جىلقىنىڭ جايىن كىم ويلار؟!

zhylqy

«مال اشۋى – جان اشۋى» دەيدى قازاق. ارقا ەتى ارشا, بورباي ەتى بورشا بولىپ جۇرىپ وسىرگەن ازىن-اۋلاق مالى سۋىق قولدىلاردىڭ وڭاي ولجاسىنا اينالسا, حالىقتىڭ قانى قايناماعاندا قايتەدى. وكىنىشكە قاراي, قۇقىق قورعاۋشىلار قۇرىقتاۋعا قانشا تىرىسقانىمەن, جەر-جەردە جۇرتتىڭ اق ادال مالىن ايداپ كەتۋ فاكتىلەرى كوبەيىپ بارادى.

كۇنى كەشە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تۋيتتەر پاراقشاسىندا: «زاڭعا وزگەرتۋلەر ەنگىزۋدى تاپسىردىم: الكوگولدى ىشىمدىكتەردىڭ كەز كەلگەن تۇرىن ىشكەن كۇيىندە كولىك جۇرگىزگەنى ۇشىن, سونداي-اق مال ۇرلىعى ۇشىن بەرىلەتىن جازانى قاتاڭداتۋ قاجەت» دەپ جازعانى مال ۇرلىعىنىڭ ورشىپ بارا جاتقانىنا بايلانىستى.

كوكشەتاۋ توڭىرەگىندە جىلقى قىمبات. سەرە قازى بايلاعان تۋ بيە, قۇتپان ايعىرلاردىڭ باعاسى جارتى ميلليوننان اسىپ جىعىلادى. بازاردا تاباق كوتەرەتىن جىلقى ەتىنىڭ كيلوسى 2300 تەڭگەدەن ساتىلادى. وبلىستا تورت ميلليون گەكتاردان استام جايىلىم بار. وسى جايىلىمنىڭ جارتىسى عانا كادەگە جاراپ جاتىر. «ەت تاتتىلىگىن قويسا – مەن ۇرلىعىمدى قويار ەدىم» دەپتى باياعىدا بىر اككى بارىمتاشى. جىلقى ەتىنىڭ قادىرى ارتقان سايىن جىلقىنى سۇق قولدىڭ سۇعىنان ساقتاۋ دا قيىنداپ بارادى. اقمولا وبلىسى ەلوردانى ازىق-تۇلىكپەن قامتۋعا تيىس باستى وڭىرلەردىڭ بىرى ەكەنىن ەسكەرسەك, بارىمتاشىلارعا قارىمتا جاۋاپ قايتارۋ ىسىنىڭ وزەكتىلىگى ارتا تۇسەدى دەگەن ويدامىز.

بىرەر اي بۇرىن بىزدىڭ وبلىستا بىر ۇيدىڭ 58 جىلقىسىن جايىلىمدا جۇرگەن جەرىنەن قولدى قىلعان باۋكەسپەلەر ۇستالدى. بۇل وقيعا تۋرالى بۇكىل رەسپۋبليكا قۇلاعدار بولعانى انىق. كۇدىكتىلەر جىلقىنى ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنان ايداپ اكەتىپ, ارشالى اۋدانىنىڭ قوستومار اۋىلىنداعى شارۋاشىلىق قوراسىنا قاماعان. كەيىن «MAN» جۇك كولىگىنىڭ كونتەينەرىنە تيەپ, نۇر-سۇلتان قالاسىنا جەتكىزبەك بولعان. الايدا, ارادا بىرەر ساعات وتكەندە بىراز جىلقى اۋا جەتپەي كونتەينەردىڭ ىشىندە تۇنشىعىپ, ولىپ قالعان.

جالپى, ەكى اياقتى بورىلەرسىز دە, بۇل وڭىردە مىڭعىرتىپ مال باعۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن ماسەلەلەر از ەمەس. اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, وبلىستاعى جىلقى سانى ەكى جۇز مىڭنان استام. ونىڭ 43600-ى ارقيلى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ ەنشىسىندە. 50700-گە جۋىعى شارۋا قوجالىقتارىندا. مال سۇمەسىمەن كۇن كورەتىن مالساق قاۋىم 107 مىڭ باس جىلقى باعىپ وتىر. ەگەر بىر جىلقىعا بەلگىلەنگەن مولشەرگە سايكەس 8 گەكتار جەر قاجەت ەتىلەتىن بولسا, كادەگە اسپاي جاتقان جەردە الى قانشا جىلقى وسىرۋگە بولار ەدى.

نۇر-سۇلتان قالاسىن ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ بەلدەۋىندەگى وبلىس استانا تۇرعىندارىنىڭ قاجەتتىلىگىن 33 پايىز عانا يگەرىپ وتىر. تاراتىپ ايتساق, 28,6 مىڭ توننا ەت ونىمدەرى ساۋدا سورەلەرىندە ساتىلعان. راس,  وتكەن جىلعى سايكەس مەرزىممەن سالىستىرعاندا 0,6 مىڭ توننا وسىم بار. سولاي بولا تۇرا, الى دە ىشكى مۇمكىندىك سارقا پايدالانىلىپ وتىر دەپ ايتا الماس ەدىك. بىر قاراعاندا, مال باسى كوبەيسە, باعاسى دا ارزاندار ەدى. ارزانداماعان كۇننىڭ وزىندە بۇرىنعى باعانى تۇراقتاندىرىپ, ۇستاپ تۇرۋعا ابدەن بولادى ەمەس پە؟

جىلقى ەتىنىڭ وزىندىك قۇنى ارزان. ولاي بولاتىنى, قىسى جايلى جىلدارى تورت تۇلىكتىڭ تورەسى قارا وتى تۇنىپ تۇرعان جايىلىمدا تەبىندەپ-اق شىعادى. قارا مالدى التى اي جەمدەپ باعۋ كەرەك بولسا, جىلقىنىڭ جونى باسقا. ەندى نەگە جىلقى سانى وسپەي وتىر؟! ماسەلەنىڭ مانىسى مى­نادا. الدىمەن ىرى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى مال باسىن كوبەيتۋگە قۇلىق­سىز. ولار مەحناتى كوپ مال باعۋ­دان, كوكتەمدە ەگىپ, كۇز­دە ورىپ الاتىن استىقتى قو­لايلى كورەدى. ارى قارا مال سيياقتى ەمەس, جىلقىعا سۋبسيدييا تولەنبەيدى. ەت وندىرسە دە, قىمىز وندىرسە دە.

مۇنداي قۇرىلىمدار بەل­گىلەنگەن تارتىپ بويىنشا ەگىس­تىك جەرمەن بىرگە جايىلىم, شابىندىقتاردى دا الا­دى. بىراق بوس جاتىر. جاۋاپ­كەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەس­تىكتەر مەن شارۋا قوجالىق­تارىنىڭ يەلىگىندەگى بارلىق اۋماقتىڭ 28 پايىزى عانا پايدالانىلىپ كەلەدى. ناقتى دەرەك كەلتىرەتىن بولساق, 1 ميلليون 600 مىڭ گەكتار جەر دۇرىس پايدالانىلماي وتىر.

“الدىمەن جەر كودەكسىن جەتىلدىرۋ قاجەت, – دەيدى وب­لىس­تىق اۋىل شارۋاشىلىعى باس­قارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قاسىم يتقۇسوۆ, – وبلىستىق پروكۋراتۋرا جەر جايىن تەكسەرىپ, 1 ملن 600 مىڭ گەكتار جەردىڭ پايدالانىلماي جاتقانىن انىقتادى. جاڭاعى شارۋاشىلىقتار وزدەرىنە تيەسىلى جايىلىمداردى پايدالانبايتىن بولسا, بىر جىلى رەسمي تەكسەرىس جۇر­گىزىلىپ, اكت جاسالادى. ەكىن­شى جىلى وسى كورىنىس تاعى قايتالانسا, ۇشىنشى جىلى عانا كادەگە اسپاي جاتقان جەر­­دى قايتارىپ الادى. بىراق بۇل جەردە مىناداي تۇيتكىل بار. ەگەر جەردىڭ 25 پايىزىن پايدالانسا, وندا ەشكىم دە قارسى ۋاج ايتا المايدى. زاڭ­دا سولاي. جەردەن ايىرىلماۋ ۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى قۇ­رى­لىمدارى 25 پايىزىنا سايكەس كەلەتىن مالدى ەكىنشى جىلى ساتىپ السا, بارلىعى دۇپ-دۇرىس بولىپ شىعادى. بىراق شىنتۋايتىندا قانشاما جەر يگىلىككە جاراماي جاتىر عوي. سوندىقتان, بۇل اراداعى تىعىرىقتان شىعار توتە جول – جەر تۋرالى زاڭدى جەتىلدىرۋ”.

ەكىنشى بىر ماسەلە مال تۇقىمىنىڭ ازىپ كەتۋى. قارا مالدى قيىردان الدىرىپ اسىلداندىرىپ جاتىرمىز. ال تورت تۇلىكتىڭ تورەسى سانالاتىن جىلقى مالى مۇنداي جاقسىلىق كورىپ وتىرعان جوق. وبلىستاعى ەكى جۇز مىڭنان استام جىلقىنىڭ 3709 باسى عانا اسىل تۇقىمدى. 1951-ى جابى, 1153-ى مۇعالجار, قا­لعا­نى كوشىم جىلقىسى. اۋىل­داعى اعايىن اسىل تۇقىمدى ايعىردى قايدان الۋى كەرەك ەكەنىن دە بىلمەيدى.

ەرتەرەكتە جالپاق جۇرت­قا اتى مالىم بولعان №47 جىلقى زاۋىتى حالىقتىڭ قولىنداعى مالدىڭ تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا اجەپتاۋىر اسەر ەتىپ ەدى. ول زاۋىت جابىل­عالى قاشان؟.. ازىرگە اسىل تۇ­قىم­دى جىلقى زاۋىتىن ۇيىم­داستىرۋ جوسپاردا جوق. سپورتتىق باعىتتاعى جۇي­رىك­تەردى باعىپ وتىرعان بىرەر شارۋاشىلىق قانا بار. بىراق, بىزگە قازىرگى كەرەگى ەتتى تۇقىم. كورشىلەس رەسەيدىڭ اۋىر سالماقتى ايعىرلارىن اكەلىپ, باعىمداعى جىلقىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا تالپىنىپ جاتقاندار بار ەكەن. ما­سەلەن, «سيۆكا-بۋركا» جىل­قى شارۋاشىلىعى. مال­ساق قاۋىمنىڭ ايتۋىنا قارا­عان­دا, بىر عاجابى تۇلعاسى تاۋ­داي, اۋىر سالماقتى رەسەي جىل­­قىسى ۇيىر ۇستامايدى. تيىم­دىلىگى تۇقىمى ازىپ بارا جات­قان جەرگىلىكتى جىلقىمەن بۋدان­داستىرعاندا, سالماعى ارتپاق ارى سۇتى دە مايلى, قويۋ بولىپ, جاقسارادى ەكەن.

“جىلقى تۇقىمىن اسىل­داندىرۋدىڭ جايى بىلاي, – دەيدى باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, – مەملەكەت تارا­پىنان ۇيىرگە سالاتىن اي­عىر­عا سۋبسيدييا تولەنەدى. تەك جە­كە­­مەنشىككە ەمەس, زاڭ­دى قۇ­رى­لىمعا. بالكىم, اۋىل تۇر­عىن­دارى بىرىگىپ, وزدەرىندەگى جاۋاپ­­كەر­­شىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەس­­ت­ىك بولا ما, جوق الدە شار­ۋا قو­جا­لىعى بولا ما, كەلى­سىپ وتى­رىپ كەلەڭسىزدىكتەن شىعۋ­عا بو­لار. اسىل تۇقىمدى اي­عىر­عا مەم­لەكەت تاراپىنان 100 000 تەڭگە سۋبسيدييا تولەنەدى”.

جىلقىنىڭ تيىمدىلىگىن اڭعارعاندار دا بار. قازىر وبلىستاعى 47 شارۋا­شى­لىق جۇزدەپ, مىڭداپ جىل­قى باعىپ وتىر. ولاردا دا ىشىنارا ماسەلەلەر كەزدەسەدى. وسى اراداعى سايكەسسىزدىكتى قاراڭىز, كەي شارۋاشىلىق تۋىرىلعان جەردى تۋسىراتىپ بوس ۇستاسا, مال باعامىن دەپ ۇمتىلىپ تۇرعانداردا جايىلىم جوق. بۇل پروبلەما اسى­رەسە, ىرى ەلدى مەكەندەردىڭ, كوك­شەتاۋ قالاسى مەن نۇر-سۇلتان قالاسى جانىنداعى اۋداندارعا تيەسىلى.

“جىلقى باعىپ كور­دىك. جارىقتىق جىلقىنىڭ پا­يداسى كول-كوسىر ەكەن­دىگى راس, – دەيدى زەرەندى اۋدانىنداعى «كۇمىس كوكشە» جشس باسشىسى تيمۋر مۇراتبەكوۆ, – بىراق تۇلىكتىڭ جايىن بىلەتىن, قۇرىعى قۇتتى جىلقىشى تابا الما­دىق. ەل ىشىندە وتىر­ساق تا, بەل بۋىپ ەشكىم شىق­پايدى. ارقا­نىڭ ايازى قاتتى, جازى ىستىق ەكەندىگىن بىلەمىز, جىلقىشى قاۋىمعا بار جاعدايىن تۋعىزار ەدىك. قۇلاقتاندىرىپ ايتتىق تا. ەڭبەكاقىسى دا تولىمدى, كيىم-كەشەگى, كولىگى, بارى بىزدىڭ موينىمىزدا. بىراق, تابا المادىق. سوسىن قارا مالعا اۋى­سىپ كەتتىك”.

تاياۋدا ساۋدا سورەلەرىندەگى جىلقى ەتىنىڭ جايىن بىلەيىك دەپ وبلىس ورتالىعىنداعى ورتالىق بازارعا سوققانبىز. «جاس ەت الىڭىز, مەنىكى جاس مال­­دىڭ ەتى» دەگەن قيقۋ­دان قۇ­لاق تۇنادى. «جاس بايتال­دىڭ ەتى, جاس بيەنىڭ ەتى» دەيدى انتالاعان ساتۋشىلار. ىلكىدەگى قازاق جاس, انالىق مالدى تۇقىم ۇشىن ۇستايتىن. الى دە بولاشاعى بار قۇنان-دونەندى جايراتىپ تاستاپ, ساتا بەرسەك, جىلقى وسە مە؟!

اتالارىمىز جىلقىنى تورت تۇلىكتىڭ اسىلىنا بالا­عان. قۇدايعا شۇكىر, قازىر دە قۇ­رى­عىن تاستاماي, ۇيىر-ۇيىر جىل­قى قايىرىپ جۇرگەن ازامات­تار ەل ىشىندە از ەمەس. وكى­نىش­­تىسى, ولاردىڭ مال باسىن كوبەي­تۋىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن فاك­تى­لەر از ەمەس. سوز باسىندا اي­تىپ وتكەنىمىزدەي, ماسەلەنىڭ ما­ڭىز­دىسىنىڭ بىرى مال ۇرلى­عى­نا كەلىپ تىرەلەدى. كۇنى كەشە پرە­­زيدەنت ق.توقاەۆتىڭ وزى وسى ماسەلەنى ارنايى كوتەر­گەنى­نەن ەل قۇلاعدار بولدى. ەگەر باۋسكەسپەلەرگە قاتىستى جا­زا قاتايتىلسا, بارىمتاعا قا­رىم­تانىڭ كوكەسى سول بولار ەدى.

جىلقى جارىقتىق قىسى-جازى قورا كورمەي, يەن دالادا جايىلىپ جۇرىپ كوبەيەتىن مال. سۋىق قولدىلاردىڭ سۇق كوزىنە بىرىنشى ىلىنەتىنى دە سودان. پرەزيدەنت ايتقانداي, مال ۇرلىعى ۇشىن جازالاۋ كۇ­شەيتىلسە, ارقا توسىندە قۇرىش تۇياقتىلاردىڭ كوبەيە تۇسۋىنە سەپتەسەرى سوزسىز.

b-baidildaev بايقال بايادىل,

ەگەمەن قازاقستان” اقمولا وبلىسى

1 پىكىر

  1. اسسالاۋماعالەيكۋم اعايىن, وتە دۇرىس ماقالا ەكەن. تالاي جەردە ايتىلىپ تا جازىلىپ جۇر تەك سونى ەستىر قۇلاق بولسا. جىلقى مالىن سيىر, يا قوي سيياقتى باعۋعا بولمايدى. تورت تۇلىكتىڭ تورەسى دەپ بوسكەندە الدىمىزعا جان سالمايمىز, ال سۋبسيدييا ماسەلەسىنە كەلگەندە “وز كۇنىن وزى كورەدى” دەپ توپشىلايمىز…ال جىلقى شارۋاشىلىعىنداعى الا ساپىران تىرلىكتەن بەيحابارمىز. باسقا سالاداعى وندىرۋشىلەر, مىسالعا “قۇس وسىرۋشىلەر وداعى” بىر وداققا بىرىگىپ جان ايقايىن تيىستى مينيسترلىك پەن ۆەدومستۆالارعا جەتكىزە بىلدى. سول ۇشىن بىزدەرگە دە بىر جۇمىردىقتاي بىرىگىپ جىلقى وسىرۋشىلەر قۇرىلتايىن وتكىزسەك, ارنايى قارار مەن قۇجاتتار ازىرلەپ تيىستى جەرلەرگە جەتكىزىپ, “جىلقى مۇدەسىن” قورعاساق.

دوباۆيت كوممەنتاريي

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *

Please Do the Math      
 

موجنو يسپولزوۆات سلەدۋيۋششيە HTML-تەگي ي اتريبۋتى: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>