – ömiri jılqı işinde, uyqısı at üstinde, külkisi qurıq uşında jürgen saqpanköz atbegi ekeni anıq. Oğan «Jüyrikter men jabılar» dep atalatın maqalasındağı mına bir payımı dälel.

«…Jılqı sulw, aqıldı tülikke jatadı. Ol näzik te şikämşil. Onı baptaw da qïın. Onıñ qoregi men swsını jiti talğam tileydi. Altaylıq Boşay Kitapbaevtıñ, mal ösirwden ozıp şığıp, Socïalïstik Eñbek Eri atağına ïe bolğan ismerdiñ, ğılım kandïdatınıñ, säygülikterdi 1600 kïlometr jerge äkelgende babın buzbawında şınayı sır bar. Amerïkalıqtar Evropağa jüyrik äkelgende swın birge äkelgen. Arnawlı kespekpen jetkizgen. Ärïne, sportta baq şabatın kez boladı. Bap şabatın kez odan da jïi…» – deydi jazwşı.

Ïä, Täkenniñ özi aytqanday «baq şabatın da, bap şabatın da» kezder bar. Qazaq dalasın dübirletken Täkenniñ ädebïet alamanında bağı da, babı da şapqanı ras.

Erzhan ZhaubaiErjan Jawbay, argymaq.kz

Dobavït’ kommentarïy

Vaş e-mail ne bwdet opwblïkovan. Obyazatel’nıe polya pomeçenı *

Please Do the Math      
 

Mojno ïspol’zovat’ sledwyuşçïe HTML-tegï ï atrïbwtı: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>